Gjergj Fishta Lahuta Malesis

[GRUDJANE]

http://i46.photobucket.com/albums/f103/Grudjane/LAHUTA.jpg

Cubat

Ndihmò, Zot, si m’kè ndihmue!
Pesëqind vjet kishin kalue
Çëse të buk'rën ketë Shqypni
Turku e mbate në robnì,
krejt tu' e là t' mjerën në gjak, 5
frymën tue ia xanun njak,
e as tu' e lanë, jo, dritë me pà:
kurr të keqen pa ia dà:
rrihe e mos e lèn me kjà:
me iu dhimbtë, po, minit n' murë, 10
me iu dhimbtë gjarpnit nën gurë!
Veç si 'i dèm, vu n' lavër spari,
qi, ka' e vret zgjedha e kulari
kah nuk bàn m'e thekë strumb'llari,
s'ndigjon me tërhjekun m'pluer: 15
e tue dhanë kryq e terthuer,
tu' i dhanë bulkut shum mërzì,
me u vu s' ryset për hullì
e as me shoq ai pendë me shkue:
kështu Shqiptarët, të cilt mësue 20
s'i'n me ndejë rob nën zgjedhë t'huej,
pagë e t'dheta me i là kujë:
por të lirë me shkue ata motin,
veç mbi vedi tue njohtë Zotin,
e as kurrkujë n' këto troje t' veta 25
mos me i bà kurr tungjatjeta,
n'braz me Turk kurr nuk kanë rà
e as kurr pushkën s' ia kanë dà;
por t'janë grì me tè e t'janë vrà,
si me kenë tu' u vrà me Shkjà 30
E prandej si pat fillue
Turkut Ora m' iu ligështue,
e nisë pat m' iu thy' atij hovi,
m' qafë përditë tu' i mbetë Moskovi:
e ato fiset e Ballkanit, 35
zunë me i dalë dore Sulltanit,
nisë Shqiptarët kanë me u mendue,
si Shqipninë me e skapullue
zgjedhet t' Turkut : qi si motit
n' ato kohët e Gjergj Kastriotit, 40
krejtë e lirë kjo t'ishte, e askujë
n'daç t'jetë Krajl a Mbret i huej,
me i bà kurr mà tungjatjeta,
kurr me i là mà pagë e t'dheta:
edhe Flamuri i Shqipnisë, 45
si fletë Engj'lli t'Perendisë,
si ajo flaka e rr'fesë zhgjetare,
me u suvalë prap n'tokë shqiptare.
Kur qe ai Knjazi i Malit t'Zi,
Knjaz Nikolla, 'i gërxhelì: 50
gërxhelì, por belaçì:
na dyndë top, na dyndë ushtrì
edhe del e bjen n'Shqipnì,
për me shtrue këto bjeshkë e vërrì,
shka merr Drinin për s'të gjatit 55
der' n' Kalà të Rozafatit,
ku ai me ngulë do' «trobojnicën»,
do' m' ia vu Shkodrës «kapicën»:
me bà Shkodrën Karadak,
mbasi 'i herë ta kisht' là n'gjak! 60
Ka ndejë Turku e këqyrë haru,
pika-pika lotët tu'i shkue,
kah s'ka Shkjaut si me i qindrue;
se Moskovi e ka rrethue:
ka Stambollën muhasere! 65
Bàjnë shtatë Krajlat muzhavere
Shoq me shoq, tue shartue zì
-si ata e zeza m'i pastë mb'lue!-
për të buk'rën këtë Shqipnì,
si m'ia lëshue n'dorë Malit t'Zì. 70
M'kambë Shqiptarët atëherë t'janë çue.
Sa mirë n'armë na janë shtërngue!
T'fortë kanë lidhë nji besë të Zotit,
si të Parët ua lidhshin motit
n'ato kohë t'Gjergj Kastriotit: 75
me 'i kambë mbathë e tjetrën zdathë,
gjanë e gjallë pa grazhd mbyllë n'vathë,
diku ngranë, diku pa ngranë,
harrue grue, motër e nanë,
sy'n agzot, zemrën barot, 80
e si ai plajmi me furì,
t'kanë rrà ndesh Malit të Zì,
për t'gjatë t'Cemit n'atë kufì,
ku edhe trimat t'janë përlà:
t'janë përlà Shqiptarë e Shkjà, 85
ballë për ballë ata tu'u vrà,
fyt-a-fyt, ofshè! tu' u prè:
tue mbetë shakull përmbi dhè,
mish për shpez e kaçubeta,
gjithku kje ajo pika e djalit, 90
gjithku kjenë sokola malit,
pa kjà m'ta as nanat e shkreta.
Veç se, po, me parzme t'veta
Aty Shkjaut sulmin kanë thye.
Mbasi Shkjaut sulmin kanë thye, 95
bàjnë kuvend Shqiptarët n'mjet vetit
e 'i fjalë t'madhe çuekan Mbretit:
se jo veç qi Knjaz Nikollës
nuk i lajnë kurr pagë e t'dheta,
porsè as Mbretit të Stambollës 100
s'duen me i bà mà tungjatjeta,
e se dore duen me i dalë:
se Shqipninë nuk po e kisht' falë
Perendia për çerkez,
Turq, manovë, likurazez; 105
por për do sokola mali,
qi «Shqiptarë» bota po i quete,
për ta gëzue këta djalë mbas djali,
der' qi jeta mos t'u shuete.
Turku fjalën e ka ndì': 110
se ç'asht mbushë ai me mënì!
Se edhe lëshue ç'ka mbi Shqipnì,
gjallë Shqiptarët ai me i përpì!
Por Shqiptari gjallë s'përpihej,
e as me u shkelë, besà, s'po lihej, 115
kur po i mbushej mendja e vet,
për Shqipnì me bà gajret,
n' dashtë ta mësyjnë Krajl edhe Mbret.
Edhe kështu t'janë kapërthye
grykë për grykë Turq e Shqiptarë, 120
pa dhimbë krenash tue u thye
si me thye kunguj npër arë.
T'iu dha zjarm atëherë Ballkanit,
Shkjau: kah drote se Shqipnia
Nji herë shkëputë dore s' Sulltanit, 125
mà s'do t'bite n'kthetra t'tija,
si atij hangër ia kisht' palla:
merr e mësynë m'Turk fulikare,
e si derrat me çakalla
t'janë mbërthye, t'janë kapërthye: 130
haju, ngaju, çaju, vraju,
m' pushkë e m'top gjueju batare,
gjaku rrëmbè npër rrahe e qare,
e npër fusha e npër gajusha,
der'qi s'mbramit, n'p'r' atë zhumhùr, 135
zgjedhe s' Turkut pështoi Shqipnia
e duel m'veti si dikùr:
si premtue kisht'Perendija;
por si dashtë, besà, lum vëllau,
s'do t'kisht' pasë as Turku, as Shkjau. 140
Se s'ka dashtë Turku lirì,
ma merr mendja; veç un s'dij
Knjaz Nikollës kah gjith kjo zemër
ardhë i paska, qi nën themër
rob Shqiptarët po don me i shtrue, 145
edhe atë tokë ai me pushtue,
për të cilën vetoi motit
shpata rr'fè e 'i Gjergj Kastriotit?
E qi s'paska dert aspak,
se Shqipnì dhe Karadak 150
krejt me atë punë po i làte n'gjak?
Zemra i ardhka prej Moskovit!
N'Petrograd Cari i Moskovit
Nji bè t'madhe po e kisht' bà:
m' e ndie plak e kalamà: 155
se ai natë t'madhe s'do t'kremtote,
se ai kumbarë as krushk s'do t'shkote:
gostë as darsëm nuk do t'ngrifte,
s'do t'u late as s'do t'u krifte,
as s'do t'dilte n'log t'kuvendit, 160
për pa i hi Stambollës përmbrendit,
për pa këcye mbi post të Mbretit,
me u bà zot i tokës e i detit;
edhe Europës tregun m'ia prè,
mos m'e lanë me shitë, me blè, 165
mos m'e lanë me çilë kund punë;
por me bà qi ajo përdhunë,
për me çue 'i grimë bukë te shpija,
rob të ngelte n'kthetrat t'tija,
n'ato kthetra me gjak zhye, 170
mësue gjithmonë n'gjà t'huej me gërrye!
Por, pse ishte 'i skile e vjetër,
si për fjalë ashtu për letër,
mos m'iu gjetë kund nji shoq tjetër,
ai po e dite mirë e hollë, 175
se isht' do punë me hi n'Stambollë:
se isht'do punë Turkun me e thye,
pa sharrue vetë mbrendë me krye.
Prandej xèn ai me trillue,
m'shpinë Shkjeninë Turkut m'ia lëshue: 180
m'ia lëshue m' shpinë Shkjetë e Ballkanit,
qi me i qitë këta punë Sulltanit;
me i qitë punë këta 'i herë mà para
me trazime e punë t'pambara,
e mandej vetë prej Rusiet, 185
si harusha prej pusiet,
me i rà Turkut fulikare,
m'zhbì n'vend, m' e qitun fare;
për pa bà me mend pleqnì,
se me atë punë botën unjì 190
mujte ndoshta, m' e pështjellë n'zì
Kur ketë punë e ka pleqnue,
ka marrë trimi e n'odë ka shkue,
ka ndejë n'tryezë e asht vu ma shkrue,
me u shkrue miqve kah Serbia, 195
kah Zagrebi e kah Sofia
me lidhë besën shkaf asht Shkjà,
mbi Budin, m'çanak-kalà,
edhe tok këta ndërmjet vetit
mos m'ia dà të keqen Mbretit; 200
por m'e nxitë, por m'e mërzitë,
m'iu vardisë si 'i ditë për ditë,
herë për shtek, herë për kufì,
tash me peng tash me pleqnì,
por gjithmonë, po, pa kanu, 205
veç si t'mujnë n'teposhtë m'e vu.
Mbasandej, ky zogu i Shkinës,
merr e i shkruen Knjazit t'Cetinës,
merr e 'i letër, ia angllatisë,
me dredhì tue ia qindisë: 210
Ti, qi jè qaj Knjaz Nikolla,
falmëshëndet Cari i Rusisë,
se zà t'madh për ty kam ndie
qi jè trim e gërxhelì,
qi jè burrë e kuvendtàr, 215
me ta drashtë hijen anmiku,
por, me gjasë, kjo fjalë s'isht' gjà;
pse qe ti m'atë rrasë Cetine
më kè ndejë me 'i gjysmë opinge,
e jè bà, po, gazi i dheut, 220
tue mërzitë miq e kumbarë,
veç e për bukë thatë në gojë.
Mje sa Turku, përbri tejet,
dredhun çallmën m'vetull t'synit,
derdhë shallvarët ai pola-pola, 225
rrin e ban kokrrën e pallës,
e as m'e pà ti s'mund ta shofish
përmbas kodrës së pilafit
Po a thue, t'la ty kamba e dora,
ase ngjitë jè ndoshta n'rrogë, 230
jo se hi kè bulk n' e huejën,
qi s'po ndihesh kund për s'gjalli?
Mo', bre burrë, se nuk ka hije
Urtë me ndejë Cubi i Cetinës,
edhe n'shpì me e shkuem ai motin, 235
tue u ndeshë npër furka t'gravet!..
Po a s'ta mbushë synin Shqipnia,
me ato male të madhnueshme,
me ato fusha të blerueshme,
qi kurrkund s'jè kah orvate, 240
me ia shkye 'i skundillë për veti?..
M' tè, krah-thatë, e mos rri fjetun!
Pse pa luejtë ti kambë e dorë,
s't' ndihmon Zot as i Shën Nikollë:
Por ti luej, nafaka luej, 245
ka pasë thanë ai burri i huej;
sa për bukë e për fyshekë,
piqu n'mue, se t'i qes vetë;
edhe kësulën vène n'sy,
se të nget Mbreti i Stambollës: 250
nuk ta là me t'prekë me pupël.-
Letrën kështu Cari e ka shkrue,
edhe mirë e ka palue,
e e ka mbyllë me dyllë të zi;
ia ka dhanë kasnecit t'rì, 255
me ia çue Knjazit n'Mal t'Zì.
Letrën n'gjì ka qitë kasneci,
ka thekë kambët ai sa mund heci:
ka lanë mbrapa fushë e zalle
kapërcye ka bjeshkë e male, 260
edhe dalë ka lum e shè:
ka shtegtue për ujë e dhè,
der'qi'i ditë, tue marrun dielli,
në Cetinë ka behë ai filli:
shtjerrë opangat, grisun setrën; 265

vazhdon

[GRUDJANE]

Knjazit n'dorë ku ka dhanë letrën,
me dyllë Cari si e kisht' mbshilë.
Ka marrë Knjazi edh' e ka çilë,
e ka çilë edh' e ka këndue,
tri herë rresht ai e ka këndue, 270
tri dit rresht edh' e àsht mendue;
mbasandej ai fjalë ka çue
njatij Vulo Radoviqit,
kerkserdarit t'Vasoviqit,
qi me dalë me rà n'Cetinë, 275
pa këqyrë shteg, pa këqyrun stinë:
me flut'rue si gjeraqinë,
për me u pjekë me «Gospodarin».
Njeky Vuloja Serdari
Kisht' pasë kenë nji trim i çartun: 280
m'e pasë randë toka m'e bartun.
Pa tè prè kund s'ishte marrë,
pa fjalë t'tij ngarkue s'ishte marrë,
pague s'ishte varrë as gjak,
s'kishte vu nuse duvak, 285
as s'isht' dà gjyqë a pleqnì.
Pse edhe Turku i Malit t'Zì
po e kisht' pasë shqipe mbi kry',
mos m'e lanë me pà me sy.
-Se edhe 'i punë, ky zogu i Shkinës, 290
po e kisht' bà m'atë udhë t'Cetinës.
Paska marrë e shi në rrugë
Për tërthuer shtrika nji stugë,
edhe i çueka fjalë tërthores,
qi shka àsht Turk i Cernagores, 295
mos me mujtë m'e shkapërcye,
për pa là 'i dukat për krye.-
Bre! kish' kenë edhe 'i farë burri,
larg e larg me i dajtun turri.
Fëtyra e tij porsi duhia, 300
syni i tij, tanë zjarm e shkëndia;
vet'llat trashë ngèrthye kulàr,
porsi lesh derrit bugàr;
vesh e m'vesh dega e mustakut,
si dy korba lidhë për lakut; 305
edhe i mbrrijte kryet në trà:
burrë i atillë me sy me u pà.
Veshë e mbathë e m'armë shtërngue,
kishe thanë se àsht lè drangue.
Se këtè Knjazi fort e dote, 310
fort e dote edhe e ndigjote;
pse edhe i urtë ai kishte ndodhë,
me ia prè mendja fort hollë.
Prandej Knjazi i çueka fjalë
Në Cetinë për ngut me dalë. 315
Edhe Vulja bjen n'Cetinë,
pa këqyrë shteg, pa këqyrun stinë,
tue flut'rue si gjeraçinë.
N'atë Cetinë kur Vulja zbriti,
atè Knjazi mirë e priti, 320
mirë e priti e n'odë e qiti,
i qiti duhan e kafe,
edhe nisi kështu t'bajë llafe:-
Ku jè, Vulo, eh kopilane!
Se ti ujk, po, né na u banè, 325
ke s'po duke kah Cetina,
ku kè miq e probatina,
qi s'të ndërrojnë me sy të ballit?
Po, a kè mujtë? a kè farë hallit?
Si po t'shkon n'Vasoviq moti?- 330
Për jetë tande ! si do' Zoti,
merr e i thotë Vulo Serdari;
pse sivjet, lum «Gospodari»,
nuk ka pasë toka valigë,
e ka ardhë nji kohë e ligë, 335
sa nuk dij si ka m'iu bà,
për me pështue do rob e gjà,
pse edhe buka asht tue na lànë.
Hajt, eh qè'! Knjazi i ka thanë…
Se s'po gjenë cubi me ngranë… 340
Se s'po gjenë skyfteri mish…
Se ti e nxjerrë korën dy fish!…
Mjaft t'i biesh ndo'i vendit prè,
se po e ban me lopë e qè,
sa me mbajtë njerztë e kujrisë, 345
jo se mà gjindën e shpisë…
A din shka, Vulo Serdari,
ndiej shka t'thotë ty «Gospodari»:
pështilli bashkë nja disa cuba:
t' idhtë si gjarpni ndër kaçuba, 350
t'lehtë e t'shpejtë si gjeraçina:
edhe lëshoj ti kah Vranina,
për me vrà ata e për me prè,
për me djegun gur e dhè,
mbrendë tue vjedhë e tue plaçkitë, 355
tue grabitë e tue robitë,
n'daç me natë e n'daç me ditë;
se un prandej të kam çue fjalë,
der' n'Cetinë nji herë me dalë,
pse dishka mue tash m'ka këcye, 360
prap me Turk me u kapërthye:
prap me Turk, po, na me u vrà.
Pse edhe as hije, thom, nuk kà,
urtë ma ndejun Turk e Shkjà.
E kështu, tue ligjërue, 365
krye më krye tue bisedue,
hollë e gjatë e ka qortue,
si me u sjellë e si me u mprue,
për m'e là Vraninën n'gjak.
E si vesht janë marrë me fjalë, 370
Knjazi n'bukë atè e ka ndalë,
edhe falë i ka do pare;
e i ka falë nji «xheverdare»,
krejt n'argjand kondakun ngrì,
mos m'e gjetë shoqja n'Mal t'Zi: 375
m'e drashtë vjerrun në sërgjì,
jo mà n'krah të nji luftarit,
jo mà n'krah t'Vulo Serdarit,
qi isht' me brè hekur me dhambë!
Atëherë Vulja àsht çue në kambë: 380
ka bà Knjazit «tungjatjeta»,
edh' àsht nisë malit përpjeta,
udhës me mend ai tue përblue,
si Vraninën me shkretnue,
Knjazi ashtu si e kisht' qortue. 385

[GRUDJANE]

OSO KUKA


Zot, c' ka thane njaj Avdi Pasha;
Paska mbet Shqypnia m' vasha,
Qysh se s' leka mbrende nji djale,
N' at Vranine mue sod me m' dale,
N' at Vranine, m' at t'zeze terthore,
Ku mbe'n shkret sa arme mizore,
Ku mbe'n djerr sa toke gratcore,
Ku mbe' n vithnat pa bagti,
Vec prej cubash t' Malit t' Zi,
Qi po vrasin djelmt e ri,
Qi po marrin lopet me vica,
Qi po presin dhent me ogica,
E po djegin kulla e stane,
E po thajn kaq zemra nane!
Eh! po,knjazi ke Cetina
Ka lshue cubat kah Vranina,
Per me vra ata e per me pre,
Per me djegun gur e dhe,
Vec si t, nise degame me ne,
Pse dushmani asht tue ndersy,
Toket e Mbretit per me i msy,
Per me i msy e me i rrembye.
Nji djale m' voter t' m' ishte lla,
Pac m' i a lane t' amen me fsha,
Pace m' i a lane motren me kja:
T' mjeren moter, ehu! pa vlla,
E n' Vranine un kjece tue e qitun,
Cubat knjazit per m' i a pritun.
Por mue djale nuk m' ka qillue;
E n' Shqypni nji djale drangue,
T' cillit mos t' i dhimet jeta
Per Daulet e troje t' veta,
Fort kerkova e s' mund e gjeta.--
Kshtu ankoi Pasha turceli.
Oso kuka paska ndi:
Paska ndi,po,e kenka idhnue:
M' sylah doren paska cue:
Me qite m' Pashen ka mendue.
Por i urti kurr nuk ngutet,
Prej burrnis e jo prej tutet,
Prandaj Osja ndali doren,
E as m' e xjerre s' e xuer mizoren,
N' flete t' sylahit catallue;
Vec pa fole s' mujt me u durue:
Avdi Pashe, tha, ma kadale!
Mos e thuaj dy here at fjale,
Se, per Di'n e per Ima'n,
T'baj qi t' kjaje e zeza nana!
T' baj qi t'kjaje pa <<exhel>>ty nana;
Pse n' Shqypni ka djelm si Zana,
Qi per Mbret e troje t' veta
Nuk u dhimet gjaja as jeta:
E ku i lype besa e burrnija,
Ku i lype Mbreti e i lype Shqypnija,
Kta ma t' paret jane n' fushe t' mejdanit,
Kta ma te rrebet jane n'ball t'dushmanit:
Jane celik per tef t' taganit.
Marre vedit kurr s' i lame!
Pa ksule m' krye pa opinge ne kambe,
Na per Mbret e per Atdhe
Per kanu, per bese e Fe,
S' druem me ra nder pre te thyeshme,
S' druem me msy kalat e rrmyeshme:
E kahdo qi t' bjere Shqyptari,
Shkon rrufeja tue e ndeze zhari,
Pushke e bese pse na la i Pari.
E ti tash vjen ktu e na thue:
Se n' Shqypni nji djale drangue,
Qi per mbret e troje t' veta
Nuk i dhimbet gjaja as jeta,
Fort kerkova e s' mund e gjeta...
Por s'ke faj; pse zani i zi
Aj ka dale, po, per Shqypni,
qysh se erdh Pasha turceli,
Qse edhe t ' hujve sod Shqyptari
Qiri m' kambe do t' rrije qyqari,
Si punue ne s, na ka i Pari...
Por po i lam tash na kto fjale.
Ne Vranine, qe , un jam tue t' dale,
Cubat Knjazit me t'i a ndale.
Vec t'i lypi un dyzet veta,
Dyzet veta, po, djelm te lete,
Qi te desin ku t' zatesin:
Si mund t'lejn vec e n'Shqypni
E po t' ap besen e Zotit,
Se, pa u djege un n' flake t' barotit,
S' ka me u lshue per t' gjall Vranina.
Avdi Pasha kenka cue,
Osos doren ka shterngue:
Aferim, bre,ti Oso Kuka!
Se ty t' thote fjala edhe duka
Qi ke le nji sokol malit.
Zgidh ku t' jete, po, pika e djalit,
Edhe del ti n' at rranxe boke:
N' at Vranine, ku t'zezat loke,
Qi kan mlue, ehu! djelmt e ri,
Qi kan kthy rejat n' gjini,
Jane tuj t' prite si drita diellin.
Foli Pasha. Buzes s' Cukalit,
N'krye t'javes, dielli kur u cua,
Per me shndrite mbi kobe te shekullit,
Ku e perbuzne shuen e drejta,
Qafes s'Kalas, qe, ceta e Osos
Po merr rrugen kah Vranina.
Cete e vogel, por kreshnike:
Dyzet veta ma s' jan me t' njehun:
Djelm te zgiedhun n'mal e n' vrri,
Jo per duke e per pashi,
Por per zemer e trimni:
Oso kuka na u ka pri.
Oso Kuka, 'i rrfe prej qiellit,
Shoq nuk ka kah vran e kthiellet.
A she' i here, ka' i bje sokakut,
Se c'' m'i bajn t' gjith tungjatjeta!
Se c' permnershem xheverdarja
M' i flakon mbi sup te krahit,
Si ajo rrfeja n' nate thellimit!
N' flet t' sylahit--- fole bollash
Catallue i ka dy kuburet:
T' mnershemet motra t' t'idhte taganit,
Qi ndermjet u rri kercnue.
Vesh e mbathe e n'arme shtrengue,
Shtatin div, e sy' n si zhgjeta,
Oso Kuka n' jelek arit,
Pash e m' pash po i bjen pazarit.
Njite mbas tij vjen shpata e dekes,
Soko Tona i Gurit t' Lekes;
Soko Tona, si Valbona,
Larg permende m' kto male t' ona,
Si per buke n' shpi t' tij te ngranme,
Si per pushke e bese te dhanme.
Thone se i ka nja tri nishana,
Tri nishane, me fermane
Per sherbim qi i baka Mbretit
Ktej e andej valen e detit.
Mbrapa i shkonin qa' i biri i t' mirit,
Taro Pllumi i Jegumirit.
Mandej vine dy re mizore,
Dy djelmoca prej Zagore:
Kacel Doda prej Zagore:
Kacel Doda e Kerrni Gila,
Rritun moce si karajfila.
Ehu! bre Oso, Oso-rrfeja,
C' kan me t'name dy vasha t' reja:
C' kan me t' nam dy bija nane
N' ato mrize e n' ato stane,
Kur, kercunat, kan me ndi,
Se ke zgiedhe dy dhandrra t' ri,
Me i perpjek me Mal te Zi.
Po a thue e njef njat kime-zi,
Qi e ka ballin si sini,
Qi e ka synin si duhi,
Qi i ka shpatllat si nji ari?
Aj asht Coku i Mar Kole Dinit
Prej Kabashit t' Dukagjinit:
Trim i cartun, trim si Zane,
I pa tate edhe i pa nane,
Dy gur njite, thone, s' i ka lane.
Per mbas ktij vjen ceta tjeter,
Do ma t' ri, do prap ma t' vjeter,
Por t' gjith moce me trimni:
Me trimni e me bujari:
Vec, per duke e per pashi
Dan ma n' shej njaj Jup Qehaja,
Galo Keqi e Sinanaja,
Vuksan Gjeli e Met Zeneli;
E nder t'gjith-- porsi hyll drite,
Preng Markola prej Mirdite:
Lype per pushke ky e per pleqni
Q' merr prej Shkodre e n'Peshkopi.
Veshe e mbathe e m' arme shtrengue:
Thue se krushq po duen me shkue:
Nja mbas nja'i po i bien Pazarit,
Si ajo re qi prej Tivarit
Njitet zi terthoreve t'ona,
Per me shkrepe ndokahe t, e vona:
Edhe kapen m' at breg Buene,
Ku n' nji lunder u rreshtuene.
Vend n' at lunder t' gjith kur zune,
Rrqase asht lundra e veli u nde,
Edhe nise asht porsi re,
Tuj ca valen nper liqe:
Tuj ca valen kah Vranina,
Ku po bate nam Cetina.

[GRUDJANE]

P R E J A
Pjesa par

Vall, kush din mue me m' kallzue,
Pse kjo qyqja ,zog i true,
Si mos kurr asht tue vajtue
N ' at Vranine, n' at t'zeze krahine,
M ' breg t ' Liqenit n 'at kodrine?
A mos kjan hallet e veta,
Perse zi i shkon moti e jeta,
Bir as bi pa rrite e shkreta?
Qyqja vehten s' asht tue kja,
Bir as bi pse e mjera s, ka;
Por po kjan ajo nji moter,
Qi ka mbete sod qyqe n' voter,
Sod qi kpute i asht kulmi i shpis:
Kjan qat motren e ati Avdis!
Jo,po,asht vra thon Avdi Hisa,
Mriz kah bate nen dy lisa,
Nen dy lisa n' mal t' Vranines:
E vrau Vulja, i biri i shkines!
Njiky Vulja, 'i trim drangue,
N' at Vranine fort asht rendue:
Nuk len kal, jo, me shtektue,
Nuk len cike,jo, me u fejue,
Ke po i vret aj djelmt e ri,
Ke po i kthen nuset n' gjini,
Ke po i vishte nanat ne zi.
Edhe u cueka,zogu i shkines,
Me trembdhete cuba t' Cetines,
Me msy mrizet e Vranines:
Po i isht' kane kandun mishi i dhis:
Edhe u ndeshka m' mriz t' Avdis.
Qaj Avdija vrik piskati:
ndalo, Vulo, mustak-giati:
Ndalo,Vulo,me caruqe,
Pse s' t i leshoj, dhit e kuqe,
Per pa e la mrizin me gjak:
S ' ruej dhi per Karadak!
Edh' e drodh t' zezen <<breshane>>,
Qi e kisht' pase moter e nane,
Kinse, i mjeri, zjarm me i dhane;
Perse i shkrepi n' dore <<breshana>>,
Shi kur dashte s' do t' i a kisht' nana.
Po, por Vuloja i terbue,
Qi per pushke ishte i gatue,
M' <<karajfile>> i u shterngue:
Dekun m' toke e la pushue.
Edhe u turr m' te i patenzoni,
(Shka as atij s' i a epte zakoni),
E i zdeshi xhamada'n
E i a xuer dhe taga' n,
E i a muer pushken e giate,
Si nder burra s' asht zanat;
Mandej dhit i ven perpara,
Edhe u grafe neper rrege e ara.
Fort po nget capi i Vranines,
Fort po ndjeke Cubi i cetines,
Fort po kjan nji e bija e Turkines:
Fort po kjan e fort po fshan,
Dekun m' vig kah e shef te vllan:
--- Kur ka dale qaj hylli i drites,
O vllau i em o vlla!
Mbi ato suka t' Podgorices,
O vllau i em o vlla!
Ti m' i a vune pushken krahit,
O vllau i em, o vlla!
Edhe m' dole m'dere te vathit,
O vllau i em, o vlla!
E m'i a lshove zanin skjapit,
O vllau i em, o vlla!
Me i lshue podit e livadhit,
O vllau i em, o vlla!
Me i lshue m' uje-- m' at uje t' Moraces
O vllau i em, o vlla!
Me i mrizue ke aj lisi i rrashit.
O vllau i em, o vlla!
Qyqja motra tue t' kundue,
O vllau i em, o vlla!
Porsi lis me dege prarue,
O vllau i em, o vlla!
Lis me maje te lulzue,
O vllau i em, o vlla!
Rrite e mjera tue u mendue,
O vllau i em, o vlla!
Se me c' vashe ty me t' fejue;
O vllau i em,o vlla!
Por qe Vuloja, i' drangue,
O vllau i em, o vlla!
Me toke t' zeze ty t' ka martue,
O vllau i em, o vlla!
Arme e petka tue t' shkretue,
O vllau i em, o vlla!
Nane e moter tue t' zezue,
O vllau i em, o vlla!
T' zezat qyqe tash kendojn,
O vllau i em, o vlla!
Nane e moter t' u ndihmojn,
O vllau i em, o vlla!
Pse ma udhe per ty s' kundrojn.
O vllau i em, o vlla!
Tash kendon nji zog i zi,
O vllau i em, o vlla!
Kah t' fluturoj neper Shqypni:
O vllau i em, o vlla!
Kurr ket pune un s' e kam ndi,
O vllau i em, o vlla!
Se ka mbete kund gjak pa u kthye,
O vllau i em, o vlla!
A me pare a se me krye,
O vllau i em, o vlla!
Vec ka mbete njaj gjaku i Avdis,
O vllau i em, o vlla!
Qyqja motra, vaj, e Avdis!-----
Kshtu vajton te vllan Turkina:
E ndien lqeni edhe Vranina,
Edhe e ndieka aj Oso Kuka;
Vaj'n e ndieka e m' kambe u cueka:
--- Hani djelm! e ju vraft buka!
Eh ju vrafte buka e Dauletit;
Eh ju dhaca ujet e detit,
Po s'u muer sod gjaku i Avdis,
Po s' i u kthye ndera Shqypnis.
Cou bre, Soko, e mund t' i xame!
T' mos t' i majm cubat me vjame,
T' mos t' i lame cikat me name.
Proh! ti o Zot, kur na jane cue,
Mbathe e zbathe-- si kan qillue
E i kan rrokun armet Shqyptare,
Njato <<ltina>> e << xhevardare>>,
Njato t" bardhat n' za <<breshana>>
E i kan njite njata tagana,
E i kan vu njato calina,
Se c' ushtimeka marre Vranina!
Porsi, kur ndokush t' i nguce,
Dalin grethat jashte biruce,
Njashtu turr per dere t' kaushes
Djelmt e Osos rrajn drejt fushes
Ku kisht' krise e zeze potera,
Motra e Avdis ku kjate e mjera.
Shoqi shoqin nuk po e pritka,
Por secilli vrap po ngitka,
Thue se t' parit qi do t' veka,
Petku cohet do t'i u preka
'E jo ma se po i pret deka!
S'asht tue e drshte, jo, kush rrezikun,
kah per gjurme po ndjeke anmikun;
Vec se i lngon setcillit zemra,
ana!

[GRUDJANE]

PREJA

Pjesa dyt

Ka ma e lete s'i ndolli themra.
Syt u qesin flak e shkendija
Kah t' frigueshem, si duhija,
Qi kalon me t' rrebte zhumhuer,
Fushes i bjen kryq e terthuer,
N'dore tuj mbajtun pushket arbnore,
Qi u flakojne neper terthore
Porsi rrfeja n' nate mizore.
Si i' langue, qi, dale me gjue
Endet malit pa pushue,
Der sa t' jete <<per ere>>pa u vu:
Djelmt e Osos njashtu ngasin,
Vec me cuba si mund t' Hasin.
S' kerset, jo nji pylle ma teper,
Kur merr zjarre ndoj majes s' eper,
Si kerset Vranina e shkrete,
Sod qi bien Shqyptaret e lete,
Vrap tuj nga poshte e perpjete:
Thue se kambve u kan vu flete.
Kur,qe, krisi i' <<xheverdare>>
M' breg te Moraces nder do zhvare:
M' breg t' Moraces drejt Bjelopoles,
Krisi pushka e Preng Markoles.
Preng Markola pre Mirditet,
Nder shoke t' vet porsi hyll dritet,
I pau cubat aj ma i pari,
Ke po majshin kah Ponari.
Ah! kadale, bre zogu i shkines,
Se s' i a marr ti gjan Vranines,
Me kane vet Knjazi i Cetines!
Prenga Mirkos i vikati,
M' <<xhaverdare>>, edhe i ndei gati.
Krisi pushka, ateher, batare.
Krisi <<ltine e xhaverdare>>,
Edhe ushtoi duhma e breshanes
Me u dridhe fmija n' zemer t' nanes.
E pse trimi m' trim si t' hase,
E n' log Zanash si t' kersase,
Si t' kersase pushka, or vlla,
Rralle pa gjak se mujn me u da,
Pavloviqi ktu edhe u vra:
Pavloviqi u vra n' pushke t' para,
Ka' u grahe dhive neper ara.
Kur pau Vuloja se shoku
I kje vra, e se pataloku
Per te s' isht nji vend bejlegut,
I lshoj dhit edhe u nis bregut.
Me dore, burra!--- sa i mujt zani,
Brit Osja atbote si luani,
Edhe m' shpine aj zhgjete i u lshue
Me djelm t' vet, porsi i' Terbue.
A ke pa ndo' i here per seri
Se si, kur t' u bjere skyfteri,
Hikin pulat neper kacuba?
Njashtu atbot, hikne ata cuba.
Hikne cubat porsi zhgjeta,
Kush n' tposhte, kush kah perpjeta,
Vec se Vulja, cue dollamen,
Aj aq shpejt s' e ndrronte kamben:
Kisht' kane trim, eh i basha gjamen!
Por shka? sod s' i heci e mara,
Pse edhe 'i shoq i a fiku Tara.
Tara pllumi i Jegumirit
I ra kres shi njaje ma t' mirit,
Njaje djalocit prej Zacirit,
Tue e lshue dekun m' do gjeth firit.
Deh! moj Zane, m' a thuej nji fjale:
Ku e ka Osja edhe nji djal?
Ku e ka Osja at Kerrni Gilen,
Qi s' i a daj kund <<karajfilen>>?
A thue ti, pse ndolli i ri,
E pse e di per te n' shpi
Rreh nji zemer plo dashtni,
Ndoshta sod po i dhimbet jeta
E rrin mshefet nder shkorre e mbreta?
Nuk asht mshefe, jo, Kerrn Zagorja,
Kerrn Zagorja---re mizorja;
por asht ndeshe aj me Jovanin,
M' breg t' Moraces tue da mejdanin.
Desht ky Jovja i' her me hikun,
Por per vrap s' kisht pase kerrcikun;
Prandaj shoket e lane mbrapa,
T' cillt po hikshin me t' mdhaj hapa.
<<Urra!>> m' shpine, atbote, si bisha
I u lshue Kerrni neper plisha,
Neper plisha e bregut t' uj'' t,
M'<<karajfile>> m' nja tue e gjujte,
M' nja tue e gjuejte, por vec per ane:
Gjalle me dore dote m' e xane.
Por me dor nuk xehej djali,
Pse kisht' kene nji sokol mali:
Kisht' kene Shkjau, po, me tri zemra!
Tek e ndiu Kerrnin te themra,
E hodh pushken m' nji ferrmane,
Edhe xuer aj t' idhte taga'n,
Qi kisht' fike ma se nji nane;
E t' u dredhe ka' i Zagorjani:
Kshtu po merr e i thote Jovani:
Mos trreje mendja, or trim i ri,
Se e koris Malin e Zi,
Tuj t' ra n' dor si nji baxhi;
Por, n'je i armve e n' je Shqyptar,
E per n' je ndopak bujar,
Xir taga'n, e n' kjoft gjykue,
N' bejleg kryet shkurtoma mue,
Vrik qaj Kerrni na i ndei gati,
Na i ndei gati edhe i piskati:
Si tagan, si pushke te giate,
Jam Shqyptar, e i kam zanat;
Edhe cubi i Malit t'Zi
S' ka per t' m ' msue bese e burrni...
Por, merzite mbasi t'asht jeta
Me cubni e me pune te shkreta,
A ti ktu ke me marue;
Kerrni Gila pse m' thone mue,
Edhe xuer taga'n prej millit:
C' ka flakrue m'at rreze diellit!
E si pushken m' toke e uli,
Ball per ball Jovos i duli.
--Or Shqyptar, qi tash n' e vona,
Tuj perbuzun Fe e zakona,
Vec mbas shpine msyn anmikun,
Hec e shifsi dredhe celikun
Kerrni Gila e njaj Jovani:
Shif si dahet, bre, mejdani!
N' ball t'shoshojt ata si u gjeten,
Kryq taganit i zateten:
E si t' ishin flake e agzot,
Lum e lum per t'Madhin Zot!
Se c' filluene me vringllue,
Si dy rrfe, ehu! tue flakrue.
Shkrepshin shkendija ndaj perpjete
Porsi m' kullme prej hekrit t' xete,
N'ajr taganat ka' u perpiqshin,
Kryet shoshojt ata ka' i ndiqshin.
Djerse e gjak xu me u Kullue;
Por s'xu asnjani me u ligshtue,
Mu ma fort erdh t'u terbue.
Kur varrohet n' mal nji ari
A me pushke a m'hekur t' zi,
Jo vec se prej dhimes s'topitet,
Por ma teper vjen e nzitet,
Edhe msyn, n' furi t'terbueme,
Me gjak t' vet armen t' ritueme:
Njashtu atbote ata dy trima
T' shpejt kah dora si vetma,
T' rrebte ka' e sjellmja porsi rrfeja,
Merrshin turr me fuqi t' reja,
Tue terflluem e tue kercnuem,
Shume e gjak, prej gojes tu' u shkuem.
Kur i behe, qe, n' at fushore
Oso Kuka rrfe mizore,
Kah po kthete asajta n' shpi
Me dy rob edhe me dhi,
Qi kisht' marre prej Malit t' Zi.
Oson Kerrni tuj e pa
Disi marre atbote i ra
Ke nene s' kisht' pre anmikun;
Prandaj con te preht celikun
Edhe e siell me kaq furi,
Qi t'kish ndeshe n' cub t' Malit t' Zi
Fill per gjyse, tham, kje tu'e pre.
Por jete-giate cubi kisht' le;
Pse ndermjet taga'n i a qiti
Me te deken edhe e priti.
Kur taganat jane zatete,
Fort shunglloi Vranina e shkrete.
Edhe u kpu' n t' dy per mjedisit,
Si t' ki' n kene dy krande lisit.
<<Jam ndermjet!>> atbote Vikati
Oso Kuka edhe u ndei gati.
U ndei gati me i shkatrrue,
Pse me dore kjene t, u pushtue.
<<Trima,mjaft pask' ni luftue:
Diku vec nuk ka kene shkrue.>>
Zuni Osja ateher me u thane,
<<Diku shkrue vec nuk ka kane
Njani tjetrin deke me e lane...
Pra, ti cubi i Malit t' Zi,
Prehi kambet e dredho n' shpi,
E thuej nanes e nuses s' re
(Per n' i pac ti kund n' at dhe),
Se per s' dytit sod ke le.
Jem' tue t'fale, po, n' ket dite t' sodit
Pse, me giase, qi kenke rodit.
Por ket fjale shokve m' u a thuaj:
T' mos u rreje njaj Cari i juej
Se sundon mbi ne kurr Nika,
Per pa mbete Shqypnija m' cika.
Ndoshta t' dam na jem ' nder veti;
Por ku ne t' na lype Mbreti,
Por ku shkjau t'na ngase n' vend t' t' Parve,
Per ket bese, fara e Shqyptarve
Turk e i kshtene-- merr vesht, or djale--
Kan me u gjetun krejt me 'i fjale...
Kshtu tha Osja. Atbote Jovani
Nja as dy ma nuk i a bani,
Por, si i a lidhen varret e shtatit,
Rroku pushken e u nis shpatit:
Lum! e lum! po, kopilani
Pse i u kput n' at dite tagani...
U nis shpatit per Cetine
E Oso kuka per Vranine,
Per Vranine ku kendonte Zana:
Ke bje dielli e ke merr hana
Oso Kuka nuk ban ma nana
As n' Begllere as n' Kapid

[GRUDJANE]

V R A N I N A

Vojti fjala ka cetina:
Vall c' po ban mbi Shkije, Vranina!
Vall c' po ban Vranina m' Shkije,
Rob tue zane e gjind tue pre:
Tue pre gjind, tue zane hajduka,
Qysh se duel njaj Oso Kuka!
Oso Kuka, i' burre Shkodrane,
Shoq ne Shkoder, thone, s' ka lane
Per kah besa e kah trimnija,
Qi zanat i ka Shqypnija.
Kalashan e sy-pergjakun,
Mje m' sylah e ka mustakun;
Ushton mali, thone, kur t' flase,
Dridhet fusha kah t' vikase;
E kah t'dredhe te rrebte taga'n,
thue se rrfeja shkrepe per ane:
Kaq vringllim aj shkon tu' i dhane!
Edhe e ka nji xheverdare,
Xheverdare pushke vrastare,
Qi, ke t'laje syni i njerit,
Me te sy'n i a zier skyferit.
Burre kaprroc e trim si Zana,
Thon me kmishe e bani nana;
Edhe, thone, ka le drangue,
Pse tri zemra i kan qillue,
E pse i ka tri pupla t' arta
Per nen krah te armve t' larta.
Prandaj plumja m' te nuk ngulet,
M' te tagani edhe perkulet:
Top me i ra shpierti s' i shkulet.
Ky n'Vranine edhe ka zane
Me njiqind e nji breshane
Ku nji fjale e paska thane:
Se per t' gjall rodi i Shqyptarit
S'i bjen n' dor kurr Gospodarit.
Fjala knjazit n' vesh i ka shkue:
Edhe Knjazi na asht idhnue,
Na asht idhnue kur e ka ndi.
Thirrka Krenet e Malit t' Zi:
Njani ari, tjetri duhi,
Te gjith le sokola malit:
E m'ledine n''kuvend rreshtue,
Ngerthye vetllat m' shtek te ballit,
Fole u paska si tue ulurue:
Ka dale fjala nper Cetine,
Se 'i Shkodrane ka ra n'Vranine,
N'at Vranine, po n'at rranze suket
Thone ka ra 'i fare Oso Kuket.
Kaleshan e Kime-zi,
Gjak e zjarm a aj syni i ti;
Edhe i ka nji pare mustaqe
Kacarrel e leqe-leqe,
Qi me i mrrijte mje m'flete t' sylahit,
T' zez e t' trashe sa llana e krahit.
Ky edhe, thone, ka le drangue,
Pushke as top mos m'e shinue,
As tagan mos m'e varrue;
E po thone se ka zatete
N'at Vranine me dyqind vete,
Me dyqind fatosa t' ri
Djelm te zgjedhun n'mal e n' vrri
Jo per dok e hijeshi,
Por per zemer e trimni,
Qi e kan pushken tat e nane.
Ky edhe 'i fjale e paska thane:
Se per t'gjalle rodi i Shqyptarit
S'i bjen n'dor kurr Gospodarit...
Prap po thone se ky Oso Kuka
Paska zanun do hajduka:
Do i ka zane e do i ka pre:
S' len me ra ma Shkja n'at dhe.
Cubat vet i pacendersy,
T' zez Vraninen per me msy,
Vrase e pre mos me i a ndale,
Vec me Turk si t'nisi fjale;
Pse Moskovi e ka pleqnue
Shqyptarin ne me na lshue
M' Rozafat e m' Kishe Decane,
Ku do t'mrrije megja serbijane,
Per me u gjetun Cernagora
Me Serbi bashke dora-dora.
Kujtoj keq s'na kishte re.
Shqypnin tjeter kan me e da
Bulgarija e ajo Greqija.
Pse, mbasi Shkijet e Ballkanit
T' kane pushtue toket e Sulltanit,
E marre t'kene do skele detit
Te kane lidhe bese ndermjet vetit,
Ka m' i dhane Shkjenis e mbara,
Ka m'u shtrue ura perpara
Det e m'det m'u kape Moskovi;
Ka m'i thye Krajlnive hovi.
Por, qe tash, mbasi ka zane
N'at Vranine ky burre Shkodrane,
Nuk po dij se kah t'i a maje:
Drue s'ka mete per sod uzdaje
Se i pushtoj toket e Shqyptarit,
Si e kam pase fjalen e Carit!
Kshtu tha Knjazi i Malit t' Zi.
Krenet po rrijshin tue e ndi,
Tue e ndi e tue mendue
Se shka Knjazi ish' tue ligjrue
Per Shqypni e per Shqyptare.
Kur qe Mirkja, Krenesh se pare,
Po i thote Knjazit: Gospodar,
Fjala e Carit n'udhe s'do lane,
Pse ka dale nji burre Shkodrane
N'at Vranine, n'at t'zeze krahine,
N'breg t'Liqenit n'at kodrine.
Pse, po kje se ky Oso Kuka,
Po asht nji nieri qi e man buka,

N'mos e marret pushka e kurrkuej,
(Mjaft qi, mjeri, mund t'a gjuej!)
Ka m'e marre nji pushke vrastore:
Pushka e babes ltin mizore,
Qi der m'sod mue s'm'ka koritun,
Pse edhe m'turk ajo asht vaditun...
Vec po e zam se ket Shkodrane
Gjalle as deke s'po mujm m'e zane,
Me gjithkta nuk do me thane,
Se na s'e pushtojm Shqypnin.
Malazezt te gjith e din
Se n'Shqypni ka djelm si Zana,
Qi ma t, forte s,po t'i ban nana.
Me arme n'dore, si thome na, le,
Ane e kand permende mbi dhe
Per trimni, per bese e Fe:
E prandaj p'r i' dite Shqypnija
S't'bjen n'dore, besa, lum Zotnija.
Por me kohe e me dredhi,
Me u kape mundet Mali i Zi
M' Teqe t' Krus e m'Kishe Decane,
Ku do t'mrrije megja serbijane.
Pse tue kene se kan fillue
N' Shqyptari sod m' kambe me u vu
Muhaxhir e Anadolli,
Gjind t'pa plang edhe t'pa shpi,
Qi nuk din se shka u kje i pari,
Zot e Mbret per t'cillt asht ari,
E u lane m'anesh dyert bujare,
Dyert bujare t 'tokes Shqyptare:
Njata krena e kapitana,
Bajraktare, trima si Zana;
T'msuem per Mbret me dhanun jeten,
T'msuem per vend me shkri ata veten,
Per ket bese, kallxou kuleten,
Se Shqypnin ke m'e pushtue
Para se t'a keshe mendue.
Prandej zan tash, Gospodar,
Me qite fitme nder Shqyptare;
Pse me kohe e dhelpni.
Ke m' u ba Krajl mbi Shqypni.
Edhe ndoshta mbi Serbi...
Por na as tash haru spo t'rrim:
Sa ma shpejt n'Vranin po t' bim,
Me u perpjeke ma at Turk Shkodrane.
Un po t'bie me Cetinjane,
Cetinjane nja shtatqind vete,
Qi per gja s' e bajn ket jete:
Si me deke ashtu me mete.
Mandej t'bjere Gjukovic Pera
Me nja katerqind pushke tjera,
Katerqind Bijoca t'ri,
Qi jane Ora e Malit t'Zi.
Kam uzdaje se me kto ceta
N'suke t'Vranines un porsa t' veta,
Kam me ngule m'ta Trobojnicen,
Kam m'i a vu Osos kapicen,
N'kjofte se kryet s'i a pret tagani,
Si n'Cetine ka dalun zani...
Pse perndryshej, kam m'i a pru
Kret n'Cetine, t'ngulun m'nji hu...
Kshtu tha Mirkja, Kapitani.
Ver me goje kush ma nuk bani.
Ateher Knjazi i Malit t'Zi
Merr e u thote: Sokola t'mi,
Bini pra, n'Vranine me ushtri,
Me sa t'dueni ushtare te ri;
Por Vraninen m'a pushtoni,
Osos kryet por m'i a shkurtoni.
Sa per fitme e per ngatrresa
M' leni mue, perse, qe besa,
Me pak pare e tuj gerga,
At e bir un kam me da:
Jo se ma bajraqe e fise,
Qi, q'se mora mend e shise,
Un t'bashkuem mend nuk i maje...
Oh! po tash mund t'kem' uzdaje,
Se serbija e Crnagora
Kan me u gjetun dora-dora
Me Greqi e me Bullgari,
Si n'Moskov a ba pleqni.
Por Vraninen m'a pushtoni!
Osos kryet por m'i a shkurtoni!
Foli Knjazi, e Krenet u ndane,
E n' Vranine, mbi xhebehane
Zu me krroke nji sorre kob-zane.
Deh! moj Zane, pash njato kroje,
Pash currilat neper prroje,
Pash bylbylat e Prandveres
E pash t'amlin fllad te eres
E p'r at voes, qi bje prej qielli
E pash lulet drandofille,
Deh! m'kallxo a po t'vjen keq,
Se e dau Knjazi sod nder Pleq
Trup nji ushtri n' Vranine me cue,
Osos kryet per m'i a shkurtue?
Mue m'u kputshin fletet e krah'e
Mue m'u bashin prozhmet rrahe,
Mue m'u shuejshin kange e valle,
Kange e valle edhe zavalle
Mbi njato rudina t' buta:
Per mjedis mue m'plaset lahuta,
N'paca dhime a kurrnji grime,
Pse po i pritet Osos kryet,
Pse po i erren te dy syt:
Krye n'Shqypni mos metet pa u pre,
N'kjofte se n'shekull aj ka le,
Per me u vu mbi te kapica
Me njat shkrole qi e shkroi Nikica!
Por m'lingon mue shpirti e zemra,
Shtati m'dridhet mje ke themra,
Ke po ndiej un kob te ri:
Qi i ka mete sod Malit t'zi,
Per me da t'mjeren Shqypni,
Ku kan le e ku jane perkundun,
Prej kah shk'' llin e kan tundun
Burri, Leka e Kastrijota,
Para t'cillve shueta bota:
E Shqyptaret porsi t'hutue,
Me duer m'i rrin tue shikjue,
Thue se 'i mend qiella e ka da,
Rob me ndejun kta nen Shkja:
M'i u shtrue knjazit dheu i Shqyptarve,
Shtrejt fitue me gjak te t'Parve!...
Ehu! mallkue kjofte njaj n'Shqypni,
Kjofte mallkue, po, a plak a i ri,
Qi per Mbret e per liri,
S'cohet sod me arme mizore,
S'lidhet sod me bese arbnore,
Per ma dhane ma para jeten,
Per me shkri ma para veten,
Se me ra fisi i Shqyptarit
N'thoj t'pangishem t'Gospodarit.
Shka? a thue n'kange se ka me u vu,
Se pa pushke e ndaje haru
I ra Knjazit n'dore Shqypnija,
N'za kah besa e trimenija?
Jo, per Zotin! Para toka
E perpifte me male e boka
E me lume e fusha t'gjana:
Per te dielli u errte e hana!...
O zotnit e Shqyptaris,
O ju krenat edhe t'Malcis,
Pashi at Zot e at emnin t'uej,
Mos lakmoni pares s'huej:
Sado vone me pase per t'shkue
Mbi djelm t'uej ka me gjikue!
E ju t'cillve i Bukuri i qillve
U ka zgiedhun me i pri nirit
Raves s'amshueme t' t' nalte Empirit,
Qi a e liris e e s'Drejtes pasqyra,
Kinie n'mend: per ju detyra
S'asht me mjele vec delet t'ueja,
S'asht me mkambe vec gjuhet e hueja,
Por me at Fe, qi kem' prej qillit,
Por me t' bardhen drite t'Unjillit,
Mrende dashtnin mú a ndeze Shqyptarve
Per kah giuha e vendi i t' Parve:
Qi Shqypnija t"jete e vetit,
Qi Shqyptaret t'sherbejn nja'i Mbretit:
Qi per Mbret e troje t'veta
Mos tu dhimbet gjaja as jeta,
Por te desin, si Oso Kuka
Qi asht tue deke, ehu! n'ato suka!

[GRUDJANE]

DEKA

Pjesa par

Kish t, a diej, c'ka aj Oso Kuka,
Qi tue shkue s'asht sande buka.
S'po i shkon buka as mishi i dashit:
Kot nget tryezes a ndaje per rrashit,
Tue perdredh njato mustaqe!
Thone, ka pa nji anderr t, keqe.
Anderr t'keqe, thone, ka pa
Mbrame, qi shkoi, porsa ka ra.
Ka pa n' anderr se prej Rjeket
Kenka nise nji hije deket
Ndezun flake, si flake lugatit,
Qi, tue hecun e shpatit
E nper kneta e neper zallina,
Fill po vite kah Vranina.
Kur n' Vranine ajo ka mrri,
N' Xhebehane, paska hi,
Edhe i dhanka zjarr barotit.
Kur ka dhanun zjarre barotit,
Ka plase kulla e ka marre gjame,
Asht dridhe toka per nen kame,
Ka ushtue Lqeni, mali e lumi,
Edhe Osos po i del gjumi.
Pa ket anderr Oso Kuka,
E prandej nuk po i shkon buka,
S' po i shkon buka as mishi i dashit,
Kot nget tryezes a ndeje per rrashit.
Po, s'han buke, vec sa me thane;
I lan duert e del m'njane ane,
Per ure voters pshtete m'nja'n bri,
Tue mendue, duhan tue pi.
Sa rrin osja tue mendue,
Buke djelmnija kan marue;
Cuene tryezat e i pshteten,
Rrokull odes mandej zateten,
Kush tue dhene, kush tue kuvende,
Kush tue luejte cic-mic hane,
Kush tue lye ndo'i cark breshane:
Nji taga'n m' unuer e mrefe,
Fusheket tjetri m' vezme i njefe.
Kur zen Osja atje ma vona:
Kqyre at shpatull, Soko Tona,
E na thuej a difton gja,
Pse dishka nakel m' asht ba...
Jo, po, shpatlla keq diftote:
Lufte kah maja ajo kallxote,
E ka prenda disa vorre,
Tym e gjak neper oborre.
Prandaj Soko erdh e u vra
Kah po e kqyrte m' drite pa za.
Ndoshta shpatlla,tha, s'a gja
Pse per ndryshej fort ka giase
Se na lufte kemi me pase;
Se shum nieri ka me u vra;
Shum do vorre jam tue i pa...
Por prej luftes Shqyptaret nuk tuten.
Merr,Kacel, njiher lahuten
E na thuej nji kange Shqyptare;
S'majm na zi pa na qite fare!
Muer lahuten n'dore Kaceli,
M'te magjarin n' vend e ngeli
E, mbasi per za ate ujdisi,
Keshtu kenges atebote i a nisi:
Kish' dale nji Harap prej deti,
Trim i zi e belagji
Edhe qitka 'i porez t'rande:
Ka tri buke pagace per shpi,
Shtate mase vene per dite me i pi,
Ka 'i taroc per mish te zi,
Ka nji dash n' mjesdite m'i a pjekun,
Ka nji skjap per darke m'i a repun.
Njiqind vete n' mejdan ka pre,
Njiqind vithna qiti faret,
Njiqind shpija edhe ka djegun.
Kur vojt rendi n' Shqyptari,
Njati Gjergj Elez Alis,
Leter t' vrashte i paska cue:
Ndiej, ti or Gjergj Elez Ali,
Mbas dy javesh si t' bjere kjo leter,
Ti n' mejdan mue ke me m' dalun;
Pse ty kullat do t' i djegi,
Mal e vrri pse do t' i shkeli,
Dhen e dhi pse do t' i mjeli,
Pse edhe gruen rob do t' a marr!
Letra Gjergjit n' dore ka ra;
Edhe Gjergji fort a vra,
Fort a vra kur e ka kndue.
Dy jave vehten e ka majtun,
Buke prej djerrit aj tue hanger,
Mish tarocit aj tue ngranun,
Vene tri vjece edhe tue pi:
Edhe atin e ka majtun
Tagji urizit n' strajce tue i qitun,
Vene me pi per uje tue i dhanun.
Krye dy javesh, mushun dy jave,
Vehten Gjergji e ka provue:
Nji lis t' madh kish'pase n' oborr;
Me dy duert Gjergji e ka kapun,
Me gjith toke edhe e ka shkulun,
Opet n' vend edhe e ka ngulun.
Kenka mbathe e kenka veshun:
Paska veshun petkat arit,
Paska njeshe shpaten florinit;
Zgithka gjokun pullali,
I a ven frenin treqind pullash,
I a merthen me shtate kollana,
Edhe nanes aj po i ban za:
Hallall, nane, ti me m' a ba
Mire e keq, shka kemi folun!
N' kjofte gjikue me m' pre Harapi
Lot per mue ti mos me derdhun!
---<<Hajt, mor bir, Zoti te ruejtet,
Se s' t' korite, jo, lokja e jote.
E ka marre topuzin n' dore,
E ka hapun mbi shpine t' atit,
Edhe a nisun per t' giate shpatit,
Tue zbardhe drita prej sabahit
I ka vojtun n' dere Harapit.
<<Nadja e mire, Harap i zi!
Nuk ke ngae me ndeje sod n' hi,
Por cou e del n' at fushe t' mejdanit,
Sod dy jave si m' ke cue fjalen;
Sod ty kryet due me t' a pre!
Kur ka pa Harapi i detit
N' dere njat Gjergj Elez Alin,
Shif shka bani atehere Harapi:
Lkura buejsh per at ka lidhun.
Asht tute ati i Gjergj Elezit,
E kah Gjergji paska shkue.
Mos u tut, bre zogu i atit:
Gjaja e cofte kurrgja s'mund t'baje.
I asht turre Harapi i zi
E m'topuz m' ta edhe ka shti.
Gjergji kryet por e ka ulun:
Permbi krye topuzi i rrshiti.
T'i u drodh Gjergj Elez Alija:
Dale-kadale, Harapi i zi!
Se m'thone Gjergj Elez Ali.
E m'topuz m'ta edhe ka shti.
M' lug t' dy krahve i a ka njitun,
Tre pash para m' dhe e ka ngulun.
Dekun m' toke ra atbote Harapi.
Ka marre djali edhe ka zdrypun,
I a ka pre ata krye te zi.
Hukubet Zoti e kisht' falun:
Tri pllame buzen kishte pasun;
Kisht' pas veshin sa 'i zhgun burrit:
Sa dy vete me ta me u mlue.
Kur ka ndie Mbret Sylejmani,
Paska shkrue m'at dere Stambolle:
Trima ka e trima s'ka,
Por si katrima n' Shqypni
S'i ka Krajli as s'i ka Mbreti,
S' i ka toka as s' i ka deti.
Kshtu Kaceli po kendonte;
Rrokull oda po e vezhgote,
Po e vezhgote tue kendue,
Vec se Osja, trim drangue,
Veshin kanges s' i a kishte vu:
Kenga at nate s' isht'tue i pelqye;
Prandaj kanga kur u krye,
Zemra t' kendofte! s'i tha Kacelit,
Vec se thote, po, Met Zenelit:
Merr Vuksanin e Sinanin ,
Edhe merr Kerrn Zagorjanin
Edhe dilni sogje n' va;
Pse mjesnate tash a tuj ra,
E thone Shkjau se bese nuk ka...
Kshtu tha Osja, e sogjet duelen,
Osja e djelmt me fjete u ulen.
Ra me fjete, njaj Oso Kuka,
Por s' po flen jo, Zeliq Gjuka,
Nuk po flen as nuk po kotet:
Nja'i punes s' forte, me giase, po i zotet;
Pse ka here dikah a nise,
Me nji struge per krye mertise,
Vall, moj Zane, a din me m' thane
Se ku Gjuka don me zane,
Qi nper terr ka dale ne va
Thektueshem udhes tue i ra?
Zeliq Gjuka, nji zog shkinet,
Nji zog shkinet prej Vraninet,
Kah Prevlaka kambet po i theke,
Me qat Mirkon per m'u pjeke;
Pse qaj Mirkja i Malit t' Zi
Paska dynde nji t' madhe ushtri
Edhe dashtka, n'nete t, pa hane,
Mrende n' Vranine sande me zane:
Prandej Gjukos fjal i cueka
Me i pri ushtris nder ato suka.
Edhe fjales i ndejka Gjuka',
Pse, pa kndue gjelat e pare,
Aj ne a pjeke m' Mirkon Serdar,
Na asht pjeke, po, m' te trathtari,
Shtrejt pague pse e ka Serdari.
Por nuk di a a mendue mire,
Se n' ushtri jane krenat lire...
Mbasi shejzet pa'n prendue,
M'kambe ushtrija atbote u cue,
Per me u nisun kah Vranina.
Shtatqind pushke qi coi Cetina
E qi Mirkja u kishte pri,
Tokes u nisen vi e vi
Bregut t' Rjekes s' Cernojeviqit,
Tuj shkue vister mbas Zeliqit;
E ato katerqind pushket tjera,
Qi u kish'pri Gjukoviq Pera
Rjekes u nisen mbi lundrica
Tuj vozit kahe Cakavica,
Per m' e msy t' zezezn Vranine
N'ball t' Lesenders- n'at krahine.
--Ehu! moj Zane, pash te dy syt,
Shkomi Osos tash te kryet,
Edhe m'vesh atij m' i thuej,
Si nper toke e si nper uje
Ka cue Knjazi m' e rrethue,
Kryet atij per m'i a shkurtue!
Por, n'dac ndal; pse Osja fjete
Nuk a, jo, me kater vete
Qi i ka qite aj sogje n' va.
Vet Moskovi aty me zane,
Pa i a zjerre gjumin s' e lane;
Pse ku ndolli Met Zeneli
Met Zeneli---e Vuksan Gjeli,
E aj Sinani --- e aj Zagorjani,
Aty fusha ka marre gjame
Aty toka a dridhe nen kame!--
Hylli i Drites atbote tue le
Per me i pru dheut shpnese te re,
Per me i pru s' mjeres Shqypni,
Ofshe, vaj, nji kob te ri,
Kur qe Mirkja ndolli n' va,
Po, a thue, sogja s' e ka pa?...
E ka pa, s'ka ndeje tue fjetun;
Por ndr prita ka zatetun,
Pushken Shkjaut per m'i a fillue,
Per shej t' pushkes si t' jete afrue.
N'uje t'Moraces tek behe ushtrija,
U zdath Gjuka,--ate e vrafte buka!
E vrafte buka si a tue e vra!
Edhe vaut desht aj me i ra,

[GRUDJANE]

DEKA
Pjesa dyt


Kish t, a diej, c'ka aj Oso Kuka,
Qi tue shkue s'asht sande buka.
S'po i shkon buka as mishi i dashit:
Kot nget tryezes a ndaje per rrashit,
Tue perdredh njato mustaqe!
Thone, ka pa nji anderr t, keqe.
Anderr t'keqe, thone, ka pa
Mbrame, qi shkoi, porsa ka ra.
Ka pa n' anderr se prej Rjeket
Kenka nise nji hije deket
Ndezun flake, si flake lugatit,
Qi, tue hecun e shpatit
E nper kneta e neper zallina,
Fill po vite kah Vranina.
Kur n' Vranine ajo ka mrri,
N' Xhebehane, paska hi,
Edhe i dhanka zjarr barotit.
Kur ka dhanun zjarre barotit,
Ka plase kulla e ka marre gjame,
Asht dridhe toka per nen kame,
Ka ushtue Lqeni, mali e lumi,
Edhe Osos po i del gjumi.
Pa ket anderr Oso Kuka,
E prandej nuk po i shkon buka,
S' po i shkon buka as mishi i dashit,
Kot nget tryezes a ndeje per rrashit.
Po, s'han buke, vec sa me thane;
I lan duert e del m'njane ane,
Per ure voters pshtete m'nja'n bri,
Tue mendue, duhan tue pi.
Sa rrin osja tue mendue,
Buke djelmnija kan marue;
Cuene tryezat e i pshteten,
Rrokull odes mandej zateten,
Kush tue dhene, kush tue kuvende,
Kush tue luejte cic-mic hane,
Kush tue lye ndo'i cark breshane:
Nji taga'n m' unuer e mrefe,
Fusheket tjetri m' vezme i njefe.
Kur zen Osja atje ma vona:
Kqyre at shpatull, Soko Tona,
E na thuej a difton gja,
Pse dishka nakel m' asht ba...
Jo, po, shpatlla keq diftote:
Lufte kah maja ajo kallxote,
E ka prenda disa vorre,
Tym e gjak neper oborre.
Prandaj Soko erdh e u vra
Kah po e kqyrte m' drite pa za.
Ndoshta shpatlla,tha, s'a gja
Pse per ndryshej fort ka giase
Se na lufte kemi me pase;
Se shum nieri ka me u vra;
Shum do vorre jam tue i pa...
Por prej luftes Shqyptaret nuk tuten.
Merr,Kacel, njiher lahuten
E na thuej nji kange Shqyptare;
S'majm na zi pa na qite fare!
Muer lahuten n'dore Kaceli,
M'te magjarin n' vend e ngeli
E, mbasi per za ate ujdisi,
Keshtu kenges atebote i a nisi:
Kish' dale nji Harap prej deti,
Trim i zi e belagji
Edhe qitka 'i porez t'rande:
Ka tri buke pagace per shpi,
Shtate mase vene per dite me i pi,
Ka 'i taroc per mish te zi,
Ka nji dash n' mjesdite m'i a pjekun,
Ka nji skjap per darke m'i a repun.
Njiqind vete n' mejdan ka pre,
Njiqind vithna qiti faret,
Njiqind shpija edhe ka djegun.
Kur vojt rendi n' Shqyptari,
Njati Gjergj Elez Alis,
Leter t' vrashte i paska cue:
Ndiej, ti or Gjergj Elez Ali,
Mbas dy javesh si t' bjere kjo leter,
Ti n' mejdan mue ke me m' dalun;
Pse ty kullat do t' i djegi,
Mal e vrri pse do t' i shkeli,
Dhen e dhi pse do t' i mjeli,
Pse edhe gruen rob do t' a marr!
Letra Gjergjit n' dore ka ra;
Edhe Gjergji fort a vra,
Fort a vra kur e ka kndue.
Dy jave vehten e ka majtun,
Buke prej djerrit aj tue hanger,
Mish tarocit aj tue ngranun,
Vene tri vjece edhe tue pi:
Edhe atin e ka majtun
Tagji urizit n' strajce tue i qitun,
Vene me pi per uje tue i dhanun.
Krye dy javesh, mushun dy jave,
Vehten Gjergji e ka provue:
Nji lis t' madh kish'pase n' oborr;
Me dy duert Gjergji e ka kapun,
Me gjith toke edhe e ka shkulun,
Opet n' vend edhe e ka ngulun.
Kenka mbathe e kenka veshun:
Paska veshun petkat arit,
Paska njeshe shpaten florinit;
Zgithka gjokun pullali,
I a ven frenin treqind pullash,
I a merthen me shtate kollana,
Edhe nanes aj po i ban za:
Hallall, nane, ti me m' a ba
Mire e keq, shka kemi folun!
N' kjofte gjikue me m' pre Harapi
Lot per mue ti mos me derdhun!
---<<Hajt, mor bir, Zoti te ruejtet,
Se s' t' korite, jo, lokja e jote.
E ka marre topuzin n' dore,
E ka hapun mbi shpine t' atit,
Edhe a nisun per t' giate shpatit,
Tue zbardhe drita prej sabahit
I ka vojtun n' dere Harapit.
<<Nadja e mire, Harap i zi!
Nuk ke ngae me ndeje sod n' hi,
Por cou e del n' at fushe t' mejdanit,
Sod dy jave si m' ke cue fjalen;
Sod ty kryet due me t' a pre!
Kur ka pa Harapi i detit
N' dere njat Gjergj Elez Alin,
Shif shka bani atehere Harapi:
Lkura buejsh per at ka lidhun.
Asht tute ati i Gjergj Elezit,
E kah Gjergji paska shkue.
Mos u tut, bre zogu i atit:
Gjaja e cofte kurrgja s'mund t'baje.
I asht turre Harapi i zi
E m'topuz m' ta edhe ka shti.
Gjergji kryet por e ka ulun:
Permbi krye topuzi i rrshiti.
T'i u drodh Gjergj Elez Alija:
Dale-kadale, Harapi i zi!
Se m'thone Gjergj Elez Ali.
E m'topuz m'ta edhe ka shti.
M' lug t' dy krahve i a ka njitun,
Tre pash para m' dhe e ka ngulun.
Dekun m' toke ra atbote Harapi.
Ka marre djali edhe ka zdrypun,
I a ka pre ata krye te zi.
Hukubet Zoti e kisht' falun:
Tri pllame buzen kishte pasun;
Kisht' pas veshin sa 'i zhgun burrit:
Sa dy vete me ta me u mlue.
Kur ka ndie Mbret Sylejmani,
Paska shkrue m'at dere Stambolle:
Trima ka e trima s'ka,
Por si katrima n' Shqypni
S'i ka Krajli as s'i ka Mbreti,
S' i ka toka as s' i ka deti.
Kshtu Kaceli po kendonte;
Rrokull oda po e vezhgote,
Po e vezhgote tue kendue,
Vec se Osja, trim drangue,
Veshin kanges s' i a kishte vu:
Kenga at nate s' isht'tue i pelqye;
Prandaj kanga kur u krye,
Zemra t' kendofte! s'i tha Kacelit,
Vec se thote, po, Met Zenelit:
Merr Vuksanin e Sinanin ,
Edhe merr Kerrn Zagorjanin
Edhe dilni sogje n' va;
Pse mjesnate tash a tuj ra,
E thone Shkjau se bese nuk ka...
Kshtu tha Osja, e sogjet duelen,
Osja e djelmt me fjete u ulen.
Ra me fjete, njaj Oso Kuka,
Por s' po flen jo, Zeliq Gjuka,
Nuk po flen as nuk po kotet:
Nja'i punes s' forte, me giase, po i zotet;
Pse ka here dikah a nise,
Me nji struge per krye mertise,
Vall, moj Zane, a din me m' thane
Se ku Gjuka don me zane,
Qi nper terr ka dale ne va
Thektueshem udhes tue i ra?
Zeliq Gjuka, nji zog shkinet,
Nji zog shkinet prej Vraninet,
Kah Prevlaka kambet po i theke,
Me qat Mirkon per m'u pjeke;
Pse qaj Mirkja i Malit t' Zi
Paska dynde nji t' madhe ushtri

[GRUDJANE]

DEKA
Pjesa tret

Edhe dashtka, n'nete t, pa hane,
Mrende n' Vranine sande me zane:
Prandej Gjukos fjal i cueka
Me i pri ushtris nder ato suka.
Edhe fjales i ndejka Gjuka',
Pse, pa kndue gjelat e pare,
Aj ne a pjeke m' Mirkon Serdar,
Na asht pjeke, po, m' te trathtari,
Shtrejt pague pse e ka Serdari.
Por nuk di a a mendue mire,
Se n' ushtri jane krenat lire...
Mbasi shejzet pa'n prendue,
M'kambe ushtrija atbote u cue,
Per me u nisun kah Vranina.
Shtatqind pushke qi coi Cetina
E qi Mirkja u kishte pri,
Tokes u nisen vi e vi
Bregut t' Rjekes s' Cernojeviqit,
Tuj shkue vister mbas Zeliqit;
E ato katerqind pushket tjera,
Qi u kish'pri Gjukoviq Pera
Rjekes u nisen mbi lundrica
Tuj vozit kahe Cakavica,
Per m' e msy t' zezezn Vranine
N'ball t' Lesenders- n'at krahine.
--Ehu! moj Zane, pash te dy syt,
Shkomi Osos tash te kryet,
Edhe m'vesh atij m' i thuej,
esh me u kapun m'breg t' Vranines,
Me u cile shtek djelmve t' Cetines.
Por kje rrejte i biri i shkines!
Perse aty 'i Kerrni Gile
I ndej gati m' karajfile,
Tue i a njite shi m'lule t'ballit,
Tuj e ftofe shi m'' rane te zallit.
Po, tek qiti i Zagorjani
Kuku, majko! Gjuka bani
E ra dekun pik ma i pari:
Ashtu rafte gjithmone tradhtari!
Porsi kur nji burre gjuetar
T'qese m' korba, grumbullue n' are,
E t' a vrase ndoj korb te zi,
Cohen korbat per ajri,
T' u pshtjellue e t' u perzi:
Njashtu ushtrija e Malit t'Zi
At here xuni m'u pshtjellue,
Kur pau Gjuken dekun shtrue.
Por, qe, ran prap tri breshana
Tri breshana--- si tri Zana,
N' zi tue veshunprap tri nana.
Kur njiburre t'a zbloje anmikun,
E t' a kete ne dore celikun,
E celikt t' a ket zemren,
Edhe plum t' a kete themren,
Qi te dese ku t' zatese;
Shum gerset aty potera,
Shum do nana aty i than vera!
Qe edhe Mirkja kur ka pa
Se per ball kisht'priten n' va,
<<Bini djelm-- ushtris vikati,
Pse i ka ardhe Vranines sahati,!>>
Edhe ushtrija at here ndej gati:
Krisi pushka aty batare:
Krisi ltine xhaverdare,
Krisi dilke edhe breshane,
Ushtoi L'qeni ane e m' ane.
Ah! gajret bre, Met Zeneli,
Ah! qindro, bre, Vuksan Gjeli,
Mos e lsho mori Zagore!
Ngul, Sinan, bre, re mizore!

Pse me gjase, ke dridhet suka,
Asht tuj ardhe tash Oso Kuka.
Aman ,Zot ! kur Osja mrrini
Si re breshni kres s' njaj vrrini,
Me tridhete e disa burra,
E zateti neper curra,
Se c' kje ndezun flake Vranina!
Aty qielle ma nuk u pa,
Aty pushke ma nuk u da;
Njekaq tymi erdh tue e mlue,
Njekaq gjama erdh tue ushtue!
Rrihte ltina edhe dudumja;
Porsi breshni vite plumja:
Jitshin gjindja neper kneta,
Neper kneta--- e neper mreta
Tue rektue per nana t' veta!
--Eni e shifni oj nana t' shkreta,
Eni e shifni 'i here n' at va
Djelmt e ri, qi aty u kan ra!...
Po, a dro, 'imend, mori ju shkina,
I rritet djelmt ju kah Cetina
Per me u mbetun ke Vranina?
Per me u mbete nen arme t'Shqyptarit,
Vec prej llokmes s' Gospodarit?...
Kjani, at here! s' kam dertin t' uej,
Por,ke ata kan n' mjet nji uje,
E ke n' ball kan disa curra
E nper curra-- disa burra,
Qi per Mbret e troje t' veta
Nuk u dhimbet gjaja as jeta,
Fort po drue se sod n' at va
Shum ma zi kini per t' pa...
Tue krise pushka pa i a da,
Tue korre deka krena m' Shkja,
Thue se shendritshin n' qielle dy diella
N' ane prej t' Limit u kuq qiella.
E kuqe ishte edhe moraca!
E agoi drita. Neper kllaca
Ku pau Mirkja djelmt sharrue,
Me marre fryme t' cillt ki'n harrue,
Aman, Zot, se c' u terbue!
Oren xuer aj t' Karadakut,
Xuer taga'n t' dryshkun prej gjakut,
E tue brite porsi ari:
<<Mrende, sokola t' Malit t' Zi!>>
I ra vaut porsi duhija
E mbas si te gjith ushtrija.
Ah, kadale, bre, zogu i shkines,
Krisi Osja n' curr t' Vranines,
Se ke dalun n' va t' pa va,
Se n' log Zanash je tue ra!
Edhe m' kambe atbote u cue,
Me tagan ne dore shterngue,
Fill e m' ta urysh tue shkue:
Porsi ula, qi t' shofe anmikun
Se kah stroflli i nden kercikun.
Ehu! moj Zane,po t'ishin ndeshun
Ata burra te kerleshun,
Qi ma t' forte nuk i ban shkina,
Qi ma t' rrebte s' i ban turkina,
Ndoshta zot ndrrue s' kish' Vranina:
Por n' qielle ndryshej kndote shkrola!
Pse, pa u ndeshun kta sokola,
Briti t' madhe Preng Mar' Kola:
<<Dredho, Oso, n' Xhebehane,
Se na ra Shkjau pre' asaje ane!>>
Me i ra tinzi 'i uk nder berre,
Kah t' u prije nper male e djerre,
S'dredhe ma shpejt, jo, nji bari
Kah anmiku t' ket ndi,
Si m' atbote drodh Oso Kuka,
Tuj u njite perpjete kah suka.
Kjani, kjani oj Zana, kjani
N' ato maje, ku ju hani,
N' ato kroje, ku ju pini,
N' ato hije, ku ju rrini,
N' ato valle, ku vallzoni,
Kjani e lott mos i pushoni,
Perse tash, ehu! n'ata curra
Kan me mbete ehu! njata burra,
Me aq kujdes qi i kini rritun,
N' arme e n' lufte qi i patit vaditun:
Qi edhe vete i kini msue
Me msy anmikun pa u frigue,
Pa u frigue, po, me msy anmikun,
Nja m' dhete vet me i ba me hikun,
Mos me e lujte p'r 'izet kercikun!
Por shka t'bajn sod s' jane tuj pasun:
Per gjith anesh shkjau u a rrasun.
S'kan shka? po, a thue, mund t'desin?
T' desin, pra, nuk kan shka presin;
T' desin, po, si u kan deke t'' Paret
E t' a marrin vesht Shqyptaret,
Se a ma mire nen dhe me u kja,
Se per t' gjall me ndeje nen Shkja...
Po, le t' desin - s'kan shka presin,
Pse, qe, Mirkja tash duel n' va,
Kah Lesendra edh' a tuj ra
Tinze, neper mal, Gjukoviq Pera
Me Bioca t' lete si era;
E jane cue Shkijet e Vranines
E jane ba me ushtri t'Cetines,
Per me marre sod Oso Kuken,
Qi me ta ka pase da buken,
Qi u ka rujtun mal e vrri
Qi u ka mprujtun erz e shpi:
Por, s'din Shkjau me mbajt miqsi!
Aman,Zot, kur duel Serdari,
Se c'kje ndeze Vranina zhari!
Aman Zot, kur mrrini Pera,
Se shum krisi atbote potera!
Por kur ran Shkijet e Vranines
Shum u krisi plumja shpines!
Porsi she, qi m' nji nate gjamet
Rritet turr e del prej amet
Tuj ushtue-- e tue shkumue,
Shkaperderdhet nper zallina,
ashtu u derdh Shkjau te vranina,
N ' vale Shqyptaret krejt tue i pershi.
S'lufton ndryshe e rrebte kulshetra
E me dhembe edhe me kthetra,
Zjarm e surfull tue flakrue,
Kur drangojt t' a kene rrethue;
Si i qendron sod Shkjaut Shqyptari
Per dhe t' amel, qi i la i Pari:
Kambe per kembe, tuj qite pa da,
Tue korre krena neper Shkije.
U jane ndezun flake breshanat,
U kullojn gjak n' dore taga

E u kullojn gjak edhe zemra,
Vec se vendit s' u lot themra.
Por c' dobi: dielli tue le
Isht' tue le m' at dite per Shkje!
I ran ndore Shkjaut t' terbuem
Tridhete t' vram e dhete t' shituem!...
O ata t' lumt, qi dhane jeten,
O ata t' lumt, qi shkrine veten,
Qi per Mberet e vend te t' Parve,
Qi per erz e ndere t' Shqyptarve
Derdhen gjakun tuj luftue,
Porsi t' Paret u pa' n punue!
Lete u kjofte mbi vorr ledina,
Bute u kjoshin moti e stina,
Aklli, bora e serotina:
E der t' kndoje n' mal ndo i Zane,
E der t' ket n' det uje e rane,
Der sa t' shndrisin diell e hane,
Ata kurr mos u harrojshin,
N' kange e n' valle por u kendojshin.
E njaj gjak, qi kan dikue,
Ban, o Zot, qi t' jese tue vlue
Per m' i a xe zemren Shqyptarit,
Per kah vendi e gjuha e t' parit!

[GRUDJANE]

DEKA
Pjesa katert

--Po vall! Osja ku do t' jete?
Oso Kuka a mos ka mbete?
N' Xhebehane ka zatete!
Ka zatete n' at kulle t' barotit,
Ku ka ba emnin e Zotit,
Se per t' gjalle nuk ka m' e lshue,
Shoket e vet per pa i pague
Tridhete t' vram e dhete t' shitue.
Kur pau Shkjau se pushka meni
Si kah vau, si kah Liqeni,
E se mbete s' kisht' Oso Kuka
Me tjere t' vram, perjasht ke suka,
M' Xhebehane u turr m' at hera,
Si, kur t' lshoje kah Prandvera,
Vrullet bleta cark njaj zgjonit,
Tue zukate si rryma e prronit.
N'brohori tue i lute jete knjazit
Njiqind vete kcyen m' kulm t'pullazit,
Ma t' permendun kah trimnija,
Njaq u njiten mbi frangia,
Tue thye muret n'gjak t' perlyeme:
--Por ka gioben shpija e thyeme!--
Krisi Osja atbote si ulani,
Mje m'Cetine i vojti zani:
<<Ah kadale,Nikolle, t' vrafte Zoti!
Pse ktu i thone Oso baroti:
Se s'ke pa Shqyptar me sy,
Se djeg vehten edhe ty!>>
Edhe zjarre i dha barotit.
Aman, fjale i kjoshim Zotit,
Kur ka dhanun zjarre barotit,
Se c' a dridhe Vranina e shkrete!
Se c'a hjedhe kulla perpjete!
Se edhe L'qeni c' ka gjimue
M' kala t' Shkoders tuj ushtue!
Qepra, tjeglla, gur e trena:
Kemb e trupen, krah e krena,
Hi e tym e flake e shkndija,
Shi mje m' Viri i hodh duhija;
I hodh duhmja shi m'breg t' Virit
Qepra, gur e gjymtyr nirit.
Eni,eni,mori Shkina,
Eni,eni te Vranina,
Mblidhni vete nper shpat e prrue
Ehu! Kortaret e djelmve t'ue;
Edhe msoni fmin mbas sotit
Mos t' lakmojn tokes s' Kastriotit,
Pse u bjen shtrejt, qe besa e Zotit!
Njasi gjakut qi Oso Kuka
Sod ka derdhun ke ato suka,
Si per Mbret, si per dhe t't' Parve
Vlon se nder dej t' Shqyptarve.
Pra, pa u djegun n' flake t' agzoit
Si Oso Kuka n' kulle t' barotit,
S' ka me ra fisi i Shqyptarit
N'thoj t'pangishem t' Gospodarit!--
---Dielli n' cila kur u cua,
N' Vranine s' parit u zhvillue
Trobojnica----kjofte mallkue!

[GRUDJANE]

D E R V I S H PASHA


N' at Yldiz tue ttirre Jacia,
Zbret te dera Kapixhija,
Kapixhija i Abdul Hamidit,
Per m'i a vu shulin deres s' zidit;
Pse,pose n'han, po isht'punue e prapte,
Me ndeje dera neten hapte.
Kur, pa prite, qe, shi m' atehera,
Nji shtektar ja behe te dera:
Nji shtektar me rryp shterngue,
Shpervjele tirqit der ne giu,
Lage e ndrage e djerzit tue i shkue:
Rruge te largte kisht'marre i shkreti!
Edhe lype me hi te Mbreti.
Po kush je, more ti djale?
Kush je ti? kahdo me dale?
Kapixhija po i nep fjale;
Se ktu po isht' puna me dere...
E s'muej mrende kedo me shpjere;
Jo qi mrende edhe me t' shti,
Se del prap, dorzane s' mund t ' hi
Se kush jam, pse m'pvete nuk ke;
Se un vec hije baj mbi dhe,
Zen shtektari i ngrate tue fsha:
Se un kam kene e nuk jam ma:
Kam kene moti n'nam e n' za
Kam pase toke e kam pase gji,
Kam pase dhen e kam pase dhi,
Kam pase plemet me tagji,
Si ma i miri n'rrokulli.
Ofshe! sod, por, pose gjithkuej,
Un kam ngele nen zgjedhe te huej
E ma i keqi, ndeje m'krye t' vendit,
M' a ban gjygjin jashte kuvendit;
M'i merr toket aj, qi m' la baba,
Edhe mue m' man mish per krraba,
N' dac per t'zi a n'dac per t'pjeke,
Gjithsi atij t' vije tue ju teke....
Prandej ktu pash t' madhin Zot!
Mos me rrek me fjale ti kot;
Pse edhe ngae me u talle nuk kam,
E pse e zeza e kuej nuk jam,
Vec se n' kjosha e zeza e vetit,
M'prije e m'qit, po , para Mbretit:
Se mue Shkodra me ka cue,
Per nji dert un m'i a dertue:
Per nji dert e i' kob te zi,
Qi i ka ra s' mjeres Shqypni,
Qysh se i ka dreqnit kojshi,
Edhe ngrofe gjarpnin ne gji...
Kapexhija edhe i ka pri,
Fill te Mbreti ate e ka shti.
Kur ka dale trimi te Mbreti
Lage e ndrage, si isht'kane i shkreti,
M'te dy giujt aty aj ka ra
Edhe kshtu ka nise tue kja:
Per jete t' ande, lala Mbret,
A ti mahe Mbret m' Shqypni,
A po Mbret asht Knjaz nikolla,
Qi i ka mbledhe cubat n'Cetine
E u ka pri krejt kah Shqypnija,
Edhe marre e ka Vraninen;
Ka marre Zete e Podgorice;
Na ka thye atje ne Kernice,
Ku, mos t'kendej ajo Mirdita,
Qi m' i a ndalun aty hovin:
Si zanat pushken qi e ka,
Edhe n'Shkoder pat me t' hi,
Me u ba krajl aj mbi Shqypni:
Perse Shkodra, t'u ngjatet jeta!
Po isht kryet e Shqyptaris.
Per jete t' ande, lala Mbret,
A hiq dore ti prej Shqypnijet,
A se ndryshe coe nji ushtri,
Qi t' i bjere Malit te Zi;
Pse kshtu gjalle ma nuk u rrnueka!
Ka ndeje Mbreti edhe e ka ndie,
E ka ndie edhe asht idhnue:
Con e thrret qat Dervish Pashen:
Pa ndigjo, ti Dervish Pashe:
Ka ardhe puna tuj u trashe,
Tuj u trshe e t' u perzi:
Pse qaj Knjazi i Malit t' Zi
Ka cue m'kame, po thone, nji ushtri,
Edhe dale ka ne Shqypni,
Ka marre Zete e Podgorice,
Me Vranine e me Kernice,
Edhe n'Shkoder do me ra,
Per me e ba t' tane vendin Shkja,
M'e ba Shkja Shkodren mizore!
Pshtielli bashke pesdhete taborre,
Edhe del n' at Cernagore
E m'a ban Knjazin terbjet,
Qi Shqyptart ka zane e i nget,
E s' po i lan, jo me gjellisun,
N'bjeshke e n'vrri aj tue u vardisun.
Mori e mjera Shqyptari,
Si t'shkoi moti gjithmone n' zi,
Si te shkoi moti tue kja!
Vjete per vjete ti n'gjak tue u la,
Vjete per vjete e muej per muej,
Here n'gjak t'and, here n'gjak te huej,
pa t,u ndrrue kurrkund neshtrasha!
Qy ky Pasha, Dervish Pasha,
T' rrebte nji ushtri ne kame ka cue
E n'per ty do me u pershkue,
Per me u ndeshe me Karadak...
Per me t' la edhe i' her me gjak.
Po a njimend thue, se Dervishi
Ket ushtri nen arme e ngrishi
Per me ardhe me t' dale zot ty,
Edhe hekrat me t' shperthye,
Qi dermishe t' kan kembe e duer,
E t' majn rob tash s' di se kur?
Jo, mo'e shkrete! Dervishi s' lot
Per me ardhe me t' dale ty zot
E per ty me Shkja me u vra:
Se aj zanat lirin s' e ka,
Se prej si, kahdo ka ra,
Kush s' ka kndue, vec se ka kja.
Por aj vjen perse Stambolla
S'do qi t'hije n'Shkoder Nikolla,
Pse do vete, po, edhe mbas sotit
Me t, majte rob ajo si motit,
E, tue t'ndrydhun per nen themer,
Me t'ngule shishin ma kthellet n'zemer,
Edhe gjakun me t' a pi,
Me t' a shkime jeten unji,
E me t' lane m' u kalbe mbi dhe...
Po ti djelmt, Shqypni, ku i ke?
Ku i ke djelmt, qi sot per ty
M' arme me u cue edhe me msy,
Me msy m' arme, po, t'prujte anmikun
E, pa dhime, m' parzme celikun
Me ja rrase, e Knjaz Nikolles
Me i diftue edhe Stambolles,
Se Shqyptari a i zoti i vetit,
Se s' i shtrohet Shkjaut as Mbretit?...
Ah, po! djelmt, qi ti ke rritun,
Ata mohit ty kan ra,
Edhe vedit i a kan njitun:
Njani Turk e tjetri Shkja;
Dikush Grek, e dikush Zejbek;
E kurdo qi u ka qillue
Kta per ty, jo, s'kan qindrue,
Por per mbret e per Turki,
Por per Serb e per Greqi;
Aj, t' a maj Turkun n' Shqypni,
Ky, t' a baj vendin serbi,
Tjetri, Grekun t' a bi n' shpi;
Edhe shite ty kan per pare,
T'kan ra mohit per timare,
Per qyfllaqe e per begllaqe,
Si t'kish' kene ti nji grue hore
E jo nene e zoje kunore,
Zoja e Gjergjit Kastriota,
Qi sa t'enden stine e mota
Me e nderue ka rrokull bota.
E prandej tash giati e okolla
T' bijen Dervisha e t' bijn Nikolla,
E t' a lajn trupin ne gjak,
E t' a zane shpirtin ty njak,
Si mo' Zot ma keq per ty,
Se c' ke prite me pa me sy,
Se c' ke prite me sy me pa,
Me t' poshtnue ty Turk e Shkja,
Porsi t' ish' nana e pa djale!
Ktu, Shqyptare ndigjonie 'i fjale:
A me hjeke sod mni e rese,
Zemer t' keqe e c' do ngatrrese,
Edhe t' forte m' e lidhe nji bese,
T' forte m' e lidhe nji bese te Zotit,
Si Shqyptaret qi e lidhshin motit
Se nuk shiten nder t' huej,
Se qindroni p'r Atdhe t' uej:
A se, ndryshe Shqyptarija
Ka me hupe, e perendija,
Po, t' a dini, ka me u vra,
Tuj u lshue t'gjithve nen Shkja:
Perse dita ka me ardhe
Diku e zeze e diku e bardhe
N' t' cillen Shkjau Turkut i bjen:
Edhe Shkjau Turkun e than
E e ngarmon aj jashta Europet,
Me gjak t' one, qi rrin e ngopet,
Tash pesqind e disa vjet:
Pra, at dite Shkjau, po bani e u gjet
T' dam n' mjet vedit, jue Shqyptarve,
E pa zell per giuhe te t' Parvet
Pa dashtni per Atdhe t' uej,
Per ket bese, aj do t' u shuej,
Porsi shuhet krypa n' uje;
Perse a trim e dhime nuk ka,
Per kedo qi nuk asht Shkja,
Jo qi i ka per t' marre do uha...
E mos pritni se vjen Mbreti,
Se vjen Krajli a vjen Dauleti,
Me ju pshtue prej thojve t' ti;
Pse, si thome na ktu n' Shqypni:
Shka t' a haje ujku nji here,
S' a zen gjarpni Kurrnjihere...
S"jane jo t'huejt qi e pshtojn Shqypnin,
Qi ja bijn vendit lirin:
Jane Shqyptaret, e kurrkush tjeter;
Manie n'mend, pse asht fjale e vjeter;
E un prandej po e ve ktu m' leter,
Qi,po kje se hupe Shqypnija
Per faj t' uej, kur t' rriten fmija
E t' ujet nipa: n' kje se gjalle:
U a lan Shkjau ndonja per mall:
E ket fjale m' "Lahute ' Malcis"
T' a kendojn, ne fryme t'idhnis
T'u a mallkojn shpirtin per s'dekuni
E t' u namin rroc e koc;
Perse asht dam, po, pasha Zotin!
N'zi Shqypnija m'e shkue motin
E me fsha ajo n'robni,
Tue pase djelmt qi per trimni
I permenden n' fiset t' tana,
Ke bje dielli e ke merr hana.
Hej, moj Zane! si t' duket ty?
A thue shof un kurr me sy,
Se Shqyptaret do t'bijn m' nji fjale,
Zot Atdheut kta per t'i dale?
Se mas Flamurit kuq e zi,
Gege e Toske, fushe e Malci,
Kan me dale ndo'i here n' ushtri,
Me derdhe gjakun per Shqypni?
Po, pse jo? Me kohe e pune,
Ku me endire e ku me dhune,
Gja pa u ba nuk jet n'ket shekull:
Kshtu qi 'i here cka dukej mrekull,
Dan mandej si t' ishte loje.
Jo, po, dita do t' agoje,
N' t' cillen tok fisi i Shqyptarit
Ka me u mledhe edhe barbarit.
Qi der m' shpirt e ka poshtnue,
Me arme n' dore ka me i dishmue,
Se aj per t' gjalle s' i shtrohej kuej,
Se rob s' rri nen themer t' huej,
Por don kohe, moj zemer vale,
Qi Shqypnija m' vedi t' dale;
Pse vjen moti per kadale.
Per nji dite bijn kpurdhat n'shi;
Por nuk mkamet, jo i'Shqypni...
Pra, kto fjale, tash ktu t'i lajm,
E prap kanges fillen t' i a zajm:
Pse po ndiej ke atje kah Shkodra
Fort po rreh trompeta e lodra,
Fort po ushton qaj Rozafati,
Dervish Pasha ke s' i a ngiati,
Edhe n' Shkoder i a ka befun
Me pesdhete taborre t' njefun:
T' tane Harape e Anadollake:
Per me e ndeze Cetinen flake:
M'e ndeze flake, edhe m'e kalle,
Knjaz Nikollen me e zane gjalle;
Edhe lidhe n'Stambolle m'e cue,
M'e lane mshilun ne katue,
Ku rrin kali tue hingllue.
Heshtu, Zane, mos qesh me mue;
Se merzitshim kam qillue!
Paj per t'gjalle s'lidhet Nikolla;
Se aj po kisht' do djelm sokola,
Qi per fe e liri t't' Parit,
Qi per ndere te Gospodarit,
Ndryshe s'bin,jo n'fushe t'' mejdanit,
Ndryshe s'rrajn m'askjer t' Sulltanit,
Vec si krushku, qi shkon n'darsem:
T' tana plumet presin m'parsem.
Pse edhe ata e kan kanu,
Bese me Turk kurr mos me vu,
Mos me vu kurr bese as fe:
Me te por me u vra, me u pre,
Po duel aj ndo 'i here m' at dhe.
Jo qi vete Knjazi i Cetines
Po ishte trim,po,zogu i shkines,
E nuk lidhet per s'te gjallit,
Per me u mshile te grazhdi i kalit.

[GRUDJANE]

Shka t'i bajm: anmik na e kemi;
Por te drejten do t'ja themi...
Prandaj vete kishe me thane,
Se edhe teper ka per t' kane,
Per Dervishin, n' mujtet me dale
Der n' Cetine, aj rruges pa u ndale;
Perse asht mal Cetina e shkrete:
Duhet pune me u njite perpjete...
Jo, po; duhet,besa, pune,
Per me i hi Cetines perdhune,
Pse, qe, Knjazi sa ka ndie,
Se Dervishi erdh n' Shqypni,
Fjale ka cue Malit te Zi,
N' lufte me dalun plak e i ri,
N'lufte me dalun burre e grue:
Burrat mire nen arme shterngue,
Grat me kmesa e me supata,
Me kosh m'shpine cikat e ngrata,
Per me i bartun buke ushtris,
Per me i dalun zot liris
Kunder anmikut te liris.
E pse rreth t' tana Karadaku
Asht nji giuhe, 'i feje e 'i gjaku,
E nuk do vec Qeverin
Sa per t' ngope me ar Parin;
Por do Atdhen e do lirin,
Do me shkue per dite ma para,
Per kah dieja e punet e mara,
Burre e grue ne kame jane cue,
Edhe pritat i kan zane,
Ashtu Knjazi si u ka thane:
Kan zane pritat ane e m'ana
Burra, djelm,e gra, e vasha.
Qe, edhe dynde asht Dervish Pasha
Me pesdhete taborre t' veta
Edhe marr rrugen perpjeta,
Tue rrahe lodra dhe trompeta.
Da ushtrin e ka n' tri ceta:
Njanen lshon kah Podgorica,
Tjetren derdhe aj kah Kernica,
Merr te treten per mas vetit
giate liqenit m'lundra t'Mbretit:
E si ata shkulmat e detit,
Qi,tue vlue e tue shkumue,
Tue gjimue e tue ushtue,
Vin , plandosen per ani,
Her per ball e here per bri,
Tash tue hjedhun,thue,nder re,
Tash pingul neper kurrne
Shul n'teposhte tue e karrani,
Thue n' avis duen m' e perpi:
Shkrefe aj turrin per Mal t' Zi,
M' Velecik e del m' Rumi.
Asht ndez zhari mal e vrri.
Kerset topi, rreh havani:
Ka marre gjame te tane Ballkani.
Ah! kadale, bre Knjaz Nikolla:
Se ky a Mbreti e kjo Stambolla,
Se me top e me nizame
T'djegin dhen, po, per nen kame.
A me Turk deshte me u pre?
Qe, tash Turkun tek e ke:
Del, deh! rrugen me ja pre...
Por nuk die si ke m' u da,
N' pac vu sy me te me u vra;
Perse asht trim, po, askjeri i ti,
Si ma i miri nder Krajlni,
Kur t' kete krena qi me pri,
Te kete buke, barot te zi.
A nuk shef? a ke verbue?
Dervish Pasha C't' ka rrethue?
Si n' menjane t'ka shterngue:
Gjalle prej dore s' ke me i pshtue,
Pse edhe m' ty fort asht idhnue.
Se asht idhnue Pasha i Stambolles,
Kish' me thane se Knjaz Nikolles
S'po ja haka kurrkund palla;
Pse, qe, atje,n' do karpa t' gjalla,
rreth e cark aj permbi rjeke,
T' tane ushtrin e ka perpjeke,
Ku dhane besen per me deke,
Per me deke e per me u shue
E Cetinen mos me e lshue,
Per pa u ba gjaku der n' gjue.
Kan lidhe besen, po. n' mjet vetit,
Me ba pushke me askjer te Mbretit,
Edhe t' Paret mos me i koritun,
Qi, pa u lodhe e pa u topitun,
Kurdohere me Turk jane pre,
Per liri, po, edhe per fe.
Mandej da i ka ceta-ceta,
Rjekes tue i lshue malit perpjeta,
Ku s' ke vec curra e kacuba:
Per kacuba ka dy cuba,
Per gjith curra ka dy burra,
Ka dy burra malazez,
Njashun vezmet mire per brez,
Njite taganat ne sylah,
Idhte novicat pshtete per krah,
Synin xhixhe e vetllat shllunge,
Neje-neje kryet si bunge,
Qi, 'iqind here me i ra supate,
Nuk i a hjeke. jo i ashkel t'' thate:
Por t' tane mend e te tane dije,
Per me u pre me Turk Azije...
Dervish Pashes, mandej, con fjale:
Byrm! kuer t'duejsh, mundesh me dale,
N'dac per mik, n' dac per anmik,
Se ma gati, se kam le,
S'e njof vedin ne ket dhe:
Buke e mish, barot te zi,
Si zanat qi asht n'Mal te zi.
Shkon Dervishi tuj u shty
Tuj u shty e tue rremye.
Ka marreZete e Podgorice,
Ka marre Viri edhe Kernice,
Edhe marre e ka Vraninen,
Oso Kuka ku ka mete:
Mandej kamen aj ka theke,
Per me dalun neper Rjeke
E me u kapun te Cetina,
Ku kisht' cerdhen gjeracina:
Ku kisht trollin Knjaz Nikolla:
Edhe trollin rreth e okolla
Me ja sheme, me ja dermue:
Ndande pash n' dhe me ja gropue.
Por se shka kur erdh me dale
Neper Rjeke me kapun mal',
Madhi Zot, ty t' kjoshim fale!
Se c' ka shkrefe aty potera,
Se c' asht ndezun lufta at hera,
Se shum gjaku edhe ka shkue,
Shum nizami ka sharrue!
Kan mete gjindja pa u rmue,
Me i ngrene shpezt e Karadakut,
Qi edhe lshojshin fort m'ere t' gjakut
Msyni Turku me fuqi;
Priti Shkjau me trimeni,
E ka' u ndeshen me furi:
Si t' u ndeshshin flake e agzot:
Lum e lum per t' Madhin Zot!
T' i a dha vigma e t'i a dha ushtima,
T' i a dha krizma e bumullima;
T'nisi topi me gjimue,
T' filloj pushka aty me vlue,
T' u perla Turku me Shkja
Njani m' tjetrin t' u ndersy,
Shoq me shoq t' u kaperthye,
Njani msyj e tjetri shtyj:
Si dy dema ball per ball
Qi atje n' djerr a n'ndonji zall,
Kur bajn gjedhet mriz prej s't' zetit
Kaperthye brynash n' mjet vetit,
Kukzue shpinet, ba kular,
Shtrangue bishtin strumullar,
Dyndun pluhni re n' ajri
Rrin t' u vra me t' madhe mni,
Der t' i daje ndonji bari.
Dy here Turku u kap ne maje,
Dy here Shkjau e lshoi nder zaje,
Tue shtrue shpatin me Harape.
Por, kur s' tretit muer me u kape
E me dale prap m' maje t' malit,
Ku n' Mal t' Zi kje pika e djalit,
I lshoi m' toke at here shejshanat,
Edhe u cue e zuer taganat,
E si bisha tue lurue,
Fulikare m' Turk u lshue.
E t' i a nisen me i krekcue
Ke me krye, po, e ke me koke,
Tue i lshue shyt dekun per toke.
Aty Turkun e lshoi zemra,
Edhe vends' i zu ma themra;
Por u drodh e solli shpinen,
E n' teposhte e muerr rrpinen.
T'i u lshue Shkjau mrapa per gjurme,
E me vigme e t madhe zhurme,
Vrap per vrap e turr tue e ndjeke,
Ke tue there, ke tue lane deke,
E dermoi der poshte ne rjeke,
Ku prap zhgjate i vehet m' Shpine.
Edhe e dbon e e qet n' Vranine.
Kur me sy pa Dervishi,
Se Nikolla ushtrin i a prishi,
Fort nji here aj na asht idhnue,
Ka shkrepe kamet porsi i terbue;
Idhte javerin ka qortue:
Por, mandej, zgidh nji allaj t' ri,
Nder ma t' miret qi i kisht' n' ushtri,
E ja qet Shkjaut mrapa shpines,
M' i a pre rrugen e cetines.
Vec Nikolla, i biri i Shkines,
Po kisht' kane nji biramel,
Qi ma n' Shkja shoqi s' i del:
Prande'e pa me kohe rrezikun,
Edhe u drodh e u vu ne t' hikun;
Mori malin Thik perpjeta,
Tuj u zhdukun me ceta t' veta.
U zhduk Knjazi, e Dervish Pasha,
Idhte ngerthye ato vetlla t' trasha,
Mori rrugen per Cetine.
Vall, a hin Pasha n' Cetine?...
Nuk e diej a hin n' Cetine;
Por n'Cetine e diej se s' rrin:
Dic po vlon atje n'Berlin...

[GRUDJANE]

KUVENDI i BERLINIT

Deh! oj Zane, ty t' kjosha true!
A thue din ti me m'kallxue,
Se c'ka ndeje tue bumbullue
Andej larg kah Rumelija,
Ka' ajo Plevna e Bulgarija?
A kjene topa a vec kjene gjame,
Qi u dridh toka ashtu nen kame?
Besa,jo, pra nuk kjene gjame
Qi u dridh toka ashtu nen kame;
Por kjene topat e Rusis,
Kjene havanet e Turkis
Qi bumbulluen fushes s' Rumelis,
Nate e dite tue rrahe pa da,
Rumelin t'tane n' gjak tue e la
Kah na u pre Turku me Shkja,
Me Miskov Turku ka' u pre.
Rremej gjaku shkulm mbi dhe:
Si mjere Zemra e atyne nanave,
Qi i pa'n djelmt atyne aneve,
Perse kryet nen gryke t' havanave,
Kur te rrahin kta batare,
S' i ban nierit, jo nji pare.
Bre ma zi' dhe pat per t' ndolle,
Pse tue u rrase kje Shkjau n'Stambolle,
Me zhbi Mbretin m' post te vet;
Vec se u ran Krajlat ndermjet,
Edhe pushka tashti prani.
Sod t'shtatet Krajlit e Sulltani
N' at Berlin na jane bashkue,
Na kan nise me e bisedue
Se si punen me e vendue,
Per ma vu paq edhe bese,
Per me shue lufte e ngatrrese,
Zemer t' keqe, mni e rese,
Tue ngule gur, tue ngule kufi,
Per gjith vend, per gjith mbretni,
Giate Balkanit m' Det te Zi.
Por tue kene se bese e fe
Nuk po kisht', jo, sod mbi dhe,
E se forti, n' arme merthye,
Aj po kisht' gjithmone arsye,
Un tue e pase jam ktu do frige
Ser na bin ndo' i pune e lige
Per Shqypni e per Shqyptare:
Ke kta s' kan miq as kumare,
Qi me e fole per ta nji fjale,
Qi me hi aty zot me u dale,
Pse, edhe qe, qaj Knjaz Nikolla,
Lshue dollamen pola-pola,
E me 'i struge ti gjane dy pllame,
Me ' kosh rrethe neper kame,
Shkye shallvaresh mbi kupe te giunit
Me ju dhimet gurit e drunit:
Aj po u del Krajlave para,
E me fjale e dokrra t' mara
Po ja nisi aty me kja,
Se aj toke buke nuk po ka,
Bjeshke e vrri se ati i jane tha:
I jane tha e i jane shkrumue,
Te tane shkam e rrase e lmue,
Pa nji kallze, pa nji shkop druje,
Sa qi poplli, rreshkun uje,
Asht ka' i del prej Cernagore,
Po s' i u lshue nji toke gratcore,
Si, bjen fjala, toka arbnore.
Toka arbnore,toke me nam
(Ble me pash e shite me pllame
Pashi argjand, pllama flori,)
N' dac per bjeshke e n' dac per vrri,
N' dac per dhen e n' dac per dhi,
Si per buke, si per tagji
Si per pune, si per tregti.
Edhe Krajlat po e ndigionin,
Po e ndigiojn- as s'po e qortojn;
Vec se bashke me Mbret t' Stambolles,
Po na i napin dore Nikolles,
Me marre Plav, me marre Guci,
Me marre Shkodren me Malci,
Der ku dan vendi me Dri:
Si ate Zoti m' a marrofte,
Mbret,a Krajl, a kushdo kjofte,
Qi vu dore m'leter ma i pari
Vendit t' vet me dale Shqyptari,
Ase rob me ndje nen Shkja,
Page e t' dheta atij tue i la!
Se, per Zotin- kjofte levdue!-
Per pa u ba gjaku der m' giu,
Kurr Shqypnin a'kem' per t'a lshue.
Se kur t' merret, vall, Shqypnija,
Flake do t' ndezet rrokullija,
E do t' binden fiset t' tana
Kah bjen dielli e kah merr hana.
Gjaku i jone, po, ka me vlue,
Nama e jone, po, ka me ushtue,
Ka me i shkue m' vesh Perendis,
Edhe i lumi, n'fryme t' idhnis,
M' vend Europian ka me e vra:
Te tane n' gjak ka per t' a la.
Kur ka ndie qaj Knjaz Nikolla,
Se ati Europa edhe Stambolla
Dore i dhankan mbi Shqypni,
Me dale cubi nji zotni:
Vu kapicen m'njanin sy,
Se c' a hjedhe e c' ka lodrue,
Se ' dhe kanges c' i a ka fillue,
Porsi krushku tue Vallzue!
Lum e lum, po, i biri i Shkines,
Se nder ksolla te Cetines,
N' ato kohe qi kan me ardhe,
Ka me ngrane aj buke te bardhe,
Ka me zi aj mish tarocit,
Ka me pi, po vene prej pocit,
N' te dy faqet me i plase gjaku,
Kacadre me i ndeje mustaku.
Ne Cetine mandej ka dale,
Pal Milanit ka cue fjale:
More Pal, more yi djale,
Nji sahat mos t' bajsh me u ndale,
Por fluturo si gjeracina,
Edhe peja ke Cetina;
Pse due t' ap un t' y nji ushtri:
Pese taborre djelm te ri,
T'tane Sokola le n' Mal t' Zi
Per me i qite un n' at Shqypni:
N' Hot e n' Grude, n' Plave e n'Guci
E ato vende me m'i shtrue,
Se ato Krajlat m' i dhane mue,
Me shkele m' to gjith si te due.
E mandej, si per nji jave
T' m'i keshe shtrue Guci e Plave,
M'beh t'm 'i bijsh Lekve t' Malcis,
Si njaj ujku prej pusis,
E me shpate e me konop.
Te m'i bajsh mue Leket per Shkop,
Edhe vendin, gjane e giate,
T'm'a pushtojsh dir m'Prrue te That.
Pse, si shtrue t'a kem' Malcin,
T' kem' marre Plaven e Gucin,
At her na po t' rrasna n' Shkoder,
Tue lujte valle e tue kcye loder,
Si ata mazat neper lame,
Pa na hi kund ferre ne kame.
Pal Milani thote nji fjale:
Njeksaj pune a vshtire me i dale;
Se p'r 'i jave s' shtrohet Malcija,
Se as me pushke s' merret Shqypnija.
Venu shej. po, fjalve t' mija,
E mos nguc grenzat me krande,
Perse nguce te zezen t' ande,
Pse edhe jashte n' ket pune ke marre:
Per pa t' pase kush gjak as varre,
Nuk thote Zoti, as s'e ep
kanuni Ne vend t' huej me hi perdhuni.
Jo,po,m' thuej ne zjarm me rrane,
Me i ra detit ane e m' ane,
Se n' fjale t' ande atje do t' veta;
Por n'Shqypni, besa, s'mund t' veta.
Qeshi Knjazi vesh e m' vesh,
Se ti kenke-o burre prej nesh:
Kenke burre vec me ngrane pshesh,
Q' se i a nisi me m' predikue,
Thue se 'i grue vete kam qillue
Qi me u treme prej fjalve t' ueja,
Per cka m' flet, per vende t' hueja
Jo,po, mire do t' isht' per ty
Kamelef me vu ti n' krye,
Me lshue mjekren der nen gji,
E me dale Pop ti n' Mal t' Zi
Per n' mos dac ti n' shpi me shkue
Me njite furken porsi grue,
E aty n' dere, ndeje mbi ndo'i krroqe,
Me tjerre m'bosht me t'ande shoqe,
Tuj u ze me te n' shulla:
Se per lufte s'u dashtke gja.
Sa per lufte asht Mark Milani
Burre si motit, trim si luani,
Qi edhe ushtris ka per t' m' i pri,
Per me shtrue Plave e Guci
Per me shkele Leke e Malci.
Edhe Shkoders mrende me i hi
Me i hi mrenda me bajrak:
Me ba Shkodren Karadak.
Kshtu tha Knjazi e lshoi kushtrimin,
Per me mledhe n'ushtri burrnimin.
Pingroi Zana neper molla:
Hajde! hajde! or, Knjaz Nikolla,
Se pak giate je shty me fjale:
Se vjen moti per kadale:
Se s' din nieri ku mund t' dale,
Po kje 'imend se lshon aj vrapin
Ma te madh se t' a ket hapin:
Si, me giase, ti don m' e lshue,
Q' se nder mend ty t' asht ngujue
Ne Guci nji ushtri me e cue,
Shqyptarin nji here pa e pvete:
A thue e lshon Gucin e shkrete,
A thue e lshon Malcin e ngrate,
Per pa i shpraze dy pushke m' te thate.
Me Shqyptare, more Nikolle,
Mundet nieri ngusht me ndolle,
Po s'u shkoi aj mrende per mik;
Se ata le kishin celik,
E vu sy kishin me deke,
M'erz a m' toke me pase me i preke,
S' ka shka ban nder ta i huej'!
Se ata gjalle s' i shtrohen kuej
N' dashte t' jet Knjaz, a n 'dashte t'jet Mbret;
Se ata Mbret po ishin n' dhe t' vet:
Fort gabon kush i gerget!

[GRUDJANE]

ALI PASH i GUCIS

Drita duel, dielli s' ka le,
Ali Pasha, ' i trim rrfe,
Heret sod na kenka cue,
Kenka veshe, kenka shterngue,
Paska mathe cizmet der m' giu,
Edhe u ulka ne katue,
Ku nise gjokun me shilue,
I ven frenin prej florinit,
I ven shalen talatinit,
I a shterngon me tre kollana:
Hidhet gjoku porsi Zana,
Porsi Zana n' mal t' Tomorrit:
Edhe' e zier te dera e oborrit,
Nanes s' vet aj ku po i thrret,
Ku po i thrret e kshtu po i flet:
<<Po ndigjo, mori ti loke,
Banmu nder miqve edhe shok'e,
Banmu ndere, kush te jete per ndere,
Mos len t' vobeg me t' kja n' dere,
Mos len t' vobeg n' dere me t' kja,
Por t' m'i dalsh moter e vlla,
Por t' m' i dalsh ti nene e tate,
Si te paret na lane zanat;
Se kan bijte do pune te reja
E do t' dal un der kah Peja,
Der kah Peja, der kah Reka,
Per me u pjeke te Haxhi Zeka;
E nuk diej kur ka me m' ra,
Me u kthye dale, me ty me u pa,
Perse shtegu orok nuk ka>>.
Nuses s' vet, mande' i ka thane:
<<Nji amanet jam tue t' a lane:
Rritma djalin djale bujar.
T' me dale burre e burre Shqyptar,
T' m' bahet trim e kuvendtar,
Me qindrue per kanu t' vet,
Me luftue per Atme e Mbret:
T' diej me pri e me ndigiue,
Armet e besen mos me i lshue,
Kudo puna me i qillue.
Por ne kje se Mali i Zi
Erdh e ra kurr ne Guci,
Der sa t' jet djali kerthi,
Pash njat Zot, qi te ka fale,
M' a ndigio ti, grue, nji fjale:
Bane zemren gur e krep,
Premia djalit kryet ne djep:
Mos m' i a lsho Knjazit n' dore gjalle;
S' due t' a la n' Shqypni un prralle,
Se nji biri i Ali Begut,
Se nji i nipi i Skenderbegut
Knjaz Nikolles i ka sherbye
Se ka vu kapice mbi krye,
Se ka ndeje per t' gjalle nen shkja,
Page e t' dheta atij tue i la.
Ma mire n' vorr m' u kja per mall,
Se nen Shkja me ndeje per t' gjalle!>>
Kshtu tha Alija e i hypi kalit,
Edhe u nis terthores s' malit,
Porsi breshni me duhi,
Tue mendue, duhan tue pi.
C; do t' mendoje, vall, Ali Pasha,
Qi i ka vra ato vetlla t' trasha,
Qi i ka vra ata sy si zhgjeta,
Thue se n' mni i ka ardhun jeta?
Se shka ende kjo mendja e nirit,
S' din kush gja, pose njatij t' Mirit
Qi nuk flen as kurr nuk kotet,
Qi ka n' dore stinet edhe motet,
E qi rrezja e syut ka' i priret
T' zemers s' nierit kthellon gjiret,
E i a shef te tana endiret,
I a skjyrton t' gjitha dishiret,
Qi aty mrende rrin t' u perzi
Diku bardh e diku zi:
Aj, po, din shk' asht tue mendue
Ali Pasha rruges tue shkue.
Un vec diej t' u tham nji fjale,
Se, tue shkue ashtu m' kal e m'shale,
Tue ra dromit me t' mdhej hapa,
Shum do rruge ka lane permbrapa:
Shkote gjoku porsi re:
Edh' asht kapun te nji rre,
Ku nji lis i bukur ishte,
Lisi ishte e hije kishte,
Edhe kishte 'gurre per bri,
Gurre te gjalle, te kjarte flori,
Ku edhe gjokun ka ndalue
E i ka zbrite per me pushue
Nen at hije e te njaj krye.
Tue pushue per nen at hije,
Si lua, qi prej shkretije
Zen m' ndo'i moje, kpute e lmekun,
Pa dobi mbasi t' kete ndjekun
T'lete anmikun, qi i grabiti
Klysht e njome e mnis i rrshiti,
Me sy t' vrante kundron Alija
Se sa bukur Shqyptarija
Rreth e cark i shtrohet para
Me liqej, me lume e ara,
E me male te madhnueshme,
E me pyje te blerueshme;
Edhe syt i mushen n' vaj,
Kah mendon se fati i saje
Nder duer t'huaja gjithmone ngeli,
Se ma i keqi p' rhere e shkeli
E s' e la me cue kurr krye,
S' e la drite me pa me sy.
E ashtu ndeje trimi nen hije,
N' mend tuj endun pune Shqypnije,
Kur qe shef logut tue ardhe
Nji si hije veshe ne t' bardhe,
Si nji vashe qi fat ve s' parit,
Shterngue ijet me 'i shoge arit,
Edhe zhdredhun floket giate shtatit
Si ato rrezet kres s' njaj shpatit
kur ban ban dielli per me le
Neper bryme te nadjes s're.
Ardhun shtatit si breshana,
Si ajo vera e si ajo Zana,
Bite shpatit tue flakue,
Der qi vjen e zez mbi krue,
Vjen e zen fill nder ylbera
Qi ndermjet t'stomeve t' blera
E per rreth t' argjente t' currilit
I trajtote rrezja e diellit.
U trand gjoku kur e pa,
( Thone se kali praske nuk ka ).
Curroi veshet e ngrefi kryet
E haru, pa ia da syt:
Turfulloi nja dy a tri here,
Tuj u zmbrape rudines s' blere,
Kah kisht' ndeje Alija pshtete.
Ali Pasha e pa edhe vete,
E m' nja 'n krah si kisht' zatete,
I dha shtatit e u drejtue
Edhe ndej aj tue kundrue
Pale a isht' nieri ase hyjni.
E tue kqyre ashtu n' habi,
Qatje vone po nise me i thane:
<< Pash Njat qi te ka dhane,
A je nieri a se je Zane?
A lute Pashke a lute Bajram?>>
<< Se shka jam e shka nuk jam,
Se a lus Pashke a lus Bajram,
Se a baj hije a jo n' ket jete,
Ktu s' asht ngaeja me pevete:>>
Po i thote Hija atehere Alis.
<< Se ngusht jane punet e Shqypnis,
Se mbrende besa asht krejt harrue,
Se lugat m' te Knjazi asht cue,
Asht cue Knjazi m' te lugat:
Ka qite sogjet shpat e m' shpat:
Don me dale der n' Rozafat.
N' at Berlin u da pleqnija,
Ne dore t'Shkjaut me ra Shqypnija>>.
<< Mo, pash Zotin! Shka po flet?
Zen Alija e po gerthet.
Po a s'ka Zot a s'ka kund Mbret,
Qi nji Knjaz i Malit t' Zi
Mund po e baka aj sod pleqni
Me i pushtue kto Malet t' ona,
Ku, se rrmen Drini e Valbona,
S' ka ra mrende parmendee huej,
Page e' dheta s' jane la kuej?>>
<< Jo, po, pra, i pergjegji Hija;
Nen kame t'Shkjaut do t' vuej Shqypnija,
Edhe Knjazit page e t'dheta
Do t' i laje per sa t' rrjedhe jeta;
Perse sod gjindja shqyptare,
rrejte me pare e me timare,
Bese e fis kta kan mohuemun,
Krejt Atdhen kta e kan harruemun,
Edhe armet i perdorojn:
Kur mos t' vrasin shoqisho' in:
Jo per t' sjelle lirin Shqypnis,
Jo per t' mare e t'mare e t'mire t' njerzis,
Por per t'zgiedhe se ke nder t' huej
Zot Shqypnija do t' a quej.
Marre e trup per fis t'Shqyptarve
Me shnderuem namin e t'Parve
Edhe rob deshtas me ngelun
Nen kame t'hueja ndrydhe e shkelun,
Si moskush m' ftyre t' rrokullis!
Se un jam Ora e Shqypntaris,
Se un Shqyptaret-o do t' i nami,
T' mos u zhbihet arve grami,
T' mos u dahet dhenve dami,
T' mos u lindet djale ne voter,
T' mos u rritet vlla as moter,
Por le t'shuehen nen zgiedhe t' huej,
Porsi shuhet krypa n' uje>>.
<< T' lshosha bjeshket o mori Zane,
Merr Alija, atehere, me i thane,
T' lshosha bjeshket e t'lshosha malet,
Mos na nam, he shto' Zo' vallet!
Se ne nama na ka ra,
Se ne besa na ka vra,
Q'se ka mrrijte fisi i shqyptarit,
Me u dridhe para Gospodarit,
Shqyptari me u dridhe n'sy t'Knjazit,
Qi as sa luga m' fyt t'nji mazit
S' con kandar aj nder mbretni...
Jo, por, n'kje se n'Shqyptari
Ke gjete hije me pushue,
Ke gjete gurra me u freskue,
E rudina me lodrue,
Me lodrue e me vallzue
Krah e m'krah me t' Bukurat tjera
Kur lulzon e bute Prandvera,
Pash njat sy, qi e paske hyll,
Qi m'a cile e qi m' a mylle
Si ajo hana neper pylle,
Deh! m' kallxo n' ket hije shpati
Si t'' a pshtoj Shqypnin, i ngrati;
Se t't baj ben mbi gur te vorrit,
M' Bige te Shales e m'shkam t'Tomorrit,
Qi per te nuk m' dhimet djali,
Qi pqr te jeten e fali>>
Kur ka ndie Ora e Shqypnis
Se shka i tha Pasha i Gucis,
Fort me vedi ajo a gezue,
Edhe Pashes kshtu i ka ligjrue:
<<M'kame pra Ali per n'kjosh kund gjalle
Nuk asht ngaeja sod me u talle:
Knjazi topin asht ka e kalle.
Dil e piqu m' Haxhi Zeken;
Grish Kosoven, bashko Reken:
Lsho kushtrimin n' Toske e n' Gege;
Mblidhnu tok si kokrrat n' shege:
Forca tok-- s' bahet rrcok
Edhe, lidhe me bese shqyptare,
Bini Shkjaut ju fulikare:
Un me jue kam me qillue:
Shkjan nen kame kam me u a shtrue.
Por, pse ti m, a bane at be,
Se nep jeten per Atdhe,
Qe un t' ap nji force te re
Vendit lisat ti me i shkulun,
M'ty tagani mos me u ngulun,
Plumja e pushkes ty mos me t' vra,
Gjylja e topit mos me t'ra>>.
Edhe kshtu tue ligjirue,
Ali Pashes ajo asht afrue:
Ka qite doren mrende ne gji,
Ka xjerre jashte do rozmari:
I a ka dhane t'i marre ere;
Mandej thane i ka Alis;
<<Hajt,Ali, ti me u sprovue
Pale a e shkule lisin me rrema,
Pale a e shkule e prap e ngule.>>
Edhe trimi i asht shterngue,
Me dy duert lisin ka kape,
Dy-tri here aj e ka trandun,
Me gjith rraje edh'e ka shkulun;
Por, kur prap ka ba m'e ngulun,
As nji giu n' dhe s' mund e shtini.
Fort ka qeshe e bukura e dheut.
Kur ka pa se aj Ali Pasha,
S' muejtka n'vend lisin m'e ngulun,
Edhe s' dytit rozmarin
I a ka dhane t ' i marre ere.
Kur asht cue s' dytit Alija,
Me dy duert lisin ka kape,
E si t' ishte i'hu prej gardhit,
Shul perpjete aj e ka ngrijtun
E der m' dege ne dhe e ka ngulun.
Mandej sjelle asht me soditun,
Se c' po i thote Orae Shqypnis;
Por me sy t' Miren s' e pa:
Isht' ba voes e ra nder lule.
M' kame Alija habite ngeli,
Tue kundrue rreth kah zabeli,
Deri nalt ku niste bora,
Per me pa se c' u ba Ora,
Kur nise gjoku me hingllue,
Nise me thunder me trkllue,
Thue se n'mend po do m 'i a qitun,
Se s'isht'ngaeja aty me pritun.
Asht kujtue, medje, Alija,
Per shka thane i kishte Hija,
Se n' rrezik gjindej Shqypnija,
Edhe gjokut m' shpine ka kcye.
Gjoku turrin ka shperthye:
Kush dy here s' i me sy.

[GRUDJANE]

LIDHJA E PRIZRENDIT

Shkrepi dielli buzes s'Cukalit,
Eja e t'kndojm, oj Zana e malit,
Eja e 'kndojm me lahute t'Malcis,
Si ata Krenet e Shqyptaris
Ne prizrend na jane bashkue
Per me fol, me bisedue,
Shqyptarin se si m' e pshtue
Prej capojve t' Malit t' Zi,
Qi ka dyndun top e ushtri,
Me hi n' Plave, me hi n' Guci,
Me marre Shkodren me Malci,
Der ku dan vendi me Dri;
Pse, po thone, Mbreti i Stambolles
Doren i dhenka Knjaz Nikolles
Me ndez zjarm aj m' votra t'ona,
Me nga qet aj n' ara t' ona
'Me ba dru n' zabele t' ona,
E me gra e me vasha t' ona
Me luejte Shkjau harushe nder ne,
Thue se s' ka Shqyptari mbi dhe.
Por po kisht', besa, Shqyptare,
Kisht' Shqyptare zemer bujare...
Burra t' urte, trima luftare,
Qi s' po u tutshin kta me deke
M' erz a m'toke me pase me i preke.
Perse, qe, qaj Ali Pasha
Fort ka vra ato vetlla t' trasha,
Ka vra vetllat edh' a idhnue,
Burri i botes kur ka ndigue,
Se n' Berlin asht ba pleqnija
Nen kame t' Shkjaut me vue Shqypnija;
Edhe n' Peje trimi ka dale,
T' tane Shqypnis ka cue nji fjale,
Qi shk'a krye, shk'a Bajraktar,
Shk' a Vojvode e shpi e pare
Fill me dalun ne Prizrend,
Per me ngrafe aty kuvend,
E, si motit, per, per Atdhe
Me lidhe bese, me lidhun fe:
Bese e fe me lidhe Shqyptare,
Se pa dale Shqypnija fare,
Sa qi n' fushe as ne zabel
Mos te lehe ma qen ne stel,
Mos t' kendoje as pule as gjel,
Vendin t' huejve mos m' u a lshue,
Shkjaut per t' gjalle mos me ju shtrue,
Mos me vu kapice mbi krye:
Mbretit fjalen me ja thye.
Edhe n' lajm qi cpon Alija,
Trup ne kame cohet Shqypnija,
Shk' a Gegni e shk' a Toskni:
Cohen krene e Bajraktare,
Agallare e Pashallare,
Me Vojvode e me Begllere,
Trima n' za, burra me ndere,
Larg t' permendun per urti,
Larg te lypun per pleqni:
E kush tok e kush pa shok:
Si ata hyjt qi shkrepin n' qiell:
Ne Prizerend na shkuekan fill,
Prizrenjanet ku mire po i presin,
buke e zemer ku po u qesin,
Si zanat qi e ka Shqypnija,
Kur t' u shkoje miku te shpija.
E si tok na jane bashkue,
Trimat m'kame atehere jane cue
E kan dale ne log t' kuvendit,
M' ato mojet e Prizrendit,
Ku kan ndejun rend mbas rendit,
Me Ali Pashen n' krye te vendit.
Vall, c' piskati n' hije t' blinit,
N' ato mrize t' Ljubotinit,
Qi ushtoi vigma ashtu zallis?
Ora e bardhe e Shqyptaris
Paska kene n' nji gurre t' u la,
Edhe e Mira paska pa,
Se atje poshte-o ne Prizrend
Kenkan mbledhe Shqyptaret n'kuvend;
Paska pa ajo e kenka gzue,
M' maje t' bjeshkes paska flutrue,
Edhe n' giuhe t'ambel t' Shqyptarit
Thirre i paska Zanes s' Sharit,
Sa qi ushtue ka hapesira:
A po ndien, moj t' rafte e mira!
Moj shtat rrituna ne mjalte?
Peja i' here m'ket bjeshke te nalte,
Peja 'i here, per n' dac me pa,
Shka s' ka pa as n' Turk as n'Shkja.
Zana mire ate e ka ndie;
Fluturim asht lshue n' ajri,
I a ka behe m'bjeshke t' Ljubotinit,
Sa rre' 'i here qepalli i synit,
ku aty para i ka dale Ora,
Edhe kapun dora--dora,
Tue kuvende motra me moter,
Na kan zanun vend m'nji koder.
Vend m' at koder, si kan zane,
Ka qite Ora edhe i ka thane:
Se un, qi dijte e kam ma s' miri,
Se ty p' rehere t' a ka dasht hiri
Me t' kuvendun fjale burrnije,
Me t'permendun pune trimnije
E me njofte burrat e dheut,
Qi per Fe e liri t' Atdheut,
Vringllojn shpatat si vetima,
Trandin boten si bumllima,
Bajn anmikun copa e grima:
Deshta t'thrras, moj vetull-njale,
Mbi ket bjeshke nji here me m'dale,
Per me t' thane se edhe n'dite t sotit
Po kisht' burra porsi motit,
Mos me u treme ne flake t' barotit,
Mos me u tute n' vringllim t' celikut,
Ball per balle m' i u turre anmikut.
A i shef, poshte, atje n' Prizrend,
Njata burra mbledhe n' kuvend?
A thue i shef ea thue po i njef ?>>
Un po i shof por nuk po i njof
nuk po i njof, jo, se kush jane,
Po i pergjegje e bardha Zane,
Vec, mbas giaset, kish' me thane,
Se ata Akejt na kenkan njallun
Qi t' larget Trojen paten kallun:
Pse edh' aj trimi n' krye te vendit,
Qi po dan ne log t' kuvendit
Porsi t' isht' nji rod drangonit,
Fort m' i giaka Agamemnonit;
Si p'r at tjetrin, pak pertej,
Me ata dy mustake te mdhej,
Krah e m'krah qi i paska lshue,
E qi folka si tu ulrue,
Kish' me thane se asht Diomedi.
Fort ka qeshe ora me vedi,
Fort ka qeshe e kshtu i ka thane:
Se ata Akej, besa, nuk jane,
S' jane Akej as s' jane Dardaj,
As vigaj, as katallaj;
Por jane Krenet e Shqyptaris,
Krent e Gegve e t' Tosknis,
Qi kan dalun ne ket dhe
Me lidhe bese, me lidhun fe,
Edhe m' arme kta me u shterngue,
Europes fjalen m'i a poshtue,
Qi me Mbret paska pleqnue
Me dhane dore Malit te Zi
T' a coptoje t' mjeren Shqypni.
Sa p' r at trimin n' krye te vendit,
Qi po t' dan ne log t' kuvendit
Porsi t' isht' nji rod drangonit
E qi i gjaka Agamemnonit,
Aj nuk asht mori lum vasha,
Tjeterkush vec se Ali Pasha,
Qi per t' drejta t' Shqyptaris
Vet i a nep zjarmin shtepis,
E s'i dhimen nane djale:
Per to jeten vete e fale.
E nji tjetri, ma pertej,
Me ata dy mustake te mdhej
Me i preke m' shoq qi ka bri vedi,
Aj nuk asht, jo, Dijomedi,
Por asht Bajraktari i Shkrelit:
Si njaj pyrgu m' balle t' keshtjelit,
Qi s'e trande as topi as shpata,
E i thone emnit Marash Vata.
Jo qi ka aty burra tjere,
Bajraktare, Krene e Beglere,
Qi per fjale e per urti,
Per trimni, e bujari
Nuk i a lshojn vendin kurrkuej
As n' Shqypni, as nder te huej.
A e she'' 'i here njat burre zeshkan,
Me kollcike e me fistan,
Qi m' a ka synin si zhgjeta,
Qi m' i bajn t' gjith t'u ngiatjeta,
E qi folka ashtu pa u ze,
Here tue mate, mandej tue pre:
Qi prandej njat fjale qi e flet,
Mbreti as Krajli nuk i a shklet:
Pse edhe e tij bujare
Larg permende asht n' toke Shqyptare
Per kah pupla e per kah dija,
Pa te cillat s' rron Shqypnija?
Aj asht trimi Frasher Begu,
Qi gjithkund, ku e qiti shtegu,
I la nam aj Tosknis
Faqe t' bardhe i la Shqypnis.
Mandej vjen nji Qafeli,
Prenk Bibe Doda, djale zotni:
Per kah mosha, mjaft i ri,
Por i vjeter per pleqni,
Kur te doje me fole urti:
Aj asht, Zane njaj Kapitani,
Kapitani prej Mirditet,
Per te cillin larg perflitet,
Larg perflitet, larg kallzohet,
Zi edhe bardh per te shartohet.
Ateher vjen ne rend toptani,
Qi edhe ktiji vojt zani,
Per shka mire e zi qi bani:
Perse i forti, si e din vete,
Berlin ku kishin zane
Mbreti e Krajlat, gjygj me i da
Shekllit t' ngrate, ne gjak krejt la.
Mir e zi punon n' ket jete,
Kur t'i marre mandja perpjete.
Per bri tij vjen prap Zogolli,
Gjete Gege Shllaku edhe Begolli;
Vjen Cun Mula e vjen Mar Lula,
Njani Hot e tjetri Shale,
T' forte per pushke e t'urte per fjale;
Si aj Dode Preci prej Kastratit,
Me at Vrijonin e Beratit,
Edhe trimi n' za Deralla,
Qi po i kishin fjalet e rralla,
Por s' po cajshin shum kopalla
Ku po isht' puna me qindrue,
Me qindrue p' r Atdhe t' bekue.
Por pertej, m' at tjetren ane,
Aj asht, Zane, nji burre shkodrane:
Asht Shan Dedai Dede Jakupit,
Qi, si Ltinit, si Halldupit
Rrumullak fjalen u a flet;
Pse asht dere pushka gjet me gjet
E s' merr vesht per Krajl as Mbret.
Se ti, besa, mire po thue,
Mori Zana me ligjrue,
Se edhe n' sy jam tue e dallitun,
Qi kudo puna me e qitun,
Per pa e shkrepe ky s'kisht me u pritun.
Vec un deshta ktu t' a die,
Se kush asht njaj kime-zi
N' dy kubure e n' nji harbi,
Qi e ka vu ksulen m' nja'n sy
E i ka lshue tirqit nan i.
Sikur lshue s' i ka kurrnjani?
Aj asht, Zane, Abdullah Dreni:
Njaj, pa t' cillin s' hece kuvendi
E i a dro t' keqen Prizrendi.
Dro Prizrendi e dro Gjakova
Rreth e cark i a dro Kosova;
Pse fjale peng aj kurr s' ka lanun;
pse per mik e bese te dhanun
Vet i a nep zjarmin shtepis:
Shi me Mbret pushken e nise,
E as s' len marre Shqypnis.
Dersa m' bjeshke te Ljubotinit
Per nen hije t' mrazit te blinit
Po ligjrojshin Zana e Ora,
Krye me krye e dora--dora,
Atje poshte ne Prizrend
Abdull Frasheri, i Toske me mend,
Kshtu ka te cile kuvend:
Ene breshtet t' Kapitolit
Dale nuk kisht'e murrte ulkoja,
Per me i dhanun sise Romolit,
Mbasi shame kje per dhe Troja:
E atje larg, po, kah Urali,
Nper ato breshta te larta,
Sillej Shkjau, si shkerbe mali,
Tue kerkue per molla t' tharta,
Kur m' kto vise te Ballkanit
Te Paret t' one, Pelazgt e motit
Gjan e gjalle kullotshin planit
Qet i ngitshin m' fushe te Zotit.
Kishin frone e ligje te mara,
E giate shtegut t'gjytetnimit
Ishin shty ata larg perpara
Q' me prendvere te rruzullimit.
Prej kah fill zen rriba e Verit
E m' Vezuv t' veshun n'gjineshtra:
Prej kaukazit m' Shkam t' Doverit,
Ku rri Albjona e pjeke gjenjeshtra,
Fis ma t' vjeter kund nuk ka
Se asht ky fisi n'za i Shqyptarit,
Ne mes t'cillit punet e mdha
Per Europe zune t'enden s'parit.
Po, m' kto male e karpa t' ona
S' parit Zeusi njerzit i rysi,
E me augure te Dodona
Egersin aj u a permysi;
Ktu edhe s' parit Ore e Zana
Nisen valle me vallzue,
E nper vrrije e fusha t' gjana
Zu Pegazi me lodrue.
Ketu, Leka mati hapin
Me i dale botes n' fund e n' krye,
Edhe n' Hind e cpori vrapin
Rrufen n' dore, vetimen n' sy:
Si edhe Pirri, qi, mbrefe pallen
E dale detin si duhi,
Shi nen Rrome e shtroi hamballen
Te tane n' krena Rromakesh t'ri.
Kudo rrani turr Shqyptari,
Mire aj lidhe me bese e fe,
Atje lufta mori zhari,
Atje gjaku rrmej nper dhe;
E as s'u gjet kund mal a rrmore
Qi atij hovin me i a ndalun;
I ra zhyt aj vales mizore,
Me arme n'dore nper flke ka dalun.
Gal, Rromake, po dikur motit
Kjene pershkue nper toke Shqyptare,
Si edhe fiset e Ostrogotit
Me ata slavt,kta dalshin fare!
Por Shqyptari s' e perkuli
I gjalle qafen nen zgiedhe t' huej:
E lshoi token, ne mal dueli,
Por te dheta s' i lau kuej.
Porsi njaj tallazi i detit,
Qi dynde mal e bardh prej shkume,
Deke e mndere tue lane mbas vetit,
Vjen e thehet m'kep t'ndo i gume:
Njekshtu forca e cilldo anmiku

[GRUDJANE]

'Qi desht dam t' na i sjelle liris,
Erdh e u thye m' parsme celiku
T' bijve t' maleve t' Shqypnis.
Pat kujtue Sulltan Murati
Se Shqyptaret i ka lshue zemra,
Se prandej po u rrin aj gati
E rob t'zane po i shtron nen themra;
Edhe dyndenji ushtri kreshnike,
Te tane djelm t'regjun nder gjaqe:
Bota mare eshtet prej frike;
Kjan Europa, lott per faqe.
Por n' ket pune u gjet gabue;
Skanderbegu 'i rrfe prej qiellit
Pallen zier atje ne Krue:
Se c' vetun ka n' rreze t' diellit!
E si ula tue buluritun,
Shqyptaris i a lshon kushtrimin,
Qi, shk'a burre, ne lufte me zbritun,
Turkut m' arme m'i a shtype guzimin.
Trup ne kame i a ban shqypnija,
Mire nder arme edhe shterngohet,
E si breshni e si duhija
Fulikare mbi Turk lshohet.
N' at turr t' tyne trendet toka,
Tymi cohet nder mbi re,
Bumbullojn male edhe boka,
Rremen gjaku shtoj kurrne.
Shtri m' fushe t' Dibers Janiceri
E, si kau nen thike ta kandarit,
T' u perpjeke per toke i mjeri
Ka' e ndrydhe m'fyt kama e Shqyptarit,
Aj e shef, sado qi vone,
Se me dhune Shqypnija s' shkilet,
E se rrejn ata qi thone,
Se p'r Atdhe Shqyptari s' vritet.
Jo pra, vritet, pasha Zotin!
Nise Shan Deda, n' fjale t'u ze,
Porsi vram asht aj gjithmotin,
Kur kje puna per Atdhe.
Edhe Mbreti te Stambollit
Shqyptaret pushken i a kan vu,
Sa here Turqit e Anadollit
Paten dashe me u shkele, m'kanu.
Ku t' a lype e mira e Atdheut
E t' a hjeke lirija e vendit,
Kush a nipash t' Skanderbeut,
I c' do fes e i c' do kuvendit,
Per t' a msy aj ka anmikun,
Si petriti zogjt trumcake,
E kudo t' vringllojn celikun
Nuk len token pa e pergjake.
Moce Shqyptaret me stalagtita,
Lire gjithmone kta e kan shkue jeten;
E se enden nata e dita.
Se zen vjeta ne rend vjeten,
Kta, pose Zotit t' nalte t' Empirit,
Qi ushqen krijen e veshe lulen,
Kryet der sod perpara nirit
Ene kurr nuk e perkulen.
M'kame, atehere,burra te dheut,
Mbasi t' zott jemi me deke
Per liri e ndere t' Atdheut,
Prap zen Duli fjalet me i theke:
Perse sod a kurr Shqyptari
Gjan e vehten do t' baje fli
Per Atdhe, qi ati i la i Pari,
E per nder e per liri.
Sod t'shtatet Krajlat edhe mbreti,
N' at Berlin n' kuvend bashkue,
E kan ba pleqnin n' mjet veti
Malcin Knjazit me i a lshue;
Me i a lshue Knjazit Malcin,
Me na da ne vlla me vlla,
Me na hupun Shqyptarin,
Me na lanun rob nen Shkja.
Kush a nipash t' Kastrijotit,
Qi ka ndere e nuk ban kore:
Burre, si burrat qi kjene motit:
Aj sod armet te rroke mizore
E te dale ne breg te Cemit,
Prej kah Shkjau rri e na kercnohet,
M' i a diftue botes e polemit,
Se pa gjak Shqypnija s' shtrohet.
Ktu s' do t'shklase, jo kama e huej;
Kush, pose nesh,s'zen qe m'ket toke;
Se na rob s' i shtrohna kuej,
Der sa t' jemi gjalle me koke,
Me eshtna t' one, po, na Shqypnis
Nji muroje kem'per t' i a vu,
Qi edhe topat e Rusis
S'kan per t'mujte,jo m'e dermue.
Abdyl Frasheri kshtu foli;
Kur Mar Lula, i pari i Shales
Nji sy zjarm, nji zog sokoli,
Burre i zoti i pushkes e i fjales:
I a pret fjalen n' log t' kuvendit:
Se ti, pasha at Sh' Marrabe!
Sa per t' dalun zot un vendit,
Me m' qortue nevoje nuk ke.
Pse, se a zanun kjo Shqypni,
Un kam ndeje me pushke per faqe,
E per vend e per liri
Kam ra pre, kam bamun gjaqe.
Kam shkue jeten si bishe malit,
Zdathe e zdeshe edhe pa ngrane;
Por as Mbretit, por as Krajlit
Tungiatjeta s' i kam thane.
Un kam ruejte gjuhen shqyptare;
Un kam mbajte doke e kanu,
E as per pare e as per timare,
Gjak e t' Pare s' i kam mohue.
Prandej, Shkjau me pase per t'msy
E me dale kndej kah Shqypnija,
( Si po thone se ka vu sy )
Ka me u ndeshe, po m'arme te mija,
M'arme te Lekve e t'Dukagjinit,
Qi, me ndihme te Perendis,
Kan m'i a thye pleqnin Berlinit,
Kan m'i a pshtue lirin Shqypnis.
Por pse m'thue me u vra me Shkja;
Tue pase mrende na Anadollakun,
Qi kurr t'keqen s'm' a ka da,
Qi kurr qafet s' m' a hoq lakun:
Qi edhe zemren m'' a ka tha
E m' ka myte aj tate e nane,
E shnjerzue m' ka grue e moter,
E s' m' ka lane me u rrite djale n' voter?
M'ka korre aren e punueme
M'ka marre token e trashgueme,
E tue m'ba kanun pacaver,
M' ka marre qet po per nen laver,
M' ka marre lopet me gjith vica,
M'ka marre delet me gji' ogica,
M' ka marre dhen e m'ka marre dhiz,
M' ka tha vathe e m' ka tha mriz:
Edhe sod m' ka vu leci,
Mos me fole n'giuhe t't'Parve t'mi;
E m' a man giunin mbi bark,
E m' a repe shpirtin me cark
Si mo' Zot, ma keq per mue,
Nder thoj t'tij qi kam qillue?...
Po a pse Turqit e Anadollit
Duan te tallen ketij trollit,
Na m'i a vu pushken Nikollit?
Jo, per Zotin! - kjofte levdue!
Se un Manov nuk kam qillue,
Qi me dale e me luftue,
Perse Krajli a perse Mbreti
Duen te m'majn mue rob nen veti;
Un luftoj vec per liri,
Per erz t'em e per Shqypni:
Se un t'huej'n zot s'e due ne shpi,
S' due te njof as Krajl as Mbret:
Mbret Shqyptari asht n' vend te vet.--
Te lumte goja, bajraktar,
Ali Pasha, 'i trim bujar,
Merr e i thote t' parit te Shales,
Se ti lak s' i bake fjales.
Se ti folke n' log t' kuvendit,
Si po e lypte e mira e vendit.
Per Shqyptare, si jemi na,
Turk a Shkja te dy jane nja;
Pse te dy, si Turk si Shkja,
Ne me sy s' duem me na pa,
Edhe jane per ne ne te hueje:
Gjind, qi as vedit as tjerkuje
Nuk jane te zott nji t'mire m'a s sjelle,
As per dije e mende te kthelle,
As per pune, as per tregti,
As per t' mare ne gjytetni.
Por, pse na te vogjel jemi,
Pse kend fis as vlla nuk kemi,
Na sod Shkjaut s'mund t' i bajm balle,
Qi po do t'na perpije gjalle;
Prandej, thom, se e lype e mara,
Qi edhe sod na si perpara,
Te rrijm njite me Mbret t'Stambollit,
Per me i bamun balle Nikollit.
Dikur dita ka me ague,
Qi edhe Turku do t' marre m' thue:
E m' ateher, shka a Toske e Gege,
T' mlidhen tok, si kokrrat n' shege,
E t' i a napin Turkut t' shtymen:
Qi s'ndrron vesin, vec se qymen:
E t' a lshojn krye-picingul,
T' i a thejn zverkun ne Mosul.
Pra, ju burra, un kish' me thane;
Ktu fjale tjeter mos me zane;
Vec me hi me shkrue nji leter,
Me shkrue 'i leter m' kanu t' vjeter
Per t' shtatet Krajlat mledhe n'Berlin:
Qi, pa u shterrun Dri e Shkumin,
Edhe Buena per pa u tha,
Na per t' gjalle nuk rrim nen Shkja.--
Kshtu ka fole pasha i Gucis.
Edhe Krenet e Shqyptaris
Kan marre letren per m' e shkrue,
Fjale per fjale kshtu tue e peshue:
Ju qi jeni te shtate Krajlat,
Edhe Mbreti i Stambolles,
Falmeshndet Krenet e Shqypnis.
Per njat gjygj, qi e kini bamun,
Qi nen Shkja me vue Shqypnija,
Pa shikjoni, se, per Zotin,
Mund t'na bije ndo'i pune e keqe;
Pse na rob s'i bahna kuej,
Page e t' dheta s' lajm kuej.
Njiket toke te shqyptaris
Zoti vete Aj na e ka falun
E as Taljanit marre s'i a kemi,
As rremye s' i a kem' Francezit.
As Inglizit, as Teutonit,
Se ma slavit jo se jo,
Qi vec dje ka ra n' Ballkan
E kush di se ku e kpute zverkun:
Si ajo vrula e kacalecit:
Sod ketu, neser s' diej ku.
Sa per Mbretin e Stambollit,
Qi po thote, se Knjaz Nikollit
Do t'i fale Shkoder e Malci,
Mund t' i thoni se Shqypnija
Nji shporte fiqsh nuk ka qillue,
Per m' u a nda miqve peshqesh;
Por asht toka e t' Parvet t' one,
Asht Atdheu, po, i Skanderbeut,
Asht Atdheu, po i Mojs Golemit
E i atij Leke Dukagjinit,
Edhe i Kukes edhe i Muzakut
Edhe i Strezes e i Aranitit
Qi e kan la t'tane me gjak t' Turkut.
Prandaj s'ka as krajl as Mberet,
Qi ket toke e fale a e shet,
Der sa t' ket nji zog Shqyptari,
Qi t' baje hije permbi dhe.
Keshtu letren e kan shkrue,
Edhe mire e kan palue,
Mandej shtek ata i kan dhane
Per Berlin, ku kishin zane
Mbereti e krajlat, gjygj me i da
Shekllit t'ngrate, ne gjak krejt la.

[GRUDJANE]

MEHMET ALI PASHA


Po rreh teli i vilajetit:
Kush a Krye e Bajraktar,
Kush a beg e shpi e pare,
M'Kacanik e del m'Qafe t'Diellit,
Hiq e eja ne Gjakove;
Pse ka ardhe nji Pashe i ri
E ka Ã* fjale te madhe fort
Me u a thane Krenve t'Shqypnis
Te konaku i Abdullah Drenit.
Shkuen tri dit e shkuen tri net
Edhe Krenet behen n' Gjakove,
Njani beg e tjetri age,
Kush Vojvode, kush Bajraktar.
U kan pri nja dy zotni:
Ali Pasha e Haxhi Zeka,
Burra lidhe me bese Shqyptare,
Si dy plume n'<<xheverdare>>,
Fill te Pasha edhe kan hi.
Ata mire i ka prite Pasha,
Pasha Mehmet Ali Pasha.
U ka qite duhan e kafe,
I ka pvete per rob e shpi,
E per treg e per bulqi
Per mehmure e viqilade:
Se si shkohej n' ket dhe jeta,
Se a po kisht' me se m' u rrnue.
Qatje vone po zen e u thote:
Baba Mbret u ban <<selam>>
Se aj jue u ka, po, hajmeli,
Hajmeli bajtun nen sjetull:
U rue porsi sy'n nen vetull.
Vec se erdhen mote t' veshtira
Si per mbret ashtu per Krajla...
Ele ma qaj Knjaz Nikolla
Nuk po i shef kund maje vedit,
Ke ka ngele m'krepa t' Cetines
Pip i lumt, pa gja mbas shpirtit,
Me i u dhimte gurit e drunit.
Prandaj Krajlat jane mendue,
Jane mendue e e kan pleqnue,
Me i u lute Mbretit t'Stambolles,
Qi t' i a lshoje kund kah Shqypnija
Ndo'i grime djerr, ndo'ipllame toke buke,
Sa me pase ku me gjellisun;
Pse,vallahi! ngusht ka ra.
Edhe Mbretit, i u rritet jeta!
E ka ba me mend Pleqni,
Me i a lshue Malit te Zi
Hot e Grude, Plave e Guci...
Pasha Zotin! ka gabue,
Zu Ali Pasha tue u idhnue,
Se kjo pune qi s' bahet kurr:
Se gja e shkrete s'ka mete Shqypnija,
Qi me u dhane bakshish nder Krajla.
Shqypnin Mbreti s'e ka shtrue
Me arme n' dore, si viset tjera,
Tjerat vise te Balkanit:
Por ortak u ba aj me ne,
Tuj u lidhe me bese e fe,
Se aj Shqypnin e njef Shqypni;
Se s'na lot kanu'n e t'Parve:
Se s'na preke nder doke t'ona,
E se na ati i shkojm n' ushtri,
Kurdo lufte t' i qese anmiku.
na edhe besen i a kem' majtun,
Ku ka thane, na i kemi shkue:
Se n' Jemen na kem luftue:
Me Junan na jemi pre;
Jemi gri me Armen e Shkja,
Pa nji t' mire, o Zot! per vedi;
Se ktu s' ke kurrgja per s' mari:
Vendi e gjindja lshue pa zot:
Hajni e cubi ndeje mbi post:
I pafaji vjerre m' konop:
Gjaja hupe nder thoj t' murtatit:
Erzi i burrit per dy pare:
Kryet e burrit p'r'i cingare.
E sot dashtka baba Mbret
Me Shqypnime bam aj ndere,
Thue i shporte fiqsh kjo ka qillue,
Ani kuje? Malit te Zi!...
A din shka, ti Pasha i Mbretit?
Ngarko rraqet per Stambolle
Se ky, po, asht nji vend i eger
E po t'njitet kund ndo i ferre...
Sa per caqe te Shqypnis,
Kto kahere kan vendue:
I ka ngule shpata e Shqyptarit,
E njaj Knjazi i Malit t' Zi
S' ka me i shkule, mor' pasha Zotin!
Me i u ba dhami sa derrit.
C' ka qite Pasha edhe i ka thane:
Se ti kenke i' Arnaut i cmendun,
Dalun Dinit edhe Imanit:
Pse kshtu Turku, bre! nuk flet.
Ani kush << ortak >> me Mbretin...
Do kocake, do cuba malit,
Per t' u vjerre te gjith m' konop.
Haps, bre! derrat ktu ma i ba;
Pse, mos t'isht' Mbreti i Stambolles,
Dielli drite s' kishte me lshue,
E as s' merr fryme krajl permbi dhe:
Jo ma<<ortak >> Mbreti me u ba
Me maloke cuba Shqiptare..
S' ka Shqyptare as s'ka Shqypni:
Vec ka Allah, Mbret e Turki!
Vrik ka hi caushi i zaptive,
E i ka reshe burrat perpara,
Si bariu qi reshe bagtin,
Kur prej mbramjet dredhe kah shpija,
Edhe n' burg, ku lidhet kali,
I ka ndry Krenet e Shqypnis.
Pune e keqe, pasha buken:
S'asht per burra hapsi as shkopi:
Per ta a shpata ase konopi.
Por se shka, se puna e keqe
Ajo vjen, po, tuj u shtue:
Nise currel e bahet prrue.
Prandaj Pasha ka gabue
Haps me i ba Krenet e Shqypnis;
Perse toka nuk pat plasun
Qi me i qite vedit mbi dhe
E kurrkush mos me u ra mbrapa,
Por kan gjind e kan robni,
Por kan fis e kan vllazni,
E ata gjindt e aj fisi i tyne,
Thone,s'i a barin t' keqen kuej.
Kshtu qi Mehmet Ali Pasha
Ka me ra, thom, nji dite ngusht,
Ka me kape aj kryet ne grusht,
Per shka bani m' Krene t' Shqypnis.
Pse t'bjere ngusht nji pashe i mbretit,
Ka ndo 'isend e s'ka ndo 'i send;
Vec un drue p'r Abdullah Drenin,
Qi tue mbajte ashtu gjarpnin n'gji,
Q'se i ka vojte Pasha per mik,
Mbrende t'u erre e mbrende tue zbardhe,
Tuj u kndelle ne buke te tij,
Drek e darke ka nji ferlik,
Cile e zemer ka 'i <<misnik>>,
<<Gjak e vjame>> der m' kupe te giunit
Buke Shqyptarit mbas kanunit:
Un po drue, se Abdullah Drenit,
Nper at mik qi man te shpija,
Mund t'na i bije ndo'i pune e keqe;
Perse bese un s'mund t' a za,
Se nuk lot Shqypnija e Eper,
Se s' po lot Shqypnija e Eper,
Per me i pshtue ata Krenet e veta;
Per me ba qi aj Pasha i Mbretit
Fort te bindet prej vedvetit
Per shka bani m' Krene t' Shqypnis.
Po, por shka,se Abdullah Dreni
Vshtire se len m'i a shkrrye kush mikun:
A i Gjakovas, nuk ban marre,
Pse edhe e ka pushken zanat.
Prandej, thom, se nuk do t' ngiase
E n'Gjakov rrebte do t' kersase,
Pse halis i u dha kushtrimi
M'kacanin e del m' Qafe t'Diellit,
C' merr prej Sharit m' Buletin,
Me rra turr m' pazar t' Gjakoves
Tym per shpi ka i' burre me arme.
E t' ka rra Peja e Kosove,
E t' ka lshue Reke e Rogove,
Ka lshue Gash, ka lshue Krasniqe,
Asht dynde Plava me Guci
E t' kan dale m' at fushe t' Gjakoves
Porsi miza per kercune.
Ani shan s' largut anmiku,
Se kurr bashke s' bahen Shqyptaret!
Preki Ã* here ti m'toke te t' Parve,
Preki i' here ti m' erz te fisit,
Edhe ty kan me t' diftue,
Se si dijn kta me u bashkue,
Se si bijn kta m' shpine t' anmikut,
Thue, a ajo lava e Kacanikut,
Kur ne Shndre t' a foroj zija.
Qe, edhe Pasha, Mehmet Pasha,
Pat mendue n'Stambolle me vedi,
Se Shqyptaret m'godi s'mund t'bijn:
Por se tash, qi a aj vete tue pa,
Se sa behi pika e djalit
M'ato rranxat e Gjakoves,
I a ka vu, po, gishtin kres,
E ka nise aj me u pendue
Per shka bani m'Krene t'Shqypnis.
Vall, po i thote Abdullah Drenit,
Shka ka rra sod gjithky nieri?
A jane krushq ardhun per nus?
A jane axhamit e Mbretit,
Qi po shkojn me u veshe nizame?
T'u ngiatet jeta, po i thote Duli,
As s'jane krushq ardhun per nuse,
As s'jane axhamit e Mbretit
Qi po shkojn me u veshe nizame;
Por jane djelmt e Shqypnis s' Eper,
Qi kan ardh me fole me ty,
Per do Krene qi t' kan pase nisun
E qi kthye s' u kan te shpija.
Asht vra Pasha kur ka ndie,
Se atij mendja s' i a pat pre
Qi n'Shqypni aq nieri pshtiellet,
Per t' ram mbrapa punve t' veta.
Shka i tha, at here, caushit t'zaptive?
Shpejt mai lshue Krenet e Shqypnis,
Perse... fale i paska Mbreti
Edhe Krenet kan dale prej burgut
E pa lype m' Pashen me u pjeke,
Fill kan vojte m'a fushe t' Gjakoves,
Ku kan mledhe halin n' kuvend
E kan nise te bisedojn:
Si t'i a bajm e tek t' i a bajm,
Se ne Mbreti na ka shitun
Na ka shitun Malit t' Zi
Per nji rrotull gurabi.
E ky Pasha, Mehmet Pasha,
Ky edhe ardhka prej Stambollet,
Per me i dhanun Knjazit dore
M'Hot e m'Grude, m'Plav e m' Guci.
T'tane halija thote nji fjale:
Se Shqypnin s' e lshojm per t' gjalle:
Se na desim t' gjith si jemi,
E n' dore Knjazit nuk i vemi:
Se edhe Pashen e Stambolles
Ketu e duem, ', m'i ba na gjygjin:
T' a marre vesht Krajl edhe Mbret,
Se Shqypnin kush s' na e perket!
Haxhi Zeka at here asht cue,
Ka marre fjalen t' kuvendoje:
Dere ne za asht shpija e Drenit,
Ku han buke i verbte e i shkepte,
Edhe trim asht Abdullah begu:
Mire asht lajmin, m' a cue,
A na lshon pashen n' dore gjalle,
A i a lype Shqypnis per mik
Burre i urte ky Haxhi Zeka,
Burre i urte e flet arsye,
Pse miku s' i pritet kuej,
N'dashte Shqyptar, n'dshte nieri i huej,
Pa e ba dert ke i zoti i shpis.
Ka shkue lajmi m' dere te begut
E i ka thane Abdullah begut:
Ti qi je Abdullah begu,
Falmeshndet po t' con halija:
Njat murat, qi ke te shpija,
A thue ban n' dore me na lshue,
Perse e kem' nji gjygj me te.
Ka qite begu edhe i ka thane:
Se asht murtat, se s' sht murtat
Ku t' a diej ket pune i mjeri,
Pse, vallahi! pvete s' e kam.
?

[GRUDJANE]

Ket zanat s' m' a ka lane baba,
Me i pvet miqt un se shka jane.
Se shka jane e shka nuk jane:
Se kah vin e se kah shkojn:
Shka punojn e sa rrogojn.
Vec, po, 'i pune baba m'ka msue;
Miqt per t' gjall un mos me i lshue.
Po t' me lype halija mue
Gjithku e kam un gjan e babes,
Po i a lshoj me mal e vrri,
Po i a lshoj t'eger e t' bute:
Po i lshoj token me gjith shpi,
Po i lshoj plemet me tagji,
Po i lshoj vathen me bagti,
Dhen e dhi un po i a fali:
Erz e shpiert e mik s'i fali!
Asht cue lajmi edhe ka shkue.
Begu n' kulle mire asht ngujue.
Me miq t' vet e pesdhete Fande,
T' zott me brejte hekur me dhame:
Mjaft me thane qaj Oshi i Nuros,
Qi po i kisht', po, nja tri zemra,
E po e kisht'synin rrfe:
Qi s' la Pasha me thye kanunin,
Qi s' la beg me fike katundin,
nuk la age me ba placke grunin.
Vall, c'ka thane hoxhe Korenica:
Pa ndigio, ti Oshi i Nuros,
Qi je Fande e ha kuvend,
Edhe din si hece kanuni:
A m'i thue ati' Abdullah Drenit,
Le t'na lshoje Pashen e Mbretit,
Le t' na lshoje Mehmet muratin;
pse per mik hasmin e vendit
Nuk e zen kanuja e Maleve!
Oshi i Nuros m' at frangi:
Se, manat, hoxhe efendi,
Mue ktu begu s' me ka pru,
Me prite peng, me da kanu,
Mbasi as doke s'po isht'n'Shqypni,
Me lype mikun me pleqni,
Por me pushke, barot te zi.
Vec se shka, si m' duket mue,
Per Shqyptare kund giase nuk ka,
Mikun shoqit me i a nga;
Pse fale nieri tate e vlla,
Fale te shame e fale te rame,
Por jo mikun n' buke e n'krype:
S' e ban mikun mish per krraba,
Si s' e ban as Dulo Dreni,
Qi bjen n' zjarm e qi bjen n' uje,
Edhe mikun s' i a fale kuej,
Si tash << huta>> te difton.
Edhe << huta >> bani <<bam>>.
Lum e lum per t'madhin Zot!
Kur ka krise kjo<<huta>> e Oshit,
Se c'ka ushtue Suka e Cabratit,
Se c' asht dridhe qaj Gramoleci,
Se edhe lufta c' asht ndeze zhari,
Me Shqyptar t'u vra Shqyptari:
Shqypetaret, po, t' u vra n'mjet veti,
Per nji Pashe qi cueka Mbreti.
Eh ate Zoti m'a marrofte!
Perse i huaj, kushdo qi kjofte.
Aj gjithmone a augur i zi
Per te mjeren moj Shqypni,
Si njaj korbi qi ndiell zi.
A she'i here, sa e zeze nji prove
Asht t' u reshe sod mbi Gjakove
Neper shkak t'nji nierit t'huej,
Qi vec dam se i t'mire s' suell kuej?
Keq nper te Shqyptaret ngatrrue,
M'shoqishojn kta m'arme kan lshue:
Aj, t' a vras Pashen e Mbret;
Ky, t'a pshtoj Pashen e Mbretit.
Njani thote: me ka ra mik;
Tjetri thote: e kam anmik,
Edhe thejn nper te rradaket,
Si t' i'n poca a kunguj Vraket:
Si mo' Zot ma kaq per ne,
Qi n' vend t'lidhim bese e fe,
Me u vra na me Turk e shkja,
Jete e Atdhe qi na kan tha,
Cohna e vritna vlla me vlla!
Keq asht mikun m' i a pre kuej,
Keq asht lajmin m'i a nga kuej;
S'bje n' faj lajmi, as giobe nuk lan;
Por ma keq asht me vra vllan.
Prandaj keq a e si a ma zi,
Kshtu Shqyptaret sod me u perzi
E me u gri kta ndermjet veti,
Per nji Pashe qi cueka Mbreti:
Per nji pashe, p'r 'i nieri t' huej,
Qi vec dam se i t'mire s' suell kuej.
Pse edhe, besa! asht ba shum gjak:
Kan mete gjindja nper sokak,
Nper sokak e mbi cardak,
Mjaft me thane, se aj Oshi i Nuros
Nper ato frangija t'kulles
Njiqind vete, po, me te njehun,
Me dore t' vet i ban t'dekun,
Per t'pshtuem jeten nji <<halldupit>>
Ndoshta ndoshta, rod magjupit!...
Plot tri dit e rrafsh tri net
Krisi pushka nper gjytet,
Der qi s'mbramit kulla u muer,
E u vra pasha, mshile ne kjuer.
Sa per Pashen , drejt po u tham,
Kurrnji grime un dert s'po kam;
S'' po kam dert, as s'm' vjen e vshtire:
T' i'n kene dy, edhe fort ma mire;
Vec un kjaj Abdulla Drenin,
Shaqir Currin, Ram Rrustemin,
Edhe kjaj Oshin e Nuros,
Qi per mik e shkrine vedin
Si zanat qi ka Shqypnija.
At here tok asht mledhe halija,
Edhe fjale Mbretit ka cue:
Pa ndigio, ti lala Mbret,
Shka po t'thote halija e Kosoves:
Se t' a cojsh ndo'i Pashe n'Shqypni,
Per t' i a dredhe lakun bakeqit,
Per t'i a shtruem udhen shtektarit,
E per t' cile kishe e xhami
Per<<dintar>> e <<kryqali>>,
Ani shka mundesh m' e cue;
Pse ene doret s' t'kemi dalun.
Por, sa per me da Shqypnin
E Nikolles m' i a cue <<peshqesh>>,
Pasha Zotin ! lala Mbret,
nuk ke pse con Pashe n'ket dhe,
Pse t'a vrasim, pa dy fjale,
Si t'kem'vra Mehmet Alin.
Lajmi s'vritet,thote kanuja;
Por na ty nuk kem'ku t'marrim:
Do t'vrasim veqilat t' ue,
Po vun dore kta me na shite,
A<<bakshish>>me na dhane t'huejve.
Kur ka vojte fjala nder Krajla,
Se shka bane Shqyptaret n'Gjakove,
Po ky kom, kan thane, vall c' kenka?
C' kenka, vall, ky kom Shqyptar,
Qi 'i grusht njerz, t'vobege tue kene,
( Fare as fis t'cillve s'u dihet
E as emnin na ndie s'u a kemi,)
Guzojn t'thejn fjalen e Krajlave
Edhe ata t'Mbretit t'Stambolles

[GRUDJANE]

L U G A T I

Knjaz Nikolla, i'burre me koke,
Ka ndolle sande disi n' qoke
E po i kandet me ligjirue,
Ndaje te votra bashke me grue,
Mbasi darka ka marue
E shkuen fmija n' shtrat me ra,
Kush tue cijze e kush tue kja.
Si, pra, buke nji here ka ngrane,
Per ure voters pshtete m'nja'n ane,
Zhgjeshun brez' e ashtu ne t'holla,
Kalle kamishin Knjaz Nikolla,
Edhe rrin aj m' njanen bri,
Tash duhan, tash vene tue pi:
Pocin ngete ka n' frangi:
Tash tue ngrane do kshteja t' zeta
Qi milena me duer t' veta
I a qiron e i a ven para,
Si per grue qi e lype e mara.
Aty, at here, tuebisedue,
Po zen grues aj m'i u levdue:
Se kshtu Turkun un e theva:
Ktu i bana, atje i a ktheva:
Se edhe Krajlat mue me duen:
Serbi e greku mue me druen;
S' e marr n'dore un per Bullgarin:
Do t'a marr edhe Mostarin:
Do t'marr Shkodren e Prizerend
Krajl do t'bahem pernjimend,
Edhe n' Shkoder do t' za vend.
Ty do t' baj un nji Mbretneshe:
Ma dollame nuk ke me veshe,
As s'do t' vejsh ma kacilite,
Por krejt n'ari ke me shndrite,
E do t' vejsh kunore mbi krye,
Nji dite udhe larg me t' shkelzye;
Pse ma trim se mue nuk ke,
Kahdo shkrepe dielli mbi dhe.
Qeshe Milena me 'i gjyse gazit
Per kto makllada t' Knjazit,
E as s' i bahet, jo, me i ndie,
Perse i dajn t'tana kllapi,
Qi i flet Knjazi, vene tue pi;
Prandaj rrin ajo pa za.
Me gjylper carap tue ba.
Vec ma vone nise me kuvendue:
Qyqja nieri,shka me kene!
Me tzi fmin kam vu me ra,
Pse, me giase dishka kan pa
E kaq fort t' mjert jane trishtue,
Sa s' ndigiojn me fjete pa mue.
Shka kan pa, Knjazi po e pvete,
Qi s' ndigiojn vetun me fjete,
Mbasi na, edhe, ktu po jena?
Nuk e diej, pergjegje Milena;
Vec, si fmija duen me thane,
Sa kem' kene na buke tue ngrane
E neper kthina ata tue luejte
Paskan pa nder shtama t' uj't
Struke te stjolli, ndeje kacuk,
Nji me callme, si me kene turk,
Me tesbih e me cibuk,
Edhe krahve lshue nji qurk,
Qi, zbe n' ftyre e buzkerveshe,
Tue qite flake nper sy e veshe,
Rrite fmijve t' u ngerdheshe.
A mos t' jete, qyqja! lugat?
Pse po flitet neper fshat,
Se nji turk kamatxhi,
I pabes e faqezi,
Diku atje Samoborrit,
Kenka cue lugat prej vorrit,
Hokubet me u pa me sy.
Hik! mo'i thote: a i ke mendt n'krye?...
Se lugat n' shekull nuk ka.
Kush e di se shka kan pa.
E u asht ba ferra << Brahim >>:
A se, ndoshta, ndo' i kulim
Do t' jete ba nder ta surrat
E u asht shti tjerve lugat.
Kush ka deke e hi ne dhe,
Aj nuk kthen, jo, ma nder ne.
Vec se jeni, po, ju grat,
Qi kto dokrra i qitni m' t' that,
Kur te mlidhni ju te hini,
Edhe fjale e hale mos t' gjini.
Per me fole per shoqe t' ueja.
S' ka lugat as shtrige, lum grueja,
E un jam n'hall, po, me te gjalle,
Se per t'dekun po t'baj palle.
Si ?...s'ka shtriga e s'ka lugeten?...
I a nisi grueja prap ne e veten.
Per lugeten nuk e dij,
Pse gja kurr s' kam pa me sy.
Vec nper gjind un shka kam ndie:
Por per shtriga s'ke shka m' thue,
Pse un t' anjof ma se nji grue,
Qi ktu mbrende, po, ne cetine,
(Ndoshta, ndoshta ndo i kushrine..)
Dalin naten porsi shkndija,
Edhe futen mbrende nder shpija,
Prej pullazit nper oxhak,
E u a zane gjindes frymen njak;
Qi, mandej, kta duen me thane,
Se n'gjume<<ankthi>> ata i ka zane,
E s'asht tjeter vec se shtrigat,
Qi u a lshojn te mjerve t' ligat,
Ke shkojn naten rreth e okolla.
Prralla! prralla! thote Nikolla
T' tana prralla edhe kopalla;
Perse shtriga a'ka kurrkund,
As n'gjytet as ne katund...
A din shka, ti moj burrneshe?
Zen ma vone knjazi tue qeshe:
Mbasi shtriga ka po thue,
A m'i lshon kto shtriga mue
E, perzet! le t'm'perpijn gjalle...
Por m'i zgidh me dhame e tmalle,
E jo rrole per bri hinit,
Qi s'mund t' brejn as gjeth purrinit...
Hajt, he i ngrate! Si te shkoi jeta
Me pallavra e fjale te shkreta,
I pergjegje Milena at here.
Un jam n'hall per fmij te mjere,
Qi i ka kapun sande friga,
E ti m' qet dokrra per shtrige;
Jo kshtu i drue, jo kshtu s'i drue...
Cou me ra, pse vone ka shkue:
Se edhe fmija jane tue m' prite,
E un do t' gdhij neser me drite,
Per me i bamun ranget e shpis:
Pse, po kje qi e zoja e shpis
Vete s' u del punve perpara,
Aty s'resht kurr e mara.
Kshtu i thote gruja si n'merzi,
Mandej zjar' e mlon me hi;
Shpute e lamsh i qet ne shporte.
E pa tjerre fjale tjera torte,
Me nji za si n' gjyse t' marazit.
<<Te mire nate>>ajo i thot Knjazit
(Do giuhe t' cillit zjerre kisht' pija,)
Edhe shkon me ra te fmija:
Me 'i tubue djelm e me 'i varg vasha,
Shtri nen petka rresht si brasha.
Qeshe Nikolla nen mustak;
E per t' vum punve kapak,
Merr e mushe edhe nji gote,
Edh'e shpike e e ban zollote.
Mandej pocin ndryn n'frangi;
nden kamishin nen sergji,
Mbasi llullen shkunde i a ka.
Edhe shkon n'ode t'vet me ra.
E, si lodhe qi kishte kene,
Ku me pune, ku me at pike vene,
Qi pat pi sande ma teper,
Me 'i here mendt ju bane leper
Edhe fjet, e pa i a ngiate,
Nisi t' madhe me gerhate.
Kur, qe, aty t'u ba mjesnate,
Po i del gjumi Knjaz Nikolles,
Edhe shef aj n'mjedis t' odes
Nji si nieri ndej ne kame,
Me nji mjekerr giate nji pllame,
Edhe barkun sa 'i fund sheke,
Pshtjellun shtatin n'pelhure deke:
Qi, si surflli ftyret zbe
E tue ardhun era dhe,
Rrite Knjazin tue e shikjue,
Me dy sy qi me t'trishtue,
Si gastarja cangullue.
Neper ftyre, mande', e mbi duer,
Aty ktu edhe mbi pelhure
Kisht' do njolle gjaku t' zi,
Qi per mnere m' te kishte ngri
E me qelb bashke ishte tha.
U trem Knjazi kur e pa
E t' perqethete shtatit i ra.
Floket i u cuene shllunge perpjete;
Nisi fryma m' i u zatete
E e mloi djerza.Kishte mete
Tue kqyre m' te, e as nuk isht' tue mujte
Prej trishtimit m'vend me lujte,
Pse edhe m'<<kryq>>disi ishte kpute
Kaq per mndere qi 'i here kje tute.
Por kame-kame, qe,nise lugati
Me i u avite Nikolles kah shtrati.
Knjaz Nikolla aty i rrin gati
E fill doren con m' kubure,
Qi e kisht'vjerre nen nji figure,
Edhe don aj zjarm me i dhane.
Kur lugati nise me i thane:
Mos e ven doren m' ngaskeqe!
Nuk t' kam ardhe me mende t' keqe
As me t' carte as me t' trazue:
Un kam ardhe ktu me t' kallxue
Disa pune, qi tash kan bijte
E qi mire per ty asht me i diejte,
Ashtu mue si m'dan nenshtrasha.
Un ajm Mehmet Ali Pasha,
Qi m'pat nise Mbreti n'Shqypni,
Per me i lshue Malit te Zi
Hot e Grud, Plav e Guci
Si n' Berlin kje ba pleqni.
Por, kur mrrina ne Gjakove,
Aty e zeze mue m' gjet nji prove;
Perse Krenet e Shqyptaris,
Me Ali Pashen e Gucis
Nji be t' madhe po e ki'n ba
Plak e i ri ne lufte me rra;
Burre e grue, po, n'luft me u shue
E ato Male mos me i lshue.
Prandaj vete aty kur shkova,
T'u cue m' kame te tane Kosova,
Peja e vogel ' dhe Rrogova,
Edhe mue m' rrethuen nji rendit
Shi ne shpi t' Abdullah Drenit:
Ku mue t' mjerin me kan vra,
Te tane n' gjak mue me kan la,
Si me sy qi je tue pa.
Pra, tash tjeter ty s' t' ka mete,
Vec kto Male me i marre vete,
E me i marre me pushke per faqe;
Pse, pa i ba nja disa gjaqe,
Per pa i djege disa bajraqe,
Toke Shqypnijet n' dore nuk qet:
Sod Shqypnija asht ba <<Milet>>.
Besa, at here, po i thote Nikolla,
Mbasi vete s' mujtka Stambolla
Kto Male me m' i lshue,
Puna giate,thom, ka me shkue:
Pse, si vete ka mujte me pa,
Qysh se n' gjak krejt kenka la,
Me pushke n' dore s' merret Shqypnija.
Vra ne ftyre mehmet Alija
E prej pezmit tue qite shkendija,
Tue kercnuedhamet prej marazit,
E vertete, po i thote aj Knjazit,
Se, medje ka me t' u dashte
N'lufte me thye ma se nji rrashte
E me hjeke shum e shum zi,
Para se te hijsh n, Shqypni:
Pse, Shqyptaret, e diej edhe vete
Se jan trima e per ket jete
Ata rob s'i shtrohen kuej;
Por me pase me i msy pa buje
Edhe n'moh naten me u ra,
Tash qi ata 'i here jane shperda,
Un kujtoj se me pak gjqe
Puna ty te del per faqe,
Edhe hin ngadhnyes n 'Shqypni.
Prandaj mlidhe shpejt nji ushtri,
Edhe lsho n' Plave e n' Guci,
Naten n'terr befas t' u ra,
E si n' gjak Plaven t' keshe la
Edhe zhbi t'a keshe Gucin,
At here merr e msyj Malcin.
Me tagan, me une ne dore,
Edhe shkimi ata Malcore;
Pse, pa i shkime ata Malcore,
Shkodra ty s' te bje ne dore.
E as s' ke ngae, jo, me u hutue,
Pse Shqyptaret kan nise me u zgjue,
Kan nise shqyp kta me shkrue:
Kan nise t' flasin per komsi,
Per kombsi e per liri,
Per liri e autonomi;
Edhe gjate, thom, nuk do t' shkoje,
E Shqypnija do t' kerkoje
Me dale m' vedi, si Serbija,
Si Greqija e Bulgarija:
Mbasi ka edhe ndonji Mbret
Qi Shqyptaret aj po i perget,
Ku me para e ku me fjale
Turkut dore ata me i dale.
Prande' at here ti s' ke me mujte
Gurt mbas d' shirit t' and me i luejte;
Pse do t'dale kushdi se kush,
Qi e ka vu ka dit m' rabush
Shqyptaris me i dalun zot,
Edhe gurt aj ty t' i lot.
Por, po mujte nji here sot
Keto Male me i pushtue,
(Qi ty dheske te jane perore,)
Jo vec kto ma s' t' dalin dore,
Por, me kohe e me dredhi,
Edhe n' Shkoder ke me hi.
Pse do t' diejsh ti, lum Nikolla,
Se e ka ba pleqni Stambolla,
Ty ma para, edhe Serbis,
Si edhe Krajlat te Greqis:
Grekut,shkjaut, po, edhe Bullgarve,
Me u a lshue n'dore toket e Shqypnis,
Se me u dhane lirin Shqyptarve.
Kshtu Nikolles i tha lugati!
Edhe tjeter nuk i a ngiati
Por u zhduk aj neper kthine,
Tue lane mbrapa nji qelbsine,
Qi der vone u ndie n' Cetine.
Knjaz Nikolla at here u cue,
Shpejt u vesh edhe u shterngue,
Edhe duel naten per hane,
Por me u pjek m' at Mark Mila'n:
M' Mark Mila'n aj per me u pjeke,
Me te fjalet per me i perpjeke,
Se kur n'Plave me qite ushtrin,
Se kur n' gjak me la Gucin,
Se kur flake me ndeze Malcin,
E se si m' e hupe Shqypnin:
I hupte Zoti pernjimend
Knjaz Nikolla edhe gjithkend
Qi mendon e sharton zi
Per te bukuren ket Shqypni.

[GRUDJANE]

MARASH UCI


Te nji mriz, te nji lajthi
Kishin ndollun tre bari
Dy me dhen e nja me dhi,
Njani plak e dy te ri:
Marash Uci e t' bijt e Calit:
Dy djelm t' lete si shpezt e malit.
Marash Uci i Uc Mehmetit,
Ane e m' ane i kisht' ra detit
Kishte pa pronet e Mbretit
Cak prej Hotit tue zane filli
Der ku piqet buka m' dielli;
Pse, sa kje Marashi i ri,
I pat dale Mbretit n'ushtri
Me arme n' dore, me zjarm ne gji,
si qi doke asht ne Shqypni.
Burre i forte e trim si Zana,
Armet i kjene atij baba e nana:
Babe tagani e nane breshana,
Vlla e moter dy pistolet
Dy gjarpnusha prej Stambollet.
Ky kje lypun edhe gjetun,
Pat kene thirrun edhe pvetun
E n' kushtrim e n' gjygj t' bajrakut,
E nder pre marre Karadakut;
E kudo qi i doli prija
Aty i dajti edhe trimnija.
Por, si kripit i ra bora,
E la kama e e la ate dora,
Edhe i shkrefi armet besnike:
Njato arme qi n'kohe jetike
Pa'n kene ndera e Arbnis kreshnike:
E na doli bari malit,
I shmrijak me t' bijt e calit.
Prore Mashi djelmve t' Hotit
U kallzote punet e motit,
Punet e motit, pune trmnije:
Si Shqyptari mbas lirije
E mbas beses e s' bardhes Fe
Bate deken si me le;
E u permendte Ora e Zana,
Edhe u thote shum pune t' mdhana,
Per lugat kur zehet hana,
E per lufte, qi me drangona,
Ban kulshedra n' vise t' ona;
Edhe i njifte aj me s'mirit
Sa drangoj jane rodit t' nierit
Mbi Rane t' hjedhne e m'Ure t' Vezirit.
Prande' e dojshin gjith barija
E ndigiojshin fjalet e tija
Si kah pushka ashtu ka' urtija.
Por shka, Zot, ka Mashi sot
Qi na a vra e nuk ban za?
A thue i ra bisha nder berre,
Ja se toket i mbeten djerre,
Ja i punoi t' ngratit rreziku
Pa buke n' shpi m' e gjetun miku?
Uku n' berre s' i ka ra,
Pse kurr Marashi s' u a da:
Nuk kisht' mbetun ky pa e pa:
M' e pase pa edhe e kisht' vra.
As s'i mbet ktij n' dere borxhlija:
Me 'iqind dhen qi ka te shpija
S' lan borxhli me i vojtun t' birit,
Edhe miqt i a pret ma s' mirit;
Si edhe qet qi i ka si buje
S' i a lane djerr token kurrkuej.
Por as vete shka ka s'e di,
Vec se u thote shmrijakve t' ri:
<<Pa ndigjoni, o djelmt e mi:
Diku 'i pune sod m' ka qillue,
As nuk kam si rri pa shkue;
Nji here pse me pase per t' pshtue
Zogu dore, pasha mue!
Vone e vone ke per t'a zane,
Fjale i mocmi si e ka lane.
Se sa rrij as vete s' e dij
Se nji jave ase nji muej,
Zoti e di, nuk mund t' a quej.
Por n'kje thane prej Perendije,
Mos me shkele un ma m'kto hije,
Mos me u zane ma pune trimnije
S'bardhes kohe qi ka prendue,
Ah ju, u kjosha true
Per Njate qi vran e kthill
Me m' a mbajte ju sod nji kshill.
Amanet un jam t' u lane
Me ruejte gjan me kqyrun sta'n,
Armet e mbushne mos me i dhane,
Me shoke t' uej kurr mos m' u zane,
Mos m'u zane as mos m' u nga,
Pse n'dite t'ngushte kta u gjinden vlla
Si me pushke, ashtu me uha.
T' huj' n me fjale mos t'a poshtnoni;
Buken para, por t' i a shtroni
N'Shqyptari si a kene Zakoni:
Me i besue mos i besoni!
Edhe n' mend kinje nji fjale:
Zemers s'fryt me i lanun dale;
Fjalet per paje kurr mos me i ndale
Ujit turbull mos me i ra,
Mos me dalun n' va t'pa va;
Me i u ruejtun rrases se lmueme,
Me i u rujtun shakes s' terbueme,
Me i u ruejte, po, grues se lshueme;
Vendin t'uej m'e dashte perore,
Me ruejte bese, mos me carte ndore.>>
Kshtu tha Mashi, e n' kame u cue,
Vu xhurdin edhe u shterngue,
Edhe i njiti armet mizore
Njato arme qi s'dijshin ndore,
Pse n'dore t'Mashit guri Vlore
Ndezte flake, po, flake vetime,
Epte gjame, nji gjame bumbllime,
Porsi rrfeja kur shkrepe malit.
Lamtumire! thote djelmve t' Calit
Ven breshanen mbi cep t' krahit,
E t' u djergun hijes s' ahit,
Hijes s' ahit, bri njaj shpati,
I a behe n' Stare n' krye t' sahatit.
Po, Zot. Mashi ka ' a tue shkue.
Qi nper shpat e neper prrue
Po vjen hapin tue shpejtue
Thue 'izet vjet s'i ka kalue?
N' Gjenoviq Marashi a nise
Ke Cun Mula me konise,
Ke Cun Mula shpi e rrepte
Ku han buke i verbet e i shkrete;
N'at fis t'Hotit, shpi e pare,
Djale mbas djalit Bajraktar.
Prej mjesditet tue ra dielli,
N' Gjenoviq kapet aj filli,
N' Gjenoviq te kulla Cunit,
N' at kulle t'bardhe mbi krye t'katundit.
<<Mire se t'gjaje, or Cuni i Mules!>>
Po i thote Mashi n'dere te kulles;
<<Mire se vjen, ti Marash uci!>>
I a kthen Cuni: Po ty c' t' nguci
Me lshue gjan, me lanun sta'n
Kshtu m' u djerge zhegut m'ket ane?
A asht gja t'keq? a vec po drue,
Pse n'arme sod po t' shof shterngue?
<<S' a gja t'keq jo, nder bari;
Por nuk dij si a per Malci...
Zoti mire ka m' e punue,
N'kjofte se besen s'kemi lshue.
Kam ken n'Shkoder mbrame kam ardhe,
Ke qaj miku faqebardhe,
T'cill'n e njef ti prej q' kah motit,
E m' ka marre besen e Zotit,
Me kuvende me Krene te hotit,
Per nji fjale, e jo ma vone
Se n' ket nate, te Kisha e jone.
Coju fjale, pra, Krenve t' vendit
T' dalin n' Brigje n'log t' kuvendit,
Se do t' dal nji here te shpija
me i shestue do pune te mija.
Neser n' Shkoder prap do t' veta
Ke qaj miku' i u ngjatet jeta!
T' a kete ndihme Malcia e shkreta.>>
Kshtu tha Mashi, e duel me shkue:
Nper pishe t' zhegut pa pushue:
S' ishte ngaeja me u hutue.
Njaj Cun Mula thote nji fjale.
Madhi Zot, ty t' kjoshna fale!
Nder dy pune njana do t' dale:
A se i shkojm Mbretit n' ushtri,
A se lufte kem' me Mal t' Zi:
Si kjofte mare ashtu e bafte Zoti:
Oren cuet por e ka Hoti.
Po u coj fjale tash Krenve t' vendit,
T' dalin sande n' log t' kuvendit.
Aty punet kem' me i peshue,
Mandej dalet si kjofte gjikue.

[GRUDJANE]

TE KISHA E SHNJONIT

Prendoi dielli, n' qiell duel hana,
N" Velecik po pingron Zana:
Ehu! ju malet e Shqypnis,
N' t' cillat struke shqypja e liris
N' t' bardhat kohe qi kan prendue
S' lete anmik, jo, me i u afrue!
E di shpat e di edhe prrue,
E di lande e di edhe gur,
Shqyptaris kryq e terthuer,
Se sa gjak atbote i anmikut
Vojti rrkaje prej t' bardhe celikut,
Qi flakote n' dore t' Shqyptarit
Porsi rrfeja majes s' Sharit.
A kisht' mujte kurr n' at kohe t' lume,
( Me lot gjakut sod t' lotueme!)
Vec nji troe t' tokes Shqyptare
M' e rmue dora grabitcare?
Ah! jo kurr: t' ish' cue mbare bota...
Pse ndo 'i Leke, a 'i Gjergj Kastriota
Do t' kisht' dale, at dore rrembyese
M' e cungue me arme ngadhnyese,
T ' cillat n' shekull do t' permenden
Hane e hyj sa qiellve t' enden.
Por kan ndrrue sot moti e stina
Per dhe t' ngrit, ku rreh Martina!
Gjinde e mbajtun me lot t' shumit
Qi n' djerse njome bucat e umit,
Ja qi n' kullme rreshket kumuese,
Per me mbajte nji grue te shpija
S' cilles buke i lypin fmija,
Edhe i len ndoshta me kja,
Perse e mjera buke nuk ka:
Gjinde, s' cilles Zot i asht ari,
T' zezen toke qi i ngrate Shqyptari
Shtrejt me gjak e pat fitue,
Pa ndo 'i dhime, kjoshin mallkue!
Sod m'e da duen copa copa:
E perse? Pse don Europa...
Uh! Europe, ti kurva e motit,
Qi i rae mohit beses e Zotit,
Po a ky a sheji i gjytetnis:
Me da token e Shqypnis
Per me mbajte klysht e Rusis?
Po ti a kshtu sod na i perligje
Njata burra qi m' kto brigje
Per ty vehten bane flije
Kur ti heshtshe prej ligshtije?
Ti qi i a kalle flaken diellit
E i shestove rrathet e qiellit,
Ti, prej eshtnash t' t' ngrate Shqyptarve,
Qi bane deken per dhe t' t' parve,
Ban sod t' bijn fatosa t' ri
T' cillt nji troe t' ksaje Shqypni
Mos t' a lajn Shkjaut n' dore me i ra
Krejt ne gjak nji here pa e la!
Lum, oj Zana e Velecikut,
Qi m' i a lshon ti namet anmikut,
Qi m' i uron djelmt e Malcis,
Qi m' i a kjan hallin Shqypnis;
Ksaj Shqypni, e cilla motit,
N' za kah pushka e besa e zotit,
Pat kene cmue prej fisesh t' tana
Kah bjen dielli e kah merr hana!
Por, sado qi poshte ka ra
Sod me sod, e rrin tue kja
N' pluhen t' tokes, prej njerzve sha,
Prap, oj Zane, shkndija e burrnis
Nuk a shkime n' male t' Shqypnis,
Qi, mana, edhe n' kto kohe t' reja
Ka 'i here ndezet flake si rrfeja.
S' kan mbete shkret, jo, armet besnike,
Perse Arbnorja grue fisnike,
Ban se ban fatosa t' ri,
T' cillt trimnisht per ket Shqypni
E per bese e t' bardhen Fe
E bajn deken si me le.
A poi shef ti njata burra
Qi kah Brigja neper curra.
Tue hece naten porsi bisha,
Jane t' u njitun drejt kah kisha?
Ata jane, po, Krenet e Hotit
Qi m'u lidhe duen me bese t' Zotit
Per me i dalun zot Shqypnis,
Per me i lanun ndere Malcis.
Po, Cun Mula mbi shpine t' kalit,
U a coi lajmin Krenve t' malit;
U a coi lajmin n' dere t' konakut,
Per me u mbeledhe n'kuvend t' bajrakut;
E si rrokull kjene rreshtue,
Kshtu zen Cuni me ligjrue;
<< Fol tash, Masho, c' po na thue?
Un qe, Krenet t ' i kam bashkue,
T' cillve mundesh me u besue,
Pse armet kryq i kemi vu,
Si na e lane te te paret kanu>>.
At here Mashi zen kadale:
<< Pa ndigioni, o trima 'i fjale,
Qi po u thom me bese te Zotit,
Porsi nipave t' Kastriotit:
Katerqind e s' dij sa vjet
Jane qi i bajm Mbretit hysmet
Kush ushtri, kush angri,
Me arme n' dore, me zjarm ne gji,
Me 'i kame mbathe me tjetren zdathe,
Buken n' strajce e shpi senjurin,
Dushek token, jestek gurin,
T' mbrame te hika e t' pare te mbeta:
Trima n' za se a zanun jeta:
Mos me drashtun krajl as Mbret!
Edhe Mbreti ket hysmet
Der diku na e ka pelqye,
S' na ka lane aj krejt m' u thye:
Na ka lane lirin jetike,
Na i ka lanun armet besnike,
Per me ruejtun Fe e zakona,
Per me mprojte kto malet t' ona
Per me mbajte kanu' n e t' parve
Me ruejte erzin e Shqyptarve:
Na ka cile kishe e xhami
Per dintare e kryqeli:
Na ka falun page e t'dheta,
Kanu m' vedi sa t' jete jeta,
E na. vec n' e pacim carte
Ket kanu qi na lane t' Paret,
Se e kem' shkue jeten n' liri
Si ne bjeshke. ashtu ne vrri,
Si me gja. ashtu me bulqi:
Tue punue e tue gjallue,
Tue luftue festat trashigue,
Mort e darsem me kanu,
Sikur t' paret na pa' n punue,
Por medet e treqind halle!
Per kto male e per kto zalle,
Per kto male e zalle t' ona,
Ku si heret, si n'e vona,
Pat kene mbajte kanuja e malit,
Pat kene rritun pika e djalit,
Pika e djalit, Leket e Hotit,
N' za kahe pushka e besa e Zotit:
N' za ka' urtija e bujarija
Qi zanat i ka Shqypnija;
Perse a kndue n' Shkoder gazeta
Qi njaj Shkjaut sod t' u ngjatet jeta!
Do t' i bajn kto male t' shkreta.
Po, Moskovi, i u thafte hovi!
E ka da n' Kuvend t' Berlines
Me i u lshue Knjazit t" Cetines
Hot e Grude, Plave e Guci.
E tash Knjazi i Malit t' Zi
Ka ngrehe top, ka dynde ushtri
N' kto tri dit me ra n' Malci:
Thue gja e shkrete ka mbete Malcija,
Thue pa zot se a Shqyptarija...>>
Kshtu tha Mashi e Krenet e Hotit
Si t'u rake 'i rrfe prej Zotit,
N' ato fjale mbetem pa za:
Me i pase pre... gjak s' kishin ba.
Kishin ndeje me sy per dhe,
Pa thane kush nji fjale per be.
Por prap Mashi zen t' e vona:
<<C' t' thomi, burra? Fe e zakona,
Bjeshke e vrri e kullat t' ona
A 'imend Knjazit pa luftue,
Pa pushke t' shtime kem' m' i a lshue?>>
<< Pasha, Zotin, kjofte levdue!
Gjeto Marku zu m' u idhnue
Hot e Grude s' po t'i shklet Nika
Bash me e dijte se jesim n' cika:
Se na ban Knjazi fani,
Se na djeg me bjeshke e vrri.
S' i lam marre Shqyptaris
Ku t' jete puna e trimenis;
Perse mbare Leket e Malcis
Shk' a m' shtate vjet e shtatdhete vjet,
Dijn me deke, po, per dhe t' vet.
Pa m'u njeshe per shtat xhubleta,
S' i baj Knjazit t' u ngjatet jeta!
Por t' flase Cuni bajraktari,
Fjalve t' tija u rri ma i pari.>>
Njaj Cun Mula, si u mendue,
Kshtu po zen me ligjirue:
<<S'kemi, burra, ma shka t' presim,
Armet besnike, por t' i njesim:
Hovin Knjazit do t' i a presim,
Me e dijte se te tane do t' jesim.
Ndoshta pak edhe na jena,
Ndoshta edhe fysheke nuk kena:
Por ani pse t' paret e motit,
T" paret e motit, flake barotit,
Njata ushtaret e Gjergj Kastriotit.
Kurr s' i njehshin n' lufte ushtrit:
Njehen dhent e njehen dhit,
Por jo trimat me arme le,
Trimat lidhe me bese a fe:
Trimi i mire edhe sa here
Me 'i fyshek dahet me ndere.
Pra, le t' cohet m' kame djelmnija:
Oren cuet pse e ka Shqypnija:
Me te vete asht Perendija.
S' e ngule Knjazi n' Hot bajrakun,
S' e rrite m' ne, jo, Karadakun,
Pasha armet qi m'i la baba!
Pa na vjerre kortare mbi krraba...
T' rrahim ben si t' na ape feja,
( Kush e thafte ate e vrafte beja),
Se qindrojm, eh gjofti rrfeja!
Porsi t' paret na pa' n qindrue
T' cillt per t' gjalle s' kan me u harrue.>>
Kshtu tha Cuni Bajraktari,
Edhe m'giuj u ngreh ma i pari:
Bani be, me lot per faqe,
Per <<qitape>> e shtate <<melaqe>>,
M' Ore te bjeshkve e m' krye te fmis,
E per Emen t' Perendis,
Se pa deke e pa hi n' dhe
Me gjith djale e me gjith re,
Pa u robite me lope e qe
E pa u djege me stan e shpi
S' i bjen n' dore kurr Malit t' Zi.
Njite mbas tij atbote u cuene
Krenet e Hotit, e u betuene,
Mbas kanuns s" Leke Dukagjinit,
M' qiri t' festes e m' Kishe te Shnjinit,
Mbi Shen Nikolle e m' Shejt Shna Ndue,
M' Kryqe t' Krishtit, kjofte levdue!
Se, pa u shkime me troje t' veta,
S' i bajn Knjazit t' u ngiatet jeta!
At here Cuni rishtas zuni:
<< Por tash, burra, ndienie 'i fjale:
N' Ure t" Rrzhanices do qite ndo 'i djale,
Me i zane shtekun Karadakut,
Der sa t' epet za bajrakut.
Un po i zgiedhi 'izet martina,
Me u a ndie krismen larg Cetina,
E n' Rrzhanices kam me i ngujue,
Pushken Knjazit m' i a fillue,
Per n' kje 'imend se i ka ra n' krye
Kufijt t' one me i shkapercye.
N' Traboine Gjetja le t' dale
Ded Gjo' Lulit me i cue fjale,
Qi t' a coje aj m' kame t' tane fisin
Porsa pushket n' Rrzhanice t' i a nisin.
Ju tjeret krene, edhe seicilli,
Deri neser pa ra dielli,
T' i a napa zanin fisit t' vet,
Qi shk' a i Hot e shkon me Mbret,
Prej shtate vjetsh e m' shtatdhete vjet,
T' gatoje armet e t'prehe taga' n
N' Velecik t' a qese gjan;
Pse me pase n' Rrzhanice me krise,
Ka m' u dashte n' Rrzhanice me u nise,
E aty u bafte si e ka thane Zoti:
Oren cuet por e ka Hoti.
E ti, Masho, pa shkrepe dielli
N' at molle Shkodere t' nisesh filli:
Hodo Pashes m' i u ban selam,
Thuej t' a coje Miletin n' kame,
Thuej t' a coje ne kame Miletin
Me qindrue sod per Dauletin,
Me qindrue sod per Shqypni
Tue luftue me Mal te Zi.
E atij mikut, i u ngjatet jeta!
Thuej T' a qese nji shkrole n' gazeta,
Se per t' gjalle rodi i Shqyptarit
Per pa gjak kurr dhen e t' parit
Nuk e lshon, jo, pasha Zotni!
S' e korite, jo. Gjergj Kastriotin.
Gjergj Kastriotin, trim rrfe.
T' shkruej se trima ka nder ne,
T' cillet per Atme edhe per Fe
E bajn deken si me le,
Kur t' jane lidhe me bese e Fe
Kur t' jane lidhe me bese te Zotit
Si jane lidhe sod Krenat e Hotit.
Tash po dahna; nji udhe e mbare!
Se kan kndue gjelat e pare,
E na kohe s' kem' me u vonue
S' asht per burre, jo, me u hutue,
Ku per te jete gjikue
Ja me deke, ja me fitue.>>
Foli Cuni e u da kuvendi.
Po, Zot, kuej do t' i jese vendi?

[GRUDJANE]

TE URA E RZHANICES

Riza Pasha del n' kala:
<< 'Madhi Zot, se shka me pa!
'Fort ndjegull paska ra
N' at Rrzhanice, nen Podgorice.
S' ka me ngiate e do t' bjere shi:
Hazna e madhe per bulqi!>>
T' u ngjatet jeta! i thote Myftija
S' ka ra ndjeglla kah Malcija,
Kah Rrzhanica e Podgorica;
Por asht cue tymi i barotit,
Djelmt e Grudes e Leket e Hotit
Kah luftojn me Mal te Zi,
Qi ka dyndun top e ushtri,
Me hi mbrenda ne Malci:
Mark Milani na u ka pri.
Po; sod n' nadje kur ka ague
Mark Milani, 'i trim drangue,
Tue i hype gjogut n' pulla shkrue,
Burizanan aj ka urdhnue:
Bje bujris e t' dale ushtriaja
Edhe t' niset kah Malcija.
Krisi lodra edhe bujrija,
Edhe m' kame i a bani ushtrija,
E u rreshtue per fushe t' mejdanit
Para kalit t' Mark Milanit.
At her Marku zu mbi kal:
<< Pa ndigionie, o djelm, nji fjale:
Sod n' Malci na kem' me dale;
Pse e dau Rusja n' pleq t' Berlines
Me ju lshue Knjazit t' Cetines
Hot e Grude Plave e Guci.
E na sod. qe. jem shtrengue
Kto male me i pushtue.
Por se shka? nji pune po e drue,
Se pa gjak nuk kan me u lshue.
Pra, t' gatohi me qindrue,
Pse kem luftue me trima rrfe,
T' cillt Atme edhe per Fe
E bajn deken si me le.
Por, ne kjoshi, o djelmt e mi,
T' bijt e atyne qi n' Mal t' Zi
Kan ruejte Fe, kan ruejte liri,
Tue luftue si shqype t' leta
M' krepa t' one per sa qindvjeta;
A ju mbrama n' Hot do t' mrrini.
Malcis mbrenda do t' i hini.
Do t' a ngulni n' Hot bajrakun,
Do t' zbardhni Karadakun.
Urra djelm, eh, u dhashte e mara!
Perse fati na hece para!
Kshtu tha Marku e ra bujrija
Edhe u nis per Hot ushtrija.
Ehi moj Zane, ty t' kjosha true!
A thue din ti me m' kallzue,
Se sa ushtare ka Mark Milani,
Se si i a quen Vojvodat zani?
Pse s' t' a njof asnji per be:
Un Shqyptar, ata jane Shkije:
Ne na dan nji gjak e 'i fe:
N' mni t' sho' shoqit kemi le:
Kem' ndrmjet nji qiell e 'i dhe!....
Njajo ceta. qi ka pri.
Tetqind pushke, t' gjith djelm te ri,
Ata jane Ljubotinjane,
T' dobe per t' pame sa t' duesh me thane,
Porse trim t' forte si Zana,
Qi kan lane pa djelm sa nana,
Qi kan ba me kja sa bulla,
Qi kan djege saraje e kulla,
Qi e kan zbardhun Karadakun:
( Kiju inad, por foljau hakun ):
U ka pri 'i fare Ceroviqit
Deres bujare prej Nikshiqit.
Kaleshan musteqe--zi,
Thone asht Ora e Malit t" Zi.
Njimi pushke i coi Cetina
Me njegush e me krahina,
Djelm te lehte, si gjeracina:
Vukotiqin kta kan t' pare,
Burre i fort e kuvendtar,
T' cillin thone, se Knjazi i Malit
T' Zi s' e ndrron per sy te ballit.
Ndandqind pushke ka qite Nikshiqi;
Njaq sa thone qi Matiniqi,
Vojvoda qi u ka pri,
I pat lype me ra n' Malci.
Matiniqi, bre, djale i djalit,
Tuj kene vete ti sokol malit,
po a njemend paske kujtue
Se Malcin ke per t' a shtrue
Me ndandqind e jo me vete?
Po a kujtove, more i shkrete,
Se Malcija ka dale faret,
Se nuk bajn ma djelm Shqyptaret,
Vec se bajn do cuca t' kqija,
Sa per furka e enemija?
Ah, kadale! sod ka me u pa
N' ure t' Rrzhanices kur ka per t' ra,
Se n' Malci nuk lejnvec gra;
Kur t' i ndiejsh shkinat tue kja:
N' kjofte, madje, per ty gjikue,
Veshe e krye prap n' shpi me i cue:
Kur t' i ndiejsh tue kja ti shkinat,
Kur t' i ndiejsh tue name martinat
Qi u a lane sa nuse t' veja,
Qi u lane pa marre sa reja,
Kah gjimojshin porsi rrfeja!
Vjen ushtria e malit t' Zi
Porsi reja e zeze me shi
Per me shkrepun n' at Malci.
Kah Rrzhanica na i ka pri
Mark Milani Kapidani,
T' cillit n' krajla i vojti zani,
Si kah pupla e kah tagani.
Por nuk dij, se c' ka me ba
N' Ure t' Rrzhanices kur ka me ra?
Ura ngusht e Marku m' Kal,
Fort po drue se s' mund do t' dale.
Deh, o Zot, qi nalt prej qiellit
Punet e njerzve i njef mirfillit;
Qi e ndertove, kur krijove,
Qiellen t' nalte e token t' gjane
T' bijt e robit sa me i zane,
Pa nevoje me ndeshe m' shoshojn,
Kur per s' tepirt t' mos lakmojn;
S' dij Shqypnija se shka bani,
Qi e ka msy sod Mark Milani,
E me topa e me novica
Po rreh dromin kah Rrzhanica?...
Ti, qi t' Ligshtit i a njet doren,
Per mjedis qi kpute mizoren
Shpata ngadhnyese n' grusht t' tradhtarit,
Njita doren sod Shqyptarit;
Edhe anmikun shtroja para,
Qi perbluen kshtu pune t' pamara.
Kur n' Rrzhanice na vojt ushtrija,
Aty krisi prap burija,
Edhe u ndalen me pushue.
Mark Milani, trim drangue,
merr turbin, del me shikjue:
"Madhi Zot! se shka do t' jete,
N' at ball ure, n' at perpjete?
A jane orrla, ja sokola?...
Nuk jane orrla, as s' jane sokola,
Shka n' per sy po shef t' turbis;
Porse jane Leket e malcis:
Halil Haka e Paloke Gjoka
Me 'izet djelm qi s' t i ka toka;
Ktu Cun Mula edhe 'i ka cue
Pushken sod me t' a fillue.
Paloke Gjoka, i forti djale,
Po con doren. ban kryq n' balle:
" Madhi Zot! ty t'kjofsha fale,
Se shum shkjau na paska dale:
Krushqit e knjazit t' Malit t' Zi
Per me marre << vashen >> Malci.
Por s' dij shej' n kuej i a ka cue...
Pasha armet, s' kem' me ja lshue!
S' mund e vem na sod kanu
Me i dhane vashat pa i fejue...
Pra, t' shterngoh' i n' arme, o burra!
T' a bajm vorrin nder kta curra,
E t' i a nisin Knjazit pushken...
T' i a kthejm krushqit me gjith krushken.
P' r 'i grusht eshtna, pashi Zotin!
Mos t' korisim Gjergj Kastrjotin,
Mos t' korisim na sod Hotin,
Marre vedit mos t' i lam.
Mare Europa asht cue ne kame,
Krajl e Mbret kan dale me pa,
Si luftojn Shqyptar e shkja.
Se per t' ligshte ne me na sha!
Se per t' gjalle me ndeje nen Shkja!
Nene fjale s' pat krye Paloka,
Krisi pushka gjimoi toka.
Aferim! tha Paloke Gjoka!
Po kush qiti n' tri taborre?
Marka Kola rrfe mizore.
Marka Kola i pari qiti,
E ku qiti aty i a njiti:
Vrau n' martine te Sulltanit
Burizanen Mark Milanit!
M' Markun fill aj kje shterngue,
Por me e marre s' isht' kene gjikue.
Dekun n' toke ra burizana,
Kur qe krisne 'izet shejshana,
Njizet huta ran batare:
Njaq rrefeja n' dore shqyptare.
<< M' kamni djelm!>> sa i punoi zani,
Atbote krisi Mark Milani,
Pse na ra per Zo' n Malcija!>>
Trup ne kame i a bani ushtrija;
Krisi topi edhe novica,
Gjimoi Cemi, u dridh Rrzhanica.
Kuku! bani Zana e Malit,
Ke do t' m' jese mue pika e djalit,
Pika e djalit, djelmt e Hotit:
Njata nipat e Kastriotit...
Ah! Cun Mula, kjosh i zi,
Ke na i bore djelmt e ri,
Tuj zane pritat Malit t' Zi.
Heshtu. Zane. m' at vetull malit!
Nuk po t' jet, jo, pika e djalit,
Pika e djalit, Leket e Hotit:
Perse nipave t' Kastrjotit,
Kur t' jen lidhe me bese te Zotit,
S' ka shka u ban flake e barotit.
Por t' gajrisin me qindrue,
Pse, edhe n' kjofte per ta gjikue
Me dhane jeten tue luftue,
Ka me dale kush me i pague:
Cuni ngiat u ka qillue.
Po, sa krisi te Rrzhanica
Kndej martina, andej novica,
N' Hot e n' Grude u dha kushtrimi.
E, si dirgjet bjeshkes thellimi,
Tue vetue e tue gjimue,
Sh e breshen tue dikue:
Njashtu ra n' Rrzhanice Malcija
N' at log Zanash, ku tradhtija
Do t' poshtnohej Malit t' Zi.
E si prrue, kur t' bjere shi,
Turbull bjeshkve tue shungllue
Lande e gur tue rrokullue,
Urat merr qi t' gjeje perpara
E then ledhet per nen ara
Bulkut t' ngrate zemren tue i tha;
Njashtu n' lufte Malcija ra.
Aman, Zot, se shka me pa!
Kerset topi pa i a da;
Rreh martina si bumbullima,
Rreh novica, ushton Rrzhanica;
Cohet tymi. gja nuk shifet,
Per bri shoqi nuk mund t' njifet.
?

[GRUDJANE]

Ah! ju orla e korba t' zi,
Se shum puna ka m' u bi:
Qysh se trimi m' trim ka ra,
Pa pasterm nuk kan m' u da...
Ma se 'i nane, po, ka me kja,
Ma se 'i nuse e veje do t' mbese,
Ma se 'i cike pa dhane do t' jese:
Ma se 'i cike do t' jese pa dhane;
Perse djelmt, qi i paten zane,
N' at Rrzhanice se i cilli muer
Ka nji vashe e u ba dhanuer...
Muer ka 'i plume ne krahnuer!
Por lum kush des per dhe t' t' parve,
Si asht tue deke rodi i Shqyptarve.
Pra mos kjaj, moj nana e Colit,
Pse t' mbet djali, aj fare sokolit,
Pse t' mbet djali tue luftue!
Aj n' pune t' lige nuk t' pat qillue,
Por qilloi me trima rrfe
Tue luftue per Atme e Fe:
Nuk ka dekun por ka le!
Jo se, pak pa dhanun jeten,
Coli mire na pagoi veten:
Vrau dy shkje, dy djelm si Zana,
T' veshe e t' mbathe si kapidana:
Njani Krista e tjetri Rista.
Por t' kjaje shkina ke Cetina
Matiniqin t' cill' n e kputi
Gjeto Marku, zemer--nguti.
Vec se shka, ma fort se Gjetja,
Ket qyqar, thom, e vrau vehtja;
Pse, c' e pruni ke Rrzhanica
E me topa e me novica?
A dro token pat per t' da,
Qi ja la ktij baba Shkja?
C' po ban Zana n' mal tue kja!
Mjera Tringa per njaq vlla,
Mjera Tringa per vlla t' vet,
Qi n' Rrzhanice aj sod i mbet,
Pa pase moter me i ndeje ngiet,
Pa pase moter, qi m'e ankue,
Varret e shtatit m' i a pajtue!
Po, Nike Daka i Vat Cubakut,
Lule djalit prej zamakut,
Dy--tri here i ra mustakut;
E si ari qi vathes tue ra,
Kje varrue, por jo krejt vra,
Vjen ma fort aj t' u terbue
E mberende vathit s' jet pa u lshue;
Njashtu Nika, jurra djale!
Msyni uren per me dale,
Per me dale, me ra n' ushtri,
Thue se gjalle don me i perpi.
Por e pri' n me dy novica,
Me dy plume per nen cica
E e bane dekun ke Rrzhanica.
Shka ka thane njaj Halil Haka:
<< Bini, djelm, se mbet Nike Daka!..
Bini Leke, bini Malcore!
Trima mbrende! Me dore! Me dore!>>
Edhe asht cue ne kame Halili,
Zier taga' n. 'i rrfe prej qielli,
E jurish ka marre i ure
Porsi bisha ne Kallnduer.
U dynd Gruda, s' cilles zani
Larg i vojt per kah tagani:
U dynd Hoti t' cillit Zoti
I ndihmon per kah agzoti:
E. si rreshmja s' naltit lshue
Bjen teposhte tue shungullue,
Krepa e gur tue rrokullue,
Tue rrxue lande e tue rrxue shpija
Kahdo t' i kaloje duhija:
Njashtu n' Cem djelmnija ra,
Ra djelmnija n' lufte tuj nga.
Djelmt e Grudes, ahi porsi Zana!
Djelmt e Hotit, si lum nana,
Si lum nana, qi po i ka!
Kush i ure e kush nper va,
Njani zhyt e tjetri m' not,
T' gjith m' at ane. o i Madhi Zot!
Po, dy prroje prej dy kulmesh
Ndryshej nuk perpiqen shkulmesh,
Kur t' ken hasun n' gryke t' ndo'i malit,
Per me u lshue mandej giate zallit.
Neper ara e fusha t' gjana,
Turr dy ushtri, ahi! me tagana
Si u perpoqen kah Rrzhanica.
Heshti huta edhe novica,
U perzien ksula e kapica,
Flakuruen kaptina e koka,
Shkumoi gjaku, bumbulloi toka.
Ah! moj Stoke, e zeza loke!
Del nji here n' at vetull malit,
Per ne pac n' ushtri djalit:
Del, o e shkrete, nji here me pá,
Pse po drue qi ngusht t' ka rá,
Ke, trullue prej Gospodarit,
U ndesh sod me ród Shqyptarit.
Kqyri Shkijét qi kan mbete shyt:
A mos t' jét njaj djali i yt?
Njaj Jovani? ja Stojani?
Njaj Nikiqi? ja Radiqi?...
Njehi vete, mori kercune.
Vec se e ké. besa, do pune,
Pse pesdhete kan mbete pa hunde,
Njaq kan mbetun pa rradake...
Mjera nana karadake!
Por, c' Ã sht Cemi tue gjimue?
Por, c"Ã sht mali tuj ushtue?
Por, c' Ã fusha tue kecye?
Mark Milani thone u thye!
Mark Milani, bre djali i djalit,
S' i ké njofte ti Leket e malit.
Pse kur rubla n' fushe t' mejdanit
S' u a topite tefin taganit,
Atje kurr nji aster s' bà ni
As Nikolla, as Mark Milani...
Por, n' dac gjalle n' Cetine me shkue,
Duen prehe kamet e me shpejtue,
Pse pat thane nji mjekerr--bardhe:
<< Kamet e leta e faqja e bardhe.>>
Hiku Marku. hiku ushtrija:
Urra! m' shpine i u lshue Malcija,
Mjere i mbrami, lum i pari,
Pse kè zù per vrap Shqyptari.
Kurr n' Mal t' Zi mà s' kthei qyqari.
Bre, nuk dij se c' kje tu' bà ,
T' kènke dite, ofshe! edhe! mà ;
Por rà nata e lufta u dà .
Hiku Shkjau sa mujt me ngÃ
E n' Rrzhanice Malcija rÃ
Zûni pritat per gjith và ;
Pse thone Shkjau se bese nuk kà .
Ehi! moi Zâne. ty t' kjosha true,
A thue â 'imend, a m' duket mue,
Se ata ushtaret e Gjergj Kastriotit
Ndryshej n' lufte nuk bijshin motit,
Vec si bien Shqyptaret e sotit,
Kur t' jèn lidhe me bese te Zotit

[GRUDJANE]

K A S N E C I


N' at Cetine, mbi 'i kulm pullazit,
M' kulm t' pullazit t' saraj' t t' Knjazit
Po bân sorra ,, kâ '' e ,, ka ''.
Vec kto sorrat, more vllà ,
Thone po njellshin ogur t' zi:
Kshtu, nemose, thone n' Shqypni,
Vec me giase se edhè n' Mal t' Zi;
Pse, sa nisi me vikate
Po del Knjazi me hukate,
Me hukate neper balkue,
Tue brite t' madhe ,,hue" ,,hue" ,,hue".
Kur, qe, i epet me shikjue
Kah Dobersku, mal i bardhe,
Edhe shef nji djale tuj ardhe
Kah Cetina vrap si era,
Thue po e ndjeke mbrapa potera.
A thue âsht hajn, a por ushtuer,
Qi i bjen rruges kryq e terthuer,
Po bân Knjazi at here me veti,
Por me pvete kurrkend nuk pveti...
At zâ sorre e drote i shkreti.
Nuk i a ngiati por sa grima
E aj kamsori, si vetima,
Fillikat n' Cetine i a mrrini.
N' saraj t' Knjazit edhè hini;
E la sogja me kalue:
Mark Milani e kishte cue.
<< Mire se vjen, or gerxheli >>,
I thote Knjazi i Malit t' Zi
<< A kem' fjale prej Mark Milanit?
Si i kem' pûnet n' at fushe mejdanit?>>
Tuj ofshâ i a kthen lajmtari:
Njashtû punet, lum Gospodari,
Njashtû punet t' i paste anmiku
Perse ushtrija njihere t' hiku;
T' hiku ushtrija, e Mark Milani:
Shqyptarve u kà mbete mejdani.
Disa krena na i kan prè,
Disa t' vrà m na i bâne per dhe,
Per t' shituem pse pvete nuk kè;
Fushes s' Qemoskut na vûne para
Tue na ndjeke nper djerre e ara,
Gjurme per gjurme per vrap tue ngà ,
Dèr sa u err e mâ s' u pà :
At here lufta por u dà .
Por per kaq na s' kjem tue e lshue,
Pse jem' t' armve e n' lufta msue:
Vec â 'i kob edhè mà i zi:
Duel kushtrimi n' Shqyptari
Me rà n' lufte ka nji per shpi;
Shka âsht i malit me arme mizore,
Shka âsht i fushes me kà l per dore,
Te gjith lidhe me bese arbnore.
Edhe dynde jane malet t' tâna,
Kan rroke huta e prehe tagâna,
E u kà pri, si kà dale zâni,
Hodo Begu e Kapidani,
Qi per mbret e vende t' veta
Nuk u dhimbet gjâja as jeta.
T' dy bujare e te dy trima:
Kapidana, si vetima,
Hodo Begu, si Bumbllima:
Nder shtate krajla u vojt ushtima.
Kan rà n' Tuz, si shqype t' leta,
Vec me pà , mor' t' u ngjatet jeta,
Se nuk din kush me kallxue,
Kaq ushtri âsht grumbullue!
Dy mi djelm coi Dukagjini,
N' lufte te rrmyeshem, porsi Drini,
Kah dikohet turbull zallit,
Kur tu' u dê t' jèt bora malit:
Mjaft me thâne Shala mizore,
N' zâ per pushke, kjo'e buke e ndore:
Qaj Mar Lula na u ka pri,
Kaleshan musteqe--zi,
Larg permende aj per urti,
Per urti, per trimeni
N' << kacaturre >> edhè n' allti.
Pêse bajraket, qi ka mirdita,
M' krep t' Rragamit neper prita
Kan zâne vend, nja trimi rrfeja:
N'zâ n' Shqypnikta per kah feja:
T' lèt kah kama e t' shpejte kah dora,
Thone, se kurr s' u â sht ligun Ora.
N' at log Zânash u ka pri
Nji i Gjo' Markajsh, djale zotni,
Kaluer atit pullali,
Si hyll drite n' at Shqypni:
Prenk bibe Doda aj êmni i ti.
Por, zotni, se shka me kêne!
Ka rrâ Shkodra turk e i kshtêne:
Turq beglere e T' kshtêre reshpere,
Veshe e mbathe si Kapitana
Me cakcire e me fistâna:
Me tagâna e me shejshâna,
Me martina, me calina,
Me dumbare e alltipatllare,
E me pare e bese shqyptare.
Un keta, drejt me t' kallxue,
Gospodare, un keta i drue...
Perse, kur nji djale zotni
T' lâje toke e grue e fmi,
Aj dikû vec ka qite ceken
mos me kthye, por me bâ deken.
Jo se edhè me dashte me kthye,
Nji luâ kta kan per krye,
Qi u bje pushke, po, n' lule t' ballit:
Hodo Begu, sokol malit,
Oxhakzade djale mbas djalit.
Porse prap kà edhè mâ teper:
Ka rà n' Tuz Malcija e Eper;
Ka rà n' Tuz ka nji per shpi,
Shkreli n'zâ per bujari,
Vukli e Nikci per urti,
N' zâ Kelmendi per begati:
U kà pri, krejt n' ari ngri,
Vete Çun Mula, bajraktari,
Qi mâ i mire s' Bâhet Shqyptari.
Ktyne fjale edhè u kà cue
Qaj Toptani. trim drangue.
Se do t' vîje me Mat e Krù
Per Shqypni ktû me luftue.
E t' jane cue Toske e Dibrâne
E jâne ngrehe Lume e Pejane,
Gà sh, Krasniqe e Gucinjâne,
Me Gjakove e me Tetove,
Me rà n' Tuz. me rà n' ushtri.
Me dhâne jeten per Shqypni,
Per Shqypni edhè per Mbret.
Kan rrahe bèn t' gjith n' fè te vet:
T' Kshtênet Unjillin, Turqit Qitapin
Se per t' gjalle Malcin s' t' a apin.
Mark Milani prandaj tutet
Me rà n' lufte, edhè po t' lutet,
Per ne dac me u dà me ndere,
Me shkrefe luften tash nji here:
Per Malci nuk âsht mâ shpnesa.
Do t' pertrijm tjera ngatrresa
per me rà n' ndo'i tjeter âne:
Pa e shkye 'i send na s' kem' me e lâne,
Perse e kem' Moskovin nâne...
Kshtû kasneci tha tue fshâ.
Knjaz Nikolla erdh e u vrâ.
Kishte mbetun m' kame pa zâ:
Me e pase prè, gjak s' do t' kisht' bâ:
Kaq u pi, kur ndjeu se mare
Punet s' i kishte me Shqyptare.
Nji cope here ndêi tue mendue,
Qatje vone ulet me shkrue,
Me shkrue leter Mark Milanit,
Me u largue prej fushes s' mejdanit:
Mark Milan, bre faqja e bardhe,
Teper keq tash â tue m' ardhe
Ke thâne s' paska kêne prej zotit
Me shtrue toket e Gjergj kastriotit
Cernagora, e Grdes e Hotit
Me ju vû << kapcen >> m' krye.
Shum uzdaje kam pase un m' ty...
Por, qe, tash...ngusht paske rà ...
Ç' t' i bajsh punes...Gjithmone belÃ
Kta Shqyptare, besa, kan kêne,
E n' dashte turq, n' dashte t' jene te kshtêne,
Hajrin s'u a kà pà kurrkush!
Vec se fjale e la dikush,
Qi me 'i t' sjellme s' pritet lisi
E se lopet lpihen me rend...
Prandej cetat fill tash nisi
N' shpija t' veta: me sa mend
Na po i bijm murit me krye...
Me shka vete po shof me sy,
Vone Shqypnin kem' per t' a shtrue,
Pse po e ká ajo Oren cue.
Edhè e mshili me dyll t' zi
E ja dha kasnecit t' ri,
Qi edhé e puthi e e vûni m' balle;
E t' u cue si shpate e gjalle.
Bâni Knjazit t' u ngjatet jeta,
Edhé u nis aj kah perpjeta,
Tue i rà rruges kryq e terthuer,
Thêmra e gishta tuj i lnuer,
Neper lande e neper gùr:
Tue hece dite e tue hece nate.
Por, shka t' bâje? â rruga e giate,
E m' u ndale s' po dote as vete:
Asht dishka qi e shtyn perpjete...
Kur kan kndue gjelat e pare
Fushes s'Qemoskut bjen per are;
Kur kan kndue gjelat e dyte,
Mark Milanit i a shef syt.
Edhè letren kà dorzue.
Marku letren kà redue,
E at here drita tuj ague,
Ulun krye, lavjerre mustak,
Kthei me ushtri ne Karadak.

[GRUDJANE]

K U L S H E D R A

Lum e lum per t' Madhin Zot!
Ç' kà shkrfe sande gjith ky mot,
Gjith ky mot e kjo vetime,
Gjith kjo gjà me e bumbullime,
Thue po shâmen qiell e dhè.
Kà lshue prrue, po, e kà lshue shè;
Rreh shtergata, shungullon era;
Ushtojn malet, me t' hi mundera;

Kaq nji mot kà shkrefe n' malci:
Shka do t' jèt, vall, nuk e di.
M' at Bige t' Shales kà dale Kulshedra,
Me shtate krena e gjashte pare kthetra,
E per krye kà 'i sy ne balle,
Bishtin giate, me i mrrijte ne zà ll:
Qi, t' u hjedhe e t' u perdredhe,
Tue hingllue e tue turfullue,
Zjarm e surfull tue flakrue,
Krepa e gur tue rrokullue,
Dukagjinin don me shue,
Per nji dhûne qi i bâka Shala:
Kur Dragoni Vocerr Bala,
Fmi tue kêne, n' nji shpelle te malit
N' gjume e ndeshka, e 'i sy prej ballit
Zjerre i a paska me nji hû,
Kah i a ngulka dèr ne trû.
Asht ndeze flake T' tane Biga e Shales
M' zhuri t' Lumit m' maje t' hales.
Mnderue gjindja prejksi nâmi,
Kah si kshtêja pelset shkâmi,
Jâne ngujue nder shpija e stane;
Hike shkerbèt kanneper plane,
E nper pisha luron bisha
M' at Gùr t' Lekes e m' kep t' Parûnit,
Me ju dhimte gurit e drûnit.
Kur Drangojt e Shqyptaris,
Si te fushes si te malcis,
Atà pà m e kan vetimen,
Edhè ndie kan bumbullimen.
Qi po ushtote Dukagjinit
Mbi Qafe t' Diellit m' vale te Drinit,
Mire me vedi jâne kujtue,
Se Kulshedra atjè âsht diktue.
Ndonji mal per me rrenue;
Edh' at here, kûdo kan kêne,
N' mal a n' fushe, a turk a i kshtêne.
Atà cue jâne per ajri,
Me flamure kuq e zi,
E me lata e me supata
E me fuzhnji e dà na t' giata:
Me veriga e rrfane celikut,
Hekra barkesh te Venedikut:
E nper rê e nper thellim
Mbi Bige t' Shales kan rrâ fluturim,
Kû Kulshedra kishte dale,
Nâm te zi tue bâ mbi Shale.
Me u binde dheu m' tê dèr mâ s' voni.
Prej Mirdite shkrefe Llesh Gjoni, i
Deres s' Gjomarkaj, trim si Zâna,
Nji hyll n' shêj nder Kapitana,
Qi as per pushke as per pashi
Mâ nuk lèn, jo, shoqi i ti,
Kah shkrepe dielli m'Shqyptari.
Shoq me tê âsht Bibe Llesh Markola
Orrl i zi ky nder sokola:
Qi edhè kryet, po, me i a hjeke,
Drue p' r 'i jave s' kishte me deke.
Shkon prej Shkodret Ndreke Heqimi,
Qi mâ i forte nuk bâhet trimi:
Then <<mixhidin >> per mjedisi;
Edhè urtija i shkon per fis:
Qi prandej e zgiedhka Mbreti
Sylahci m' e pase mbas veti.
Me tê shkojn do koleshâj,
Trima t' cartun, katallâj:
Qaj Gjoke Kukli e Çapaliku,
Beqo Qoshja e Hamz Sadiku:
Burra t' fort porsi celiku,
Mos me i trême shpata as rreziku.
Mandej shkrefin nalt kah Peja,
Dy djelmoca, si dy rrfeja:
Rrustem Uka, pika e djalit:
Xhem sadrija, harushe malit,
Lè e rritun n' at Rrogove,
Djelm mâ t' forte s' i kè n' Kosove,
As n' Kosove, as ne Gjakove:
Vec n' Gjakove n' kjofte Ton Golija,
Qi mârre turrin si duhija,
Kaluer atit pullali,
Fill m' Kulsheder aj kà msy,
Thue me dhâme po do m' e shkye.
Prap prej Shllakut lshon Gjete Gega:
Faqja e tij kuq porsi shega:
Shllunge mustakun derdhe n'dy dega:
Kur nji fjale po e folka burri,
Mâ s' i luejtka me sa curri.
At here Palc del qaj Prêl Tuli:
Msyn prej Kthellet Marka Kuli;
N' Traboine rrân Llesh Nkolle Luli;
Rrân Dode Prêci prej Kastratit:
Gjeto Marku flakon shpatit,
Porsi ajò flaka e barotit,
Kur t' i nepet zjarm agzotit:
Zbardhe kà faqet gjithkund Hotit.
Del prej Shkrelit Marash Vata,
E si rêja me shtergata,
Msyn perpjete drejt Dukagjinit,
Me at gjin Pjetrin e Kurbinit,
Qi per pushke e per urti
E lane nâm te dy n' Shqypni.
Kta edhè u ndeshkan m' Qafe te Boshit
Me Drangoj te Shales e t' Shoshit:
M' at Mar lulen, trim bujà r:
M' Gjelosh Kolen, kuvendtà r,
M' Mehmet Shpendin. pushkatà r:
M' Let Putanin e m' Tol Canin,
Qi kahere ja ki' n fillue
Me Kulsheder me luftue:
Por per s' larget vec tue e shinue,
Pse fort pak kishin qillue.
Si jâne mbledhe Drangojt m' at qafe,
Kuvend bashke nji here kan rrafe,
Si me msy e tek me msy
Mandej cue jâne per ajri,
E ashtû cete edhè flauri,
Tue shkrepe moti edhè vetima,
Tue krise gjâma e bumbullima,
Tue vikate, tue hallakate,
Mbi kulsheder turr jâne lshue,
Kush me fuzhnje tue e shinue,
Kush me lata tue e shkallmue,
Kush me dà na tue e dermue;
Njani, rrah me hekra shpines,
Tjetri, m' spate bjeri kaptines,
Tash mbi tê lshou turra--turra;
Tash me shkrepa gjueje e curra:
I shkrefe gjaku porsi gurra.
Trandet Biga m' at potere:
Bân medet t' tane Shala e mjere.
Fort âsht hjedhe Kulshedra at here,
Fort âsht hjedhe, edhè perhjedhè;
Tash kuk trupin kà perdredhe,
Tash â lshue 'iqind pash n' ajri,
Here, msyj vete ajo n' furi,
Here, rri strukun neper shpella,
Edhè gjuej Drangojt m' zhavella:
Lshoju flake e zjarm prej goje,
Hidhu jargun hoje--hoje,
Nji dite udhé me hike larg soje,
Prej qelbsinet qi i del goje.
Kah me kthetra nep per âne,
Hidhen krepat porsi râne,
Flakrojn currat m' Qafe t' Bishkazit;
Ekah idhte, ne fryme t' marazit,
T' u perpushe, t' u karrani,
Lshon e ngurre bishtin n' ajri,
Fishkllon ajri rreth mbi Bige,
Vete Drangojt me pasun frige,
Po kje frige se kà Drangoni.
Kuer, qe, turret qaj Llesh Gjoni,
Me 'i pare dà na pash t' giata,
E tue rrahe e shtergata,
Tue krise gjâma e Bumbullima,
Neper drite qi lshon vetima,
Msyn Kulsheders aj m' i a kape
Nja' n fulqi. qi i pash kà hape.
Mehmet Shpendin per t' perpi,
Qi, m' tê 'i shkrep tue karrani,
Thue i paska njânen bri.
Kah e shef tue msy Kulshedra.
Ajo âsht tute. e rrshâne mbi kthetra
Tuj u rrqase, futet ne shpelle,
Kû mrende shtatin struke kà kthelle,
Vec se krenat lâne kà jashte,
Si ajo breshka per nên rrashte,
Zjarm e surfull tue flakrue,
Ke bân lleshi me ju afrue.
Por nja as dy Lleshi s' i a bâni,
Fulikare fill m' tê rrâni:
Me t' dy duert dánat kà hape
E me to fulqi' n i a kape,
Sa kû mundet i a shterngon,
Si n' menjêne i a ngurron:
Edhè e trande aj turra--turra,
Tash tue i dhâne t' shtymen nên curra
Tash prej vedit tue e terhjeke,
Here n' terthuer rrebte tue perpjeke,
Vec si t' muje aj m' e mahitun,
Jashta shpellet per m' e qitun.
Se c' âsht hjedhe aty Kulshedra,
Se c' perpushe kà ajo me kthetra,
Ç' kà hingllue me shtate germaza,
M' i u ndi vigma te Shperdhaza.
Ngurrue shtatit, bâ germuq,
Rande per toke tue rà palmuq,
T' u perplase, t' u kalamâne,
T' u plandose per gur e stêne,
Bân me i hape dà nat me kâme,
Bân me brè dà nat me dhà me:
Por nuk brehen as s' shperthehen,
Pse mire mjeshtri i kà punue,
Pse mire Lleshi i kà shterngue:
Mjere kush mrende u kà qillue!
Ngerthye Lleshi, bâ si grep,
Njânen kâmbe zatete p' r ''i shkrep,
Djersa rrkaje tue i shkue per balle,
Tue kercnue me dhâme e tmalle,
Rrin e t' hjeke aj m' nja prej vedit,
T' hjeke Kulshedra edhè prej vedit.
Njani t' hiq---tjetri terhiq:
Lleshi ngrif---Kulshedra ngrif.
Aj: t' a zjerri jashta shkrepit;
Kjo: te strukem mrenda shkrepit,
Te peshtoj prej ktij gazepit.
Kur, qe, Lleshi po permlidhet,
Po permlidhet, po perdridhet,
Po perdridhet tue ngrefe m' dana,
Me ato duer e me ato llana,
Si te shkrime prej celikut,
Kû per t' giate te trashe kerrcikut
I jâne ngrefe dejt toje--toje,
Edhè shkûme tue qite per goje:
Shkûme e gjak, ofshè! perzi
I nep shtatit me furi,
Edhè ngrefe kaq me fuqi,
Qi i âsht shkule shkrepi per nen kâme
E i jâne thye ne goje dy dhâme,
Edhè 'i pash, rrs`âne tuj e ngrefun,
Zier Kulshedren nên gùr mshefun.
At here mbrapa kthen nji hap,
Edhè shtatit i nep prap,
E dy pash, po , dy pash t' mire
Prap mâ jashte Kulshedren zier.
Kshtû tue i dhâne pêse here a gjashte,
Zier per gjymse Kulshedren jashte.
At here t' madhe, sa i mûjt zâni,
Briti shokve Kapitani:
Ushtoi ashta lak e m' lak,
Trême Kulshedra, pshurri gjak,
Me blue 'i dite nji gùr mullini:
Bini, mêca, bre! Ku jini?
Se Kulshedren jashte e kini.
Ah! kû jè, bre Rrustem Uka?
Te vrafte Zoti e te vrafte buka,
Ke s' po ndihe gjalle kund sande...
Dili, para, eh kopilane!
Edhè shtypja, n' mujsh, ndo 'i krye;
Se, per Zotin ! âsht tue m' shkye,
Bâni ajo dà nash me m' pshtue.
Shpejt Drangojt per ajr jane cue,
Zhgjete m' Kulsheder, dhe, jâne lshue:
Njani para rri e ndersyj,
Tjetri sypri mêrr e msyj:
Para e sypri, e âne m' âne,
Gjithsi kuej âsht tuj i u dhâne.
Rrustem Uka, trimi i trimit,
Nper krisme e flake t' thellimit
Shi nên fryme asa' i âsht fuer,
E rroke shpaten me dy duer,
Njanit krye me tê i kà rà .
Shperthiqe synin 'dhe i a kà ,
Rrashten krejt por s' mujt m' i a cà .
Vjen m' shpine t' atit Ton Golija,
E tue krisun si duhija,
Trande topuzin, njiqind oke,
I a flakron po shi m' at koke,
Edhè pshesh i a derdhe per toke.
Po i shtrengohet Let Putani,
Edhè dynde nji bet carani,
Njizet vete, po, mos m' e luejtun,
E me tê, sa kû kà mujtun,
siell m' Kulsheder me furi
Shi m' kurriz m' i a karrani.
Ungron shtâsa me meni,
Edhè krejt aty terbohet;
Hidhet, trandet, lamsh kukzohet,
Qafen krrabe e kà ngerthye,
Kah bân Lleshin per me msy,
E s' kà para si me u shty,
Pse mire Lleshi e kà merthye.
Xhem Sadrija, 'i trim rrfè,
Ktij Gjet Geges po i lshon bè:
Pà sh njat Zot, qi te kà dhâne,
Deli, Gjeto, n' mûjsh, m' at âne,
Edhè nzite m' patershâne,
Tuj i a ngule m' ndonjâ' n germaz;
Pse un ktej gati m' shaterkaz
Po t' i rri ktej mbrapa shpines,
N' mûjsha Ã* here me i rà kaptines.
Edhè trût m' i a derdhe per toke.
Gjeto Gega shpejt kà rroke
Heshten, trashe sa 'i << mashkull >> qerrit,
Edhè shi rrânze njâj kapzherrit
I a kà ngule, po, nja tri pllame.
Bân kulshedra me u cue m' kâme,
Bân me u rrqasun vithambrapa,
Per me u struke mâ kthellte nder karpa;
Por, pse Lleshi e kà shterngue
Me ato dà na, si i terbue,
Palmuc m'parsme ajo âsht rrxue,
Edhè qafa i âsht ngerthye,
( kah fulqijsh ishte merthye,)
Arrci i qafes, i edhè, i âsht thye,
Krejt fulqini asa' i âsht shkye
E i âsht shkepe deri m'gerglâc.
Vjerre nder dà na,si letrâc.
Vec shka? cena ka' i kà plase,
Hov si lleshi qi kisht' pase
vithambrapa aj âsht rrqase
Nja 'iqind pash, po, mos mâ teper,
Dér qi ndashe kà m' nji stom t' eper.
shkapullue dà nash kulshedra,
Tue perpushe nper gur me kthetra,
.

[GRUDJANE]

Tue perpushe nper gur me kthetra,
KÃ nise t' haje shtatin ne shpelle,
T' u perdi gryket m6a kthelle.
Bini, burra! mos e lshoni!
Po piskate prap qaj Llesh Gjoni,
Edhè turr e lshon m' tê vrapin,
Ka dy pash tue mârrun hapin,
E si t' kisht' dà nat nder duer,
Me to siell aj si n' t' terthuer,
Edhè i mêrr njânen kaptine,
Tue i a kputé rrumull me shpine.
Se c' jâne lshue Drangojt at hera,
Se c' kà krise zhurma e potera,
Fort njerzis i kà hype mndera,
Kah me lata e me supata,
Kah me shkrepa edhè me grepa,
E me dà na patershâna,
E me fuzhnje e me terfurq
Rrâjn n' kulsheder t' kshtêne e turq:
Tuj e msy e tue ndersy,
Tue shinue e tue e shkallmue,
Njâni sypri tue i flutrue,
Tjetri m' ânesh tue e pershkue,
T' gjith njiheri tue e dermue
Me ato lata e fuzhnje t' giata.
T' i dha era edhè shtergata;
Flake per flake t' i a dha vetima,
Krisi gjâma e bumbullima,
Shungulloi malit ushtima:
Hypi tym e hypi njegull,
Biga e Shales likundet shrregull.
Trême kulshedra, âsht fute ne shpelle
Kû là n' gjak e rande t' u sjelle,
Tuj u zmbrape barkas mâ kthelle.
Here t' u rrqasun kamandoras,
Lshohet shul teposhte rrmores:
E si rreshmja me zhumbùr,
Tue rrmye gùr e tue rrmye zhùr,
Kulihum shêmet n' liqê,
Mbrenda Biges dyndun kurrnê,
Kthellte kah zhytet trupi i saje:
Trande âsht toka dèr ne Raje.
Xhem Sadrija, mushe n' maraz,
Ke me i rà s' mûjt m' shaterkaz,
Kah i u shkye m' dà na fulqîni,
Fill mbas saje ne shpelle aj hini
Edhè u shty mbrende bukur kthelle,
Por me sjelle m' tê, s' mûjt me sjelle;
Pse kisht'kêne vendi humnere,
E kulshedra u zhduk me 'i here.
Shpejt Drangojt aty jane cue,
Edhè cete atà kan shkue,
Si ki'n kêne t' gjith pika e djalit:
E kan ckpute nji buze prej malit,
Edhè shpelles i a kan vû n'gryke,
Tuj i a rrase mbrende porsi pyke,
Qi per jete mos t' mûje Kulshedra
M' e dermue me kâmbe e kthetra.
Dukagjinin per t' damtue;
Mandej ule jane me pushue.
E at here rêt jane davarite,
Kà nise hâna n' qiell me shndrite.
Ora e Shales, eh shtoi, Zo', vallet!
Dale e ndêje m' nji vetull mali,
Atjè nalt dikû mbi Nicaj,
Ajo luften pà e paska,
Qi Drangojt bâne me Kulshedren,
M' at kape t' Biges mbi atà thepa:
Edh' e mira fort âsht gzue,
Kur kà pà e kà kundrue,
Se Drangojt e Shqyptaris
Keq shemtuem e kan Kulshedren:
Se tri krena i kan gjymtue:
Se 'i germaz i a kan shporue;
Shtatit krejt se e kan shkallmue
E se n' shpelle e kan ngujue,
Tue i zâne gryken me 'i buze malit,
mos me mûjte mâ per s' t' gjallit
Me damtuemun Dukagjinin.
E kur pà kà ajo me sy,
Se jâne ule burrat e dheut,
Per t' pushuem e biseduem,
Tuj u prralle njani me tjetrin,
Per shka psue kishin m' at nate,
Tri here rresht zên e piskate:
Ndihet vigma m' Qafe t' Morines:
Kan ndie Oret e Dukagjinit,
Neper shpella, kû ishin strukun
Prej gazepi t' asaje nate;
Edhè cohen per ajri,
Xhixha--xhixha tue xhixhllue
E i a befin te Ora e Shales,
Motra e mashe e Dukagjinit.
Kà marre Ora edhè u kà thâne:
A thue e dini a por s' e dini,
Se Drangojt e Shqyptaris:
Atà i pacim, Zot! me jete:
E kan thye sande Kulshedren
Tue luftue m' at Bige te Gimaj,
Edhè n' shpelle e kan mutue
Me nji shpat shkepun prej malit,
Mos me mûjte me pshtue per s' gjallit.
Vec se shka? ofshe un e mjera!
Atà darke sande s' kan ngrâne;
Para darkesh pse aty kan rrâne,
E as s' i kan nuset e veta,
Qi aty buken m'u a gatue,
Edhe tryezen me u a shtrue,
M' kambe me u ndêje gati me uje.
Ani prà , mori ju motra,
Shpejt m' u a ndreqe darken Drangojve:
Shpejt me korre grunin nder ara,
Mire m' e shi e mire m' e blue,
Mire m' e njeshe, mire m' e gatue:
Me dale n' bjeshke me mjelun sutat,
Me gjete mjalten neper zgavrra,
E me zâne dy drêj te mâjme,
Me u a pjeke ferlike ne hèll.
Kshtû kà fole kjo Ora e Shales;
Edhè Oret e Dukagjinit
Jâne bâ Xhixha e zhduke n' vetime.
Vec sa 'i here vjen vallja rrotull.
Aty prap ato kan kthye:
Njana, buken permbi krye;
Tjetra, mjelcen per nên dore,
Mjelca bâ me lvore blinit;
Dikush bjen fashoje mjeltet;
Tjerat, m' hej vendue terthuer,
Bà jn mbi krah dy drêj te mâjm,
Ora e Shales si u kishte thânun,
Qi me pjeke ferlike ne hèll.
E si t' tana jane bashkue.
Fluturim ato jâne cue,
Veshun bardh e floket zhvillue,
Edhè befe kan m' mâje t' Biges,
Kû Drangojt po kuvendojshin.
Ora e Shales, at here, u â avitun,
Qi edhè u thote me t' amel zâ:
Mire se u gjêje, burra te dheut!
Mire se vjen e bukura e dheut!
Mire se vjen, e kah te kemi?
Ka' u kè pri ktyne fisnikve?
Po i pergjegje Kapitan Lleshi.
Se, mana', ty t' u ngjatet jeta!
Un jam vete ajo Ora e Shales:
Moter un me at Ore t' Merdites,
Qi veron mbi bjeshke t' Mundelles,
Si ajo drita tuj ague:
Kto jane Oret e Dukagjinit,
E kem' dale m' ket maje bjeshke,
Per me u pà , me u njofte me jue;
Se zâ t' madh per jue kem' ndie,
Se edhè e là t sande ju nà m,
Tuj e thye ne lufte Kulshedren,
Qi me shue desht Dukagjinin.
Jo qi lodhe, un thom, do t' jini,
Se edhe darke ju ngrâne s' do t' kini:
E ktû, po, âsht nji bjeshke e nalte,
Te tane gùr e shkam i gjalle,
Kû s' gjên nieri shka me ngrâne:
Pse as s' i kini nust t'ueja,
Qi jue darken me u a ndrequn.
E prandej na Oret e Maleve
Darken jue u a kem' gatue:
Kû me vedi u a kem' prû:
Kur t' urdhnoni me u rreshtue.
Edhè trimat rreth jane vû.
Nja mbas njâ' i e rend mbas rendit,
Me Llesh Gjonin m' krye te vendit:
Asht Gjomarkajsh e i bje prija
Dere mâ t' vjeter s' kà Shqypnija.
At here Oret u kan sjelle buken;
U kan vû ferliket perpara,
E u kan prû mjelcat me kjumshte:
Kjumshte me bore, dhâmin me t' pi:
Edhè mjalte, sà kush kà dashte:
Mâ e mire darka s" ndreqet n' ashte.
Gurren nget kishin per bri,
Gurre si aklli e e kjarte flori,
Sa kush dote aty me pi.
Mbasi buke trimat kan ngrâne,
Jâne cue prap e dale m' njâ' n âne
E po rrin tue bisedue
Me njat t' bukuren Oré te Shales,
Per kanû e pûne urtije,
E per bese e per pûne t' mikut,
E per lufta qi u bâne motit:
Per trimni te Gjergj Kastriotit:
Per Drangoj e per Kulshedra:
Per <<breshana>> e per gopedra
Edhè folen mbi liri,
Mbi liri e mbi Shqypni:
Si Shqypnija do t' dale m' vedi,
Mos m'e urdhnue mâ as Krajli as Mbreti,
Me kâne zoje ajo m' vedvedi,
Ashtû Zoti si e kà shkrue,
Qatjè vone zên Ora e Shales
E po u thote shoqeve t" veta:
Hajdni, varza, me u njite valle,
Edhè 'i kange ju me e kendue,
Sa po âsht Drita ende pà dale:
Pse Dragojve u pelqen kanga.
Jâne cue Oret e Dukagjinit,
Me ato petka bardh si bora.
E jâne kapun dora--dora,
Shpervjele manget mbi cep te krahit.
Floket dèr m' kâme zhvillue giate shtatit,
Me kunora lulesh m' krye
me ato kâmbe kalece tue kcye,
DÃ dy lagjesh balle per balle,
E tue kndue ato palé e palé,
Kan pri vallen kshtû per malle:
Varza kà e varza s' kà ;
Por, si kà nji vajze n' Janine,
Kurkund shoqen s' i a kè pà ,
Kah bje diell e serotine:
synin diell, ballin si hâna,
Ardhun shtatit si silvija.
Eufrozine e quejti nâna,
Augur t' mire m' e pase Shqypnija.
Atê e pâtka aj Ali Pasha,
Dale si vida ne balkue,
Edhè fort pelqye i âsht vasha:
Çon Harapin m' e kerkue.
Vjen Harapi e i thote te dera:
Shpejt tash, vashe, ti ktû me zdrypun
E me mue me ardhe nji hera;
Persè Pasha te kà lypun.
T' u thafet goja! shka po thue?
I a kthen vasha fjalen maré;
Se un nji vajz--o kam qillue:
S' diej me fole me Pashallare,
Jo, po, Ali pashe Tepelena
Mundet kryet aj me m' a prè,
si i kà prè kushdi sà krena;
Gjalle por s' lshoj un erz as fè.
Asht mushe Pasha me meni,
Prap harapin con e e thrret:
Pa ndigio harap i zi,
Se dy here Pasha nuk flet:
A se vjen ktû sande goca,
A se ndryshe n' fund t' liqênit
T' a bâj gjumin me bretkoca.
More vesht, bre qên i qênit?
I shkon naten vashes harapi,
Edhè e mêrr e e con m' liqê,
Kû tue pritun ishte trapi,
Per me i barte neper kurrnê.
N' mes te liqênit si kan dale,
Aty trapi vend kà zânun,
Edhè nise harapi fjale,
Nise aj vashes keshtû me i thânun:
Nuk kà tjeter, tash, lum vasha:
E s' jam nieri fjales qi i luej:
A me shkue sande te Pasha:
A shi ktû me t' myte ty n' uje.
Jo, po, i thote vasha tue qeshé,
Se un te Pasha due me shkue;
Por due t' shkoj nji here me u veshe,
Pse sido ktû kam qillue.
E keshtû tue i thâne harapit,
Atij qênit, t' birit t' qênit,
Mêrr e hidhet n' uje prej trapit,
Edhé zhduket n' fund t' liqênit.
Doli fjala neper dhè:
Njekso varzash kà n' Shqypni,
Qi per erz edhè per fè
T' rijt e jeten i bâjn fli.
Kshtû kendojn Oret pale e pale
Por, tue mârre té mbramen fjale,
Hylli i drites nisi me dale
E buzes s' malit drita agoi,
At here Ore edhè Drangoj
U cuen m'ajr t' gjith plima--plima,
Edhè u zhduken si vetima,
Tuj u gjete aty nji filli,
Kû me u gjete deshti se i cilli.

[GRUDJANE]

NE QAFE -- HARDHI

Buloi molla, lulzoi thâna:
Rrustem Uken kû e kà nâna?
N' Qafe -- Hardhi kû pingron Zâna.
Pingron Zâna e rreh shejshâna
Neper rreze qi lshon hâna.
Se aty, drita mire pa ague,
Lufte e rrebte po kish' fillue:
Kish'nise pushka ushtime me vlue,
Kish' nise topi me gjimue,
Sa qi trande jâne vrri e knete,
Kà marre gjâme ashta perpjete,
Fort ushtue kà Haramija:
Rrustem Uka e Xhem Sadrija,
Dy t' rrogovas djelm te ri
Ke jane ngute kta pushke me shti
M' njado ceta t' Malit t' Zi,
Qi me rà i' n nise n' Guci.
Naten n' terr kurrkush pa i ndie,
Si vû u kisht' Knjazi leci.
Knjaz Nikolla, 'i trim belà ,
Mos m' i u gjte kund shoqi n' Shkjà ,
T' forte nji ushtri aj n' kâmbe kà cue
Tete taborre rrafsh numrue:
Te tane burra Malazez,
Njani i rêmte, tjetri kermez,
Kush mustakun lshue dèr m' brez,
Dèr me brez e vesh me vesh,
'Dhe se i cilli nji hunde -- lesh,
Qi kur n' lufte bje, kopilani.
Nuk t' a trême pushka as tagani,
As t' trême topi a havani,
E as kurrnêni e as flakadani:
Komandà r âsht Mark Milani;
Markut Knjazi edhè i kà thâne,
Me i pri ushtris naten t' pa hâne
E m' e qite n' Plave e n' Guci
Kush pa pà , kurrkush pa e ndie.
E pse Marku isht' nji telbiz,
Me cà qymen per mjedis,
KÃ marre trimi e para ushtris
KÃ lshue 'i cete giate rruges s' Gucis.
Nji cete djelm, kund treqind vete,
Qi bâ mâll s' e ki' n ket jete:
Si me lè njashtû me deke.
Per me pà m a kisht' anmik,
A kisht' prite e a kisht' rrezik
Per ushtri, qi shurdhe p' r at rave
Me e qite dote n' Guci e n' Plave.
Por, kû ndolle kà Xhem Sadrija,
Xhem Sadrija, syduhija,
Edhè aj trimi Rrustem Uka,
Burre kah fjala edhe kah duka
Njani e tjetri lè drangue:
Aty shurdhe kush s' kà kalue:
Mbreti vete po t' kisht' tokue,
M' shpine poteren i a ki' n vû:
Zêmra n' fyt u kisht' qillue.
Vec rrogovasit, kesh t' a di,
Shka i ka qite m' at Qafe -- Hardhi:
Me bâ pushke me Mal te Zi
Mu nder vise te Gucis?
Ora e bardhe e Shqyptaris!
Ajo vete, po, premtue ki' te,
M' Qafe -- Hardhi qi m' at ag drite
T' ndollte Xhem edhè Rrustemi
Me <<martina>> n' dore merthye,
Qarqet Knjazit m' i a shperthye,
Qi ka dit po kisht' vû sy
Ndo' i skundill Shqypnis m' i a shkye.
Jo, po; drita masi agoi,
M' Bige te Shales Ore e Drangoj
Ata cue na jane p' r ajri.
Jane shperdà edhè derdhe flauri,
Kush si xhixha tue xhixhllue,
Kush si shkndija tue vezllue,
E aty behe i a kan nji filli,
Kû me ndjehe dote seicilli:
Oret nder hije e nder verrije,
E nder gurra e neper curra,
E Drangojt nder shpija t' veta,
kush n' teposhte, kush kah perpjeta.
Vec Rrustemi e Xhem Sadrija
Atà ndjehe nuk kan ke shpija:
I a kan behe ke Qafe -- Hardhija.
Rrustem Uka i Uke Kabashit,
Dikû atje m' at âne t" Budashit
Per te vllà n aj kisht' pase zâne
Nji bi mali, ardhe si Zâne:
Si ajo Zâna e Haramis
Qi ndjelle mire mbi fat t' Shqypnis:
E me Xhemin bâ kisht' fjale
Shi m' at dite n' Budash me dale.
T' a' n e cikes aj per me e pà ,
Dite e orok me tê me dà ,
Se kùr cika me u martue,
Sa cope petka cikes ma i cue,
Krushq e darsem me c' kanue,
Prandej, kur Oret e Drangojt
Atà dà jà ne prej shoshojt,
Rrustja e Xhemi, si dy shkndi,
Fill kan sosn m' Qafe Hardhi,
Kah bje rruga e Malit t' Zi,
Per me dale n" Plave e n' Guci,
Qi po kisht' Knjazi lakmi...
Aty trimat vend kan zâne
Sypri rruges n' nji breshte te gjâne,
Nder do curra, si petrita,
Per me prite qi t' zbardhte drita;
Persè as mikut jashta kohet
Nuk âsht mire qi n' shpi t' i shkohet
Po s' t' ngushtoi prita a se moti,
A se thâne mos t' a kete Zoti,
N' shpi pa buke miku me t' gjete,
Qi mâ hall s' kisht" gjâ n' ket jete.
E si aty 'i here kan zatete,
Kan peshtjelle ka nji duhan:
Gùr u unuer me vedi kan:
E t' kan nise te bisedojn,
Se si mikut n' shpi t' i shkojn
Se si mikun t' a ngushtojn,
Per me dhâne ciken n'at vjeshte,
Si t' jene mâje skjepit edhè dashte,
E t' jete pjeke rrushi ne vneshte.
Si t' jene mâje skjepit edhè deshte,
E t' jete pjeke rrushi ne vneshte.
Ashtû ndêje bisedue,
Xhemi <<huten >> pshtete mbi giû,
Me <<karkulluk >>nen << cark>>shperthye
E me 'i pace aj n' voj tue e lye,
Kà marre Rrustos e i ka thâne:
Perzèt, Rrusto, shka me kâne,
Se nji pushke, si <<huta>>e Mbretit,
Thom, s' del mâ kndej ujt e detit
E as s' i del shoqja mbi dhè:
Pushke e shpejte e e rrebte rrfè,
Nji dite udhe me vrà per s' largut...
Kur t' kete zêmer mbas <<kandakut>>...
I a pret Rrustja si ne shpote;
Se manà , permbi ket bote
Si <<martina>> 'i pushke nuk kà .
E mandej, si tue e gergà ,
Prap po i thote: Po a thue me t' rÃ
Ndo 'i here pûna, qi me u vrÃ
Me askjer t' Knjazit a se t' Mbretit,
Ti ja kè besen vetvetit,
Se s'bje ndore per pa e kalle?
Se nuk lidhe per s'te gjalle?
Manà t' Zotit, nuk e di,
Po i a kthen djaloshi i ri:
Persè pushka e ka si t' epet,
E madjè, ka 'i here s' mund t' shkrepet
As mbi korba grumllue m' lâme,
Jo mâ m' nji taborr nizâme...
Vec se, t' mjerit, zêmra m' hjeke,
Njiqind here para me deke,
Se 'i kuri m' i a lshue Shqypnis.
Nder kto fjale t' birit t' Sadris,
Qe se poshte dromit t' Gucis
Dishka ndihet tue rrapllue:
Si nji cete, qi âsht tue kalue,
Kush pa u kuell, kush pa ligjrue,
Thue, se hajna kan qillue,
N' ndo 'i pûne t' lige atà tue shkue,
A me vjedhe a se me vrà ,
Naten n' terr kurrkush pa i pà ,
Si zanà t qi e ka cubnija.
Morè! bâni Xhem Sadrija;
E, si n' dore <<huten>> kisht' pase,
Pa mendue se a do t' kisht' giase,
E merthen e zjarm i nep.
Ushtoi bjeshka kep me kep,
Si t' kisht' krise topi a havani.
" Kuku meni! " dikush bâni
Atjè poshte kah bite rruga.
Shkjau, per Zotin ! Rrustem Uka
Tha nper dhâme e m' vend aj ngurre
I rri gati m' <<kacuturre,>>
Dy here rresht tue qite vetime
Neper brej, aha e cetine.
Edhe trimat t' jâne flakrue
Per mas krepash, kû shterngue
Jâne me deke a se me pshtue;
Por pa qanderr mos m' e lshue.
A t' kà rá, probe, me pÃ
N' ato gomna e n' ato glina
Si shperdahet nji tube njila,
Tuj u struke nper rrase e zhùr,
Me pase kush per t' hjedhe nji gùr
Mrende n' at pellg? Njashtu jâne dÃ
Malazezt edhè shperdà ,
Kur nper ah e neper brè
Rrebte ushtue kan si dy rrfè
Njato <<hutat >> shqypetare:
Jâne shperdà , po, fulikare,
E kush lshue âsht perposhte dromit,
Kush âsht struke e fute mas stomit,
Kush mbas landesh shtatin kà zâne:
Strukun kryet e kan te tâne.
Per <<kapica>> dert s' po kan
Pse u rrotllohen poshte nper plan:
KÃ <<kapica>> per gjith treg
Vec se krès s' i gjindet shteg
Bâni kush e mrt pà te.
Shkjave mendja aty po u ve,
Se aty m' prite po kan tokue;
Prande' aty te jâne shterngue
E t' kan nise lufte e potere
Me treqind <<novice>> p' r 'i here:
Me t' perzi, po, gjak e vnèr.
Mire, po, Xhemi edhe Rrustemi
Mire poteren po u a presin
Ke vetime atà po qesin,
E kah qesin ke po njesin.
<<Huta>> e Rrustos n' terr po vritte,
<<Huta>> e Xhemit n' mish po njitte,
Sa here djali qi po qitte;
Pse drangoj t' dy tue qillue.
Me Kulshedra i' n msue me u gjue.
Atà qit e keta qit,
Atà brit e keta brit,
Brit e lavd shoshoqit qit,
Tue vikate, tu' u hallakate,
Tue shà nane e tue shà tate;
Lufta ashtû si e kà zanà t.
Ka nd^je flake Qafa e Hardhis.
Lkuqe jâne kullat e Gucis.
Hikin derrat, mârrin gurrat;
Hikin sutat, mârrin currat;
Çohen orrlat permbi rê;
Lshohen korbat per nen d^;
Po bâjn nanat shum medèt,
Ka' aty lufta po kersèt,
Ka' aty <<hutat>> po shungllojn,
Rrebet <<novicat>> kah po ushtojn,
Idhshem t' vrà mt kah po gjimojn.
Tue rrahe plumet pa i a dà ,
Gjeth e gêma tokes kan rà ,
Ka nise bari per me u thà :
Kaq shum vape qi aty po kÃ
Flaket t' verdhe t' barotit t' zi.
Kû do te dale pûna s' e di!
Dy s' e qesin me nji ushtri,
Sad qi drangoj te ri.
Se kû puna mund té dale
me giase Rrustja s' po e bân mâll;
Persè qe, atjè burri i burrit,
Ngrehun kryet aj per mbas currit.
E tue u ulrue si nji luâ,
Malazezve po u bân zâ:
Ah! kadale, moj Cernagore!
Se ktû i thone Shqypni mizore!
Se mue Zoti m' kà ndihmue,
Mbasi ktû s' jam tue luftue
As pse m' qafe due me i mete kuej,
As me grrye pse due m' gjâ t' huej;
Por per erz e per liri,
Por per t' bukren ket Shqypni,
Qi me u bâ kâ,po'fani
Edhè Knjazit n' dore s' i bje.
Kerkserdari i Cernagores
Kur ka ndie perposhte rmores,
Se t' forte lavd po i qet Shqyptari,
Mnijet ftyra c'âsht ndeze zhari:
Ç' kà kercnue aj dhâme e tmalle,
E me 'i zâ porsi t' u palle,
Me dore, djelm, bre! ka vikate.
Se e kem'pase gjithmone zanà t,
Bà ll per bà ll me anmik m' u prè.
E jo struke si uri nper dhè.
Edhè âsht cue trimi n"e kâme:
Pushken n' dore, tagâ' n nder dhame:
E t' ka mârre breshten perpjete,
Me nja 'iqind djelmosha t' leté,
Me nja 'iqind djelm Cernagoras:
E kû vrap, kû kamandoras,
Tash mbas breut, tash mbas cetines,
Bukur nget i biri i shkines:
Aty - ktû 'i pushke tue shti:
Bukur nget aj n' at furi,
U âsht avite Rrogovs' e t' ri,
Kinsè gjalle aj n' dore me i shti.
Pse si drita pat ague,
Ka nise cubi edhè âsht kujtue,
Se aty ushtri s' po kishte as cete,
Vec se dale nja disa vete,
Qi n' krye t' vet e kand pa pvete,
Ki' n nise pushken si t' u talle,
Thue po gjuejn kund ndo 'i cung n' zà ll.
Por Drangojt po ishin me Ore
E s' po u z6ejshin gjalle me dore.
Gjalle me dore ata s' po u zêjshin
As m' u a qite rrethin s' po lêjshin;
Persè, qe, qaj Rrustem Uka
Çeta e Shkjeve kur i u hulltka,
<<Braf>> ne kambe trimi kà bâ,
E si kêne kisht' ulâ,
Mbas nji shkami turr ka rrâ
Terthuer pritet pêsqind hapa,
Kû ngujue nder ato karpa,
Ka nise pushken m' e shpejtue:
Thue, 'izet vete po kan qillue:
Padhime shkijet perbri tue i gjue
Turrin Shkjèt e kan ndalue,
E t' pushka prap me vlue,

[GRUDJANE]

T' nisen plumet me fishkllue
Neper breshte kryq e terthuer,
Si qi thone n'Shumle dikùr.
Ashtû pushka flake tue zi,
Vigma e' krisma t' u perzi,
Dale barit kan staje - staje
E po vrrasn m' ato maje:
M' ato maje mbi pylle t' ahit:
A shk" âsht pushka njatij rrahit?
T' hiq kushtrim, se na rà Shkjau!
Asht perlyke Rrustja si kau,
Qi perlyket, vrap tue ngà ,
Me tarok kur t" hjeke me u vrà .
Mos e lsho, djalé se t' a rrina!
Pingroi vigma neper cetina.
E sikur atjè prej vjeshtet,
Mbas njaj shiut te rande, prej kreshtet
T' that e t'griste t'ndo 'i majes s' thyeshme.
Shkepen gurt e rmores s'rryeshme
Bin n' teposhte t' u rrokullue,
T' u plandose, dhèn tue e dermue.
Dèr qi t' hasin m' pod a m' prrue:
Njashtu rrâjn barit at - hera
M' Qafe - Hardhi, kû isht' nise potera,
E kû shum do nâna t' mjera
Tue i thà at dite, besa, ishte vera.
pushken n' dore, kesulen n' gji
Shterngue rrypat mire per i,
sa kush vite priten xite:
<<Huta>> flake ne dore i rrite:
Mush e qit aty pa dà .
Ç' t' jâne merthye Shqyptar e Shkjà !
Ç' t' jâne merthye, c' t' jâne kaperthye,
Shoqishojn se si m' e thye!
Njegull tymi u rri mbi krye.
Mos me u pà dielli me sy.
Tash Shqyptari Shkjan po e shtyn,
Tash mêrr shkjau edhè po msyn.
Atà shtyj e keta msyej:
Msyju e shtyju ndermjet vedit
Si ajo vala m' buze te detit.
Edhè kshtù. m' shoshojn terbue.
T' kan nise trimat me sharrue,
Njâni vrà , tjetri shitue,
Kush tue hjeke, kush tue rektue,
Dhimet zêmra me t' u shue,
Ke te ri ki' n pase qillue.
Por kur pushka po kersitte,
Dhime shqyptari nuk po ki' te,
Elè mâ njaj sokol malit
Zhuke Isufi, pika e djalit,
Qi kah mirrte m' Shkjà jyrish;
Si aj taroci neper plish,
Kur t' a ngase zekthi nper kneta:
Mêrrte gjâme ashta perpjeta:
Kaq me krisme e me potere
Qi po i msyte atà Shkijè t' mjere.
Vec, po, kur lshohet Man Sela:
N' dy kubure e n' dy kortela,
Shkrue <<martinen>> te tane n' <<gjela>>
<<Gjela>>sermit tela - tela:
Struken Shkjèt, besà , nper shpella,
Si njaj lepri neper shkorre,
Kur t' lshoje m' tê shqypja mizore,
Kuk ngerthye kthetrat gjaksore.
E s' bâjn keq trimat ke struken,
Persè Mani, pasha buken!
Mjaft qi syn aj mund t' u a shofe,
Se n' <<martine>> n' vend po t' i ftofe:
Si kà ftofe Risto Stojanin,
Nesho Ilin e Gjoke Stjepanin.
Edhè at t' mjerin Savo Stanin.
Jo qi po ishte 'i fare Nel Bishe,
Idhte si helmi ruejte ne shishe,
Ngujue i cilli m' <<hute dervishe>>,
Fort po i kputte njatà Shkijè,
Tue t' i lshue shakull per dhè,
Mish per shpend e per shkerbè.
Ju te zezat mori shkina
Sa terthuer po u njethet stina!
Se c' po t' pshtiell' i edhè ne zi,
Qysh se dale kà n' Qafe - Hardhi
Rrahman Duli, ' i kime zi,
Lè si i thone, nper cark t' <<martines>>,
Qi kà e lot at <<gisht te shllines>>,
Juve jeten po u a shkurton.
Zêmren dysh jue po u copton,
Tuj u lâne cungat m' zà ll,
Kê pa burre e kê pa djale:
Si mo', Zot, mâ keq per jue,
Qi a pak gjalle kini qillue,
Gjith ket kob me pà m' gjind t' ue!
Por, te drejten me u kallxue:
Shkinat m' dhimen e nuk m' dhimen,
Kah po shof si gjindja u shkimen,
Kush n' nji shpat e kush n' nji lak;
Vec po, zêmra m' pikon gjak,
Ke un i mjeri jam tue pà ,
Se nè Shkjau na paska vrà ;
Na kà vrà njat Tahir Gjelin,
Isuf Pulen, Kot Kacelin,
Qi mâ t' mire djelmt s' kè pse i lype
Qe m' Qafe te Diellit del n' Postripe:
Me rà prè e gjân me rrmye,
Turr me u lshue, kalà t me i thye,
Hasimit n' lufte me i lâne pa krye;
Edhè mete paska Is Abazi,
Lik Sokoli e Rem Kazazi,
Me dy djelm prej Gegehysenit
E me at t' bir' n e Ragip Cenit,
Nji t' Isniqas djale te ri,
Ardhe si <<ltina>> vjerre m' sergji:
Vec sa lshue 'i fije mustak:
Me t' u dhimte m' e vrà per gjak!
Vec si ndolle do t' kete, vall, puna,
Qi ka mete qaj Isuf Pula?...
Se ky Isufi,manà t' Zotit,
M' ka pase kêne nji falme agzotit
Mos me e trême flaka e barotit:
Edhè i shkathet e djale telbiz,
Kam pase thâne se per midis
T' ndo 'i taborrit me u pershkue,
S' do t' kisht' mete trimi pa pshtue:
Kaq qi pushkes i âsht kêne kujtue!
Por kur do me t' gjete rreziku,
Aj po t' gjetka, mor lum miku,
A prej hasmit a prej vllaut,
T' jèsh ti struke mu n' bryne t' kaut.
Turr lshue Isufi m' Malazez
Nper do shpartha e curra t' zez,
Nâm po bâte aj permbi Shkjà ,
Kè tue vrà , kê n' gjak tue là ;
Thue, kulshedra m' ta ká rà .
Kur, qe, 'i fare Drekalov Mije
Po i del n' ndesh nper ato hije,
Qi, m' shtek t' ballit ule <<kapicen>>
Edhè vû per sy <<novicen>>,
Po shterngohet m' tê me shti
T' i u drodh Cufi si ari,
Edhè m' <<hute>> i met vetime.
Ushton <<huta>> bumbullime!
Por, medet! se cope e grime
I u bâ <<huta>> t' mjerit ne dore:
Kisht' pase kêne, po, Shkjau me Ore,
Shkjau kisht' kêne nji bir lugatit,
Gjyle as top mos m' i u ngule shtatit,
Vec tagani atê m' e prè,
Stramastik tue kêne se isht' lè.
T' i a dha Shkjau at here m' <<novice>>,
E t' a muer mu nên gerthice:
Shi njaty, kû pshtim nuk kÃ
Nieri i shkrete, me pase me i rÃ
Plumja e pushkes. Porsi nji bùll
Rà per dhè i ngrati Isuf Pule,
Purun bris se njaj carani,
E <<oh>> e as <<ah>>! trimi nuk bâni;
Vec, kur shpirti i erdh me dale,
Tha n' per dhâme mâ t' mramen fjale:
<< Shndosh vatani!>> e m'vend u pak
Tue e bâ djerrin hurdhe me gjak.
Ah! mo' lê, brè, Rrustem Uka,
Per n' kjosh trim si t' a thote duka,
Mo' lê shoket, brè, pa i pague;
Se manà , mire kan qindrue,
Marre fisit s' i kan lshue,
Per Shqypni trimat jâne shue!
Edhè m'kambe t' flakroi Rrustemi.
Kur flakrue kà m' kambe Rrustemi,
E t' kà ulurue si bishe nper bore:
M' tani, djelm! Me dore! Me dore!
Aty Shkijèt pritat po i lshojn,
Edhe nisen te dredhojn
Kâmbe mbas kâmbet, hap mbas hapit,
Dèr qi vû jâne m' pike te vrapit,
E t' kan mârre shpatin terthuer;
Pa kqyre driz pa kqyrun gùr,
Tue hike vrap para Shqyptarve,
Si atà drêjt para zagarve.
M' shpine Shqyptaret u u shtrin m' at here
Me shum vigme e me potere,
E t' i ndoqen rruges per s' giatit,
Dèr qi zhduken per mbas shpatit
E me sy mâ kush s' u pà ,
Pose asish qi meten vrá.
Ká pá Zâna e Haramis
Ke u thye Shkjau m' at Qafe t' Hardhis,
Edhé e Mira po lumnon,
Shkam me shkam po fluturon,
Ká mârre kângen e po kndon:
Ty t' a lumsha, moj Shqypni,
Qi per bese e per trimni,
Maná shoqe kund s' po ké,
Kahdo bje dielli mbi dhé.
Zdathe e zdeshe Shqyptari i ngrate,
Brin per toke e buken thate,
Nuk m' ká zêje as s' m' ká zanát:
M' a shkon jeten ne siklet,
Si ajo bisha ne shkorret;
Po, por preke m' erz te shpis,
Po, por preke m' toke t' Shqypnis,
Preke n' Fé, qi ati i la i Pari,
E per t' pá ké se si zhari
N' zêmer mnija ká m' i u kalle,
E si hasmit, shpaté e gjalle
'Per t' i u lshue ka << jurra >> m' shpine,
Si m' zogj t' pules nji gjeracine.
Burre i forte, po, Knjaz Nikolla,
Burre i forte e me mend t' holla:
Por me arme e me furi,
Si n' Cetine bâ e ká pleqni,
Per ket bese, nuk hin n' shqypni
Me i u bâ dhâmi sa derrit.
Mos u ngut, moj Shto - Zo'- Vallet
Me mârre kânget e me pri vallet,
Se n' Shqypni s' marojn kurr hallet!
Se edhè lufta s' ká marue:
Me tzi ajò tash ká fillue.
Sa qi i mjeri fort po drue,
Se shum gjak sod ká me u bâ:
S' thehet shkjau me kaq e gjâ:
Duhet pune, po, Shkjau me u thye!
Po a tue pá, moj s' jé me sy,
Vizitori si t' âsht xi
Prej ushtaresh te Malit t' Zi
Ke po ngasin me furi,
Çeté mas cete e vi e vi
M' ure t' Sutjesk"s, m' at log mejdani,
Kû dha urdhen Mark Milani
Tok me u mledhe te tane ushtrija,
Mbasi 'i here ke Qafe - Hardhija,
Hovi i pare i mori m' thue:
Njizet vrá tridhete shitue.
Jo, po, tash lufta ka nise.
I a dha flaka m' at buze mali!
Si thue, Zâne, t' i bâhet halli?
Me qindrue tjeter nuk ká.
Pse edhè, e lumja, jam tue pà ,
Ke jâne dynde Plave e Guci,
Ke kan rrâ Strelc e Plevi,
Me Sutjeske e me Nokshiq,
Vûthaj e Martinoviq,
Hoti i Kûj' t, Morine, Isniq:
Gásh, Krasniqe, Rec e Dardhe,
Qafe e Diellit, Lum i Bardhe,
Nikaj, Palc edhé Mertúr,
Qi kund pushkes s' i lâne kusúr;
Edhè ktyne u paska pri
Ali Pasha, 'i kime - zi,
Kaluer atit pullali,
Si ajo rêja me duhi,
Kur te zbresé mbi Harami.
Me tê vin tjere gerzheli,
Disa Krén e Bajraktare,
Do begllere e do agallare,
Si me thâne Çerim Binaku,
Qi kû ndolli aty rrodh gjaku,
E si njaj Sadri Mehmeti,
Zâ' n e t' cillit ndie ká Mbreti:
Njani GÃ sh, tjetri Krasniqe:
Bâjn <<novicat>> pushkaliqe...
Vjen mandej, qaj Jakup Feri
Nji i Plavjane nji zog skyferi,
Mire ushtrue n' at log mejdanit;
Si njaj Hoti, njaj drang luânit,
Alush Smajli i Smajl Hasanit,
Qi kur sjellka m' tef taganit
S' t' bâhet kryet se n' trup po e ké:
Kaq vezllon aj porsi rrfé!
Por kam pá trima e s' kam pá,
Si at Prêle Tulin, por, s' kam pá,
Qi Merturit paska pri
N' dy celina e n' nji harbi,
<<Huten>> m' krah. zjarmin ne gji.
Gjurme per gjurme e njite mas ti,
Vjen nji Omer e 'i Hasan Haxhi:
Njani Isniq, tjetri Nokshiq:
Zot, n' dore t' tyne kend mos piq,
Pse t' a bâjn, besà per vigj.
Mbas ksish rrâ ka pika e djalit,
Kû kjene gjete sokola malit,
Kah Sutjeska edhè t' kan msy:
Nuk jet hasem per pa u thye,
S' jet ushtri, jo, pa u shperthye,
Mjaft qi t' duen me bâ gajrèt.
Zâna e Madhe kshtû po flet
Edhè e Mira kep me kep,
Po fluturon e fort ep,
Dèr qi zên mbi krye t' Sutjeskes,
Mbi nji curr ke aj shkami i bjeshkes,
Kû kà ndêje e âsht ule me pÃ
Se si puna ka me u dà ,
Tash qi aty na jâne perlà ,
Fyt - a - fyt Shqyptà r e Shkjà .

[GRUDJANE]

TE URA E SUTJESKES

Mark Milani kur ká pá
M' Qafe - Hardhi se aj shtek s' po ká,
Per me dale me rá n' Guci
Me ato tete taborre ushtri,
Naten n' terr kurrkush pá e ndie,
Si vû i kisht' Knjazi leci,
Kah Sutjeska fill ká msy,
Kin' po e gjên shtekun shperthye
E n' Guci po mund i a behe,
Qên as klysh m' tê per pà lehe.
Por gabue âsht kopilâni,
Pse Ali Pasha aty i a rrâni
Me dy mi ushtare te vet:
Orrl, sokol e kacabèt!
Kû edhè mire na jâne ngujue
Pushken markut m' i a fillue:
Pá gjak vendin mos m' e lshue.
Edhè pushka kà fillue,
Dielli m' cila at here tue u cue.
Lum per Ty, o i lumi Zot!
Se gazep do t' shofim sot,
Ke n' Sutjeske, nder ata curra,
Na jâne ndeshe burrat me burra:
Na jâne ndeshe Shqyptare e Shkjè:
N' mni t' shoshoqit te cillt lè,
Kan me u gri, besa, e me u prè,
Si njatà derrat me derra:
Kan me mete trimat nper ferra,
Kush pà i kjà , kush pà i vajtue,
Pá pase nget moter as grue,
E as mjeren mori nâne,
Nji fjalé t' amel per m' u a thâne!
Kaq, po, aty potera âsht nise,
Kaq, po, aty pushka âsht tue krise,
Edhe topi tue gjimue,
Gjylja e plumja breshen lshue,
Krisma veshet me t' i shurdhue,
Tymi syt me t' i verbue:
Qi, po t' keshe ti nja 'i qind krena,
E per krye ka dy pare brena
Me t' vojte mendja, lum daija,
Se asnji shndosh s' e con te shpija.
Porsi n' flake kerset duhija,
Njashtû rreh <<huta>> e <<novica>>
Nper shkamij, aha e plakrica;
Edhe ushton vigma e piskama:
Si ata mazat neper lama,
Si ata ujqt, lodhun prej zije,
Kur mêrr plajmi bjeshke e vrrije:
Por, si rà n cilat e mdhá.
Krisma e pushkes mâ aty s' u dà ,
Vec se ndêj ushtime tue vlue,
Kurr pà prâ, kurr pà pushue:
Porsi ushton breshni tuj ardhe
Bulkut t' ngrate zêmren t' i a mardhe.
Ashtû pushka tue kersite,
Mndershemtopi yue bulrite
Vigma e brima tue gerthite
Po vjen gjaku edhè t' u zé
E aty - ktû Shqyptare e Shkjè
Nisin pritat e po i lshojn,
Jete as deke mâ s' po shikjojn,
Vec po msyjn trimat shojshojn,
Hap mbas hapit t' u hjedhe para,
Si kacikrrat nper ara.
Se c' u ndez lufta m' at hera,
Se c' shunglloi zhurma e potera,
Se edhe pushka c' ndêi tue zi:
Mendt e krès me t' u perzi!
Me shoshojn idhte kaperthye
Gryke per gryke me arme t' u msy,
Tuj u msy, e tuj u shty,
I a kan nise trimat me mete,
Ofshe! nper at rrah te shkrete:
Si, mo', Zot, mâ keq per né,
Qi kem' ndolle n' kufi me Shkjè,
T' cillt, t' pabese e t' dobe tue kâne,
Trima po i' n sà t' duesh me thâne!
Met mâ i pari aj zog skyferit
Selimi i Selman Ymerit,
Dere e vjeter n' at Plevi,
Kû kisht' pase pleme edhe gji,
Kisht'pase dhên e kisht' pase dhi,
Toke ne mal e toke ne vrri
Si mâ i miri ne Malci,
E qi fjale pêng kurr s' pat lâne,
Ashtû bâ pat si e pat thâne:
Gjak as varre s' la kund pa mârre.
Ktê te mjerin pushka e muer,
Kah, tue msy aj si n' terthuer
Rrâjes s' njâj bungu desht m' i u fuer.
Mandej met Beqir Haxhija
Larg permende per kah trimnija,
Larg kerkue per kah urtija:
Bè m' krye t' tij bâte Gucija;
Pse as n' Shqypni, jo, as n' Cernagore
S' pat prè mik, s' pat cartun ndore:
Me gjith mend aj t' u mundue
Hakun m' hak gjithkund m' e cue:
Vec jete - shkurte kisht' pase qillue!
At here vrà âsht nji i Plevnjâne,
Nji i pà tate edhe i pà nâne:
Kurt Zeneli i ki' n pase thâne:
I rà pushka rranze gebzherrit
E e lshoi dekun terthuer djerrit,
Vendin n' gjak te tane tue e lá,
Si t' kisht'kêne tarok a kà :
E vrau Steva i Plevanacit,
Nji haram, ky, nji fare bracit,
M' e pase rande toka me e bartun,
Vec se kishe qi s' kishte cartun,
Se per tjeter mbi ket toke
Gjâ pà bâ s' la m' t'hueje as m' shoke:
Naten vidh, diten plackit,
Dikê pre, dikê kurit,
Toket e hueja del e shit.
Ky pà paska Kurt Zenel'
Kah, mbi cup krahcat shpervjele,
T' u mate ishte aj pushke me shti
M' nji t' Nikshiqas, djale te ri,
Edhe i metka Shkjau m' << novice>>
Tuj i njite pak mbi kerthice,
Tue e hjedhe dekun m' kokerr t' shpines,
Por âsht ngute i biri i shkines
Me qite pushke, pse Adush Haliti
Me nji plume krès i a njiti,
E t' i a derdhi trût per toke
Me <<kapice >>, kapole e floke:
I met rrashta shyt si boske,
Edhè dekun rà n' n' nji prroske
Por medet bân lande e gúr
Ke ká mete nji Dardhacuer:
Trim si kjene trimat dikúr:
Mos m' i a trême synin as deka:
Ke ka mete qaj Mican Leka!
Burre cufrrok, por burre cengèl,
Me do floke ngrehe kacarrel,
porsi kreshte derrit bugà r,
Synin gjarpen, mledhe kulár,
Kurdohere m' potere qi rrâni
Beli vedin, besa, e bâni,
Kah m' i lshohej hasmit m' shpine
Si skyfèr, si gjeracine:
Thue per s' gjalli po e perpin.
Ky pà e paska at Nike Mihajlin
Ke m' a gjuejtka Zyber Smajlin:
Nji te Racas, djale té ri
Dekun m' toke tue e karrani;
Edhe m' <<hute>> i u dredhka Nikes
Fill i a njitka m' zhabe t' bytykes:
Derdhe i a kà pe sheshet m' livadh.
Bertet Shkjau sà kà n' germaz,
E, tue shkue capraz m' capraz,
Ngerthye kuk, dy duert mbi varre:
Kah qyqari mêc isht' mârre:
Ashtû 'i copet, porsi shul,
Vjen e bjen m' nji hurdhe pingul,
Kambet perpjete e kryet ne balte:
Dy - tri here trande i kà shalet,
Edhè kshtû, kâmbet laradash,
Dha aty shpirt, e kthellte nji pash
RÃ , rreziku, n' uje palmuq:
Krejt prej gjakut hurdha u kuq!
Kur kà pà njaj Juriq Mata,
Nji zgobell me gaqe t' giata
Se c' gazep bâni Micani
M' t' ngratin Nike, njâ as dy s' i a bâni,
Edhè trimi âsht cue ne kâme,
Me tagan shterngue nder dhâme,
E m' <<novice>> tue qite pà dà ,
Fill m' Micanin turr kà ngÃ
Kin' po e vret Micanin n' prite,
Kin' aty aj po i a merr kryet.
Si aj ariu, qi kà sodite
Se shpelles s' tij âsht tuj i u avite
Derr' i eger, me t' shkye m' dhâme
Kerleshe kreshten gjate nji pllame

[GRUDJANE]

Me nji hov jashta flakrohet,
Edhe m' shpine derrit i lshohet,
Idhte me tê tuj u perlÃ
T' u dermishe, krejt m' gjak t' u là :
Kshtû Micani, kûr ká pá
Se Juriqi m' tê ká msy,
Merthye << huten >>, vû per sy,
Asht cue m' kâmbe e n' shesh kà dale,
Edhe t' dy ashtû balle per balle,
Flake per flake armet i kan kalle.
Rá Juriqi m' toke pike gjalle.
Met Micani porsá gjallé.
I rá pushka mù m' krahnuer
Tue e lshue djerrit per terthuer,
Ne gjak t' vet t' mjerin tu' e lá
Zêmren s' âmes dysh tuj i a dá!
Edhè i ngrati Mican Leke,
Vû duert n' zêmer, shtri me deke,
Kryet mbi stom e kâmbet ne vi,
Zâne <<martinen>> per nen i,
Tue i shkue gjaku vi e vi,
Zên e u thote shokve per bri:
<< Amanet, o shoke te mi,
Neper Dardhe kur te kaloni,
Armet e mija barré t' i coni,
N' oborr t' kullés edhe t' m' i lshoni,
Nânes as tates mos m' u kallxoni
Pse jane t' vjeter e i verboni.
Ne pervetet nana per mue,
Thoni:djali t' âsht martue!
Ne pevetet se c' nuse muer:
Muer nji plume ne krahnuer!
Ne u pevetet se c' darsmore pat:
Pat tre korba ndêje per ngiat!
Ne u pevetét se c' zoja kndojshin!...
Orrla e sorra m' tê po rmojshin!...
Qindro, thoni, oj nane e shkrete,
Se Micani te kà mete,
Tue luftue me Mal te Zi,
Qi Te mjeren moj Shqypni
Po e vorfnon me djelm te ri,
Ke po i vret hiri e pà hiri,
Gjithkû t' jete djali mâ i miri!>>
Edhé â shkime si shkimet qiri.
Ah! Mican, bre, Mican Leka,
Se ty mire manà , nâne - shkreta
Te pat msue, te pat qortue,
Kur u nise n' lufte me shkue
N' at Sutjeske, kû rreh shejshana:
<< Pa ndigjo, t' tha, te paste nana:
Kur te bâjsh me u gjuajte me Shkjá,
Amanet, nder mend me t' rá
Se si 'i plake dikur pat kjá,
Lufte as darsem pá mish s' ká:
Se prandej ky nieri i shkrete
Mundet n' lufte, besa, me mete;
Pse edhe krenat, morè bir,
N' fushe t' mejdanit po ishin lire.
Por ti lokes s' m' i ndigiove,
Vec jurish mbi Shkjá m' u lshove,
Si ajo bisha ne Kallnduer,
E, tue qite kryq e terthuer,
Vrave 'i here Pavlo Serdarin,
Krejt ne gjak tue e zhyte qyqarin;
Mandej Stankun, mandej Jankun,
Mandej prap Veshoviq Brankun:
Veshoviqin, gerxheli,
Qi Nel Gilen t' vrau perbri:
Njat t' Vuthjanin djale bari,
Qi kisht' lânun dhên e dhi
Edhe dale kishte n' ushtri
Per me u vrá me Mal te Zi,
Prandej ty, mor' Mican Leka,
S' ká pse t' dhimet t' rit as jeta;
Se, manà , mire ké qindrue
Vedin mire e ké pague,
Marre vendit s' i ké lshue,
Emni i yt ká per t' u kndue
Vone e vone m' lahute t' Malcis,
Si t' i vije dita Shqypnis.
Mbasi 'i here Mata e Micani
U bân fli m' at fushe mejdani,
Prap gjimoi topi e havani,
Prap shunglloi << huta >> e <<novica>>,
Prap ushtue ká Brezovica;
Edhe rán shakull per dhé
Shum do tjere Shqyptare e Shkjé,
Kû dy - tre, kû pêse, kû gjashte,
Kush ne pod e kush mrende n' ashte,
Njâni i ri e tjetri i lashte,
Té gjith burra e pika e djalit
Kû ki' n kêne sokola malit:
Me i u dhimet gurit e drunit:
Si njaj Osja i Shas Alltunit
Zeqir Meta i Mete Xhelilit,
Dy te bijt e Man Halitit,
Osman Sela 'i zog bylbylit,
Janjiq Mirko e Tomiq Pera,
Rrahman Duli, porsi fjera,
Kryeper krye me at Jeliq Gjuren;
Qi n' Kotorr pat shite fuguren
Edhé blé pat aj kuburen,
Me te cillen mandej, Shkjau,
Me dore m' tê Rrahmanin vrau:
Rrahman Dulin, qi pà deke
Mire ky Shkjaut kryet i a ká ceke,
Tuj i a dà dysh me tagan,
Si t' kisht' kêne poc a bastan,
Te dy trima, s' ké shka u thue:
Njâni bishe, tjetri drangue.
Por shka kndon njaj zog i zi
N' ato llugje mbi Guci,
Kah fluturon selvi m' selvi?
<< Amanet, o fushe e male,
Shueni kange e shueni valle
Shueni vallet per me kjá,
Se n' Krasniqe 'i kob ká rá:
Smajl Arifi, thone, âsht vrá
N' at Sutjeske t' u gjujte me Shkja!
Shum do t' bâje e âma medèt,
Kur te ndiej se Smajli met,
Se met Smajli, aj fare viganit;
Balli i tij nji fushe mejdanit,
Syni i tij agzot havanit,
Shtati ardhe si shti bajrakut,
Vesh e m' vesh dega e mustakut,
S'b^jn mâ nanat nji asi djalit!>>
Shuke zá' n, bre zogu i malit,
Se ti s' din shka jé kah thue !
Ti vec din me curlikue,
Gêm me gêm tue fluturue.
Pse t' a kjaje Smajlin e ama,
Kur, qe, aj trimi Sadik Rama
Smajlin mire e kä pague:
Dy te vram e tre t' shitue ?
Por t' kjaje nana Cen Brahimin,
Qi, kur pá ká probatinin:
Njat Sadrin e Çun Selimit:
Se mu m' parzme e mori pushka,
Aty cue âsht, po, kaptine - mushka
Edhè vrap âsht vû me hikun,
Dekun m' toke tue lânun mikun
E 'i kori tue i lshue Shqypnis;
Kryet pse Shkjét i a prén Sadris
E i a ngulne, ofshé m' nji hû,
Me ngrane m' tê sorre e falkue,
Edhe nise kan me u levdue:
Mire nenshtrasha, or Ali Pasha
Pa vre 'i here m' ket mâje huni
Pse, me giase, njaj Sadri Çuni
Dishka Ã* fjale do me t' a thashe:
Do me t' thashe, me giase, or Pashe,
Se t' bân êmer Mark Milani,
Mark Milani Kapidani,
Me i a ndreqe cilen n' Xhami,
Dreken n' Plave, darken n' Guci,
Kû do 'i here aj me pushue;
E mandej, per n' kjofte gjikue,
Dér ne Shkoder me kalue,
Per me i vû Shkoders <<kapicen>>
Per me ngulun <<trobojnicen>>
Mu m' kalá te <<Rozafatit.>>
Kur ká pá Pasha i Gucis
Ngulun m' hû kryet e Sadris,
E ndie ká si prrallej Shkjau,
Ç' âsht perlyke aty si kau,
Me u ndi vigma shkam e m' shkam:
Bini, burra, bre ! kû u kam ?
Se né Shkjau na ká marrue.
Arme e ftyre na i ká zezue,
Sadri Çu' n per pá e pague
Dy per njâ, si e kem' kanue>>.
Porsi kur atje prej veret
M' uje a m' mriz bariu ndiell shqeret,
Edhe ihsohen dhên e dhi
Turr e vrap mbas zânit t' ti;
Njashtû burrat e Malcis,
Gjithkû kje lulja e djelmnis,
N' bulurime te Pashes s' Gucis
Ata hovin mârre e kan,
E tue krise top e havan,
Tue zi pushka pá i a dá,
N' dore taganat tu' u shkelqá,
Me nji brime, qi kryet me t' cá,
Fulikare turre jane m' Shkjá,
Atje, kû m' nji mâje hûnit
Ngule isht' kryet e Sadri Çunit.
A din ti si bleta idhnohet,
Si peshtiellet, si egercohet
E rreth zgavrrit n' shkam si vrullet,
Kur te shofe se mecka i hullet

[GRUDJANE]

E se do turi' n e ndyte
Nder fashoj mrenda me zhyte ?
Malazezt njashtû egercue
Jane atbote e krejt terbue,
Kur kan pá Shqyptaret tue rrâ:
Kê drangue, kê katallâ,
Nja' n ari, tjetrin luâ,
Te gjith trima m' nân e m' zâ:
Edhè lshue pritat me 'i here
N' dore taganat zjarre per mndere,
Synin gjak e ftyren vnér,
Dredhe << kapicat >> m' njanin sy,
Ata vete kan mârre e msy,
Me vikame e me piskame,
E t' jane lshue burrat e dheut
Si ajo lava n' muej te Shndreut.
Ty, o Zot, te kjoshim fale !
N' at fushe t' lame kur kan dale,
Kur kan dale Shqyptare e Shkjé,
Se c' kan nise atá me u pré
Se c' kan nise - o me u shemtue
Krahesh e krenash tu' u krekcue,
Hundesh e buzesh t' u rrumullue,
Fyt - a - fyt m' dhâme t' u kafshue,
Si ata derrat me harusha !
Rî ne gjak âsht te tane fusha.
Mbi trim trimi hapet, turret,
Lshohet, struket, hidhet, ngurret,
Tash ha shtatin me dredhi,
Tash m' tagan sjelle me furi,
Here t' u mprojte, here vete tue msye
Jo per t' pshtuem vete gjalle me krye,
Por per t' lâne hasmin pá krye:
Se mâll jeten kush s' po e bân,
Vec seicilli ndjeke m' tagan
Kryet e shoqit: thue, âsht bastan
Per t' u kpute me u shite ne treg,
Ase molle per t' qite bejleg.
Ka mê topi edhe havani
Ká prâ pushka, âsht shukun zani,
E vec ndiehen ke rrapllojn
Idhte taganat ndeshe m' shoshojn
Ndeshe per krena e ndeshe per llana,
Ndeshe per togza e koparana:
Thue jane korrcat tue korre n' are.
Shkrabiq Pera 'i trim budalle
T' forte jurish aj kisht' pa' marre
Edhe lshue c' isht' kêne m' Shqyptare,
Me i perpî, thue, po do gjalle.
Pret Sule Memen m' hov te pare;
Nji djalosh prej Lumit t' Bardhe,
Si ajo <<ltina >> e shtatit ardhe,
Sá nise djali me u burrnue:
Edh"âsht turre kryet m' i a shkurtue,
Dhanti Knjazit me ja cue;
Por n' ket pûne u gjet gabue !
Qerim Çela, 'i zog petriti,
Me tagan mù krés i a njiti,
Tuj i a cá dèr m' shtek te ballit.
I u hap kryet si shege Tivarit,
Shperthiqe trût i jane livadhit.
Msyn Bozhiqi mize me mize,
Do me e pré Qerimin n' kizé,
Si t' kisht kêné gjarpen a bolle:
Tagan Shkjaut s' i kisht' pase ndolle.
Edhe, besa, trimi i trimit,
Ngusht me at kize i a prû Qerimit,
Ke ktij n' lufte me kize me u pré
S' i kisht' rá kurr, q' se kisht' lé.
Shka ka thâne qaj Llazo Bjela:
Ah, kadale , bre Qerim qela !
Se ktû hase ké m' bubazhela,
Qi t' bâjn luften me kortela:
Me kortela, kiza e kmesa:
Gjáll nuk t' lâne me pshtue, qe besa !
Edhe m' kmese i âsht hapun Shkjau,
Njânin vesh me tê i perlau,
E t' i a ngûli 'i pllame m' cup t' krahit,
Tue plandose permys giate rrahit.
Lshue m' tê, at here Bozhiqi rrfé,
Ká nise kryet aj m' kize m' i a pré;
Por s' i doli m' i a rrumllue:
Orrl mbi tê ka' tue flut' rue;
Tue i qite syni zjarm e shkendija;
Burri i dheut Omer Haxhija,
Vojevoda prej Nokshiqit,
Qi me 'i t' sjellme kryet Bozhiqit
I a ká pré e hjedhe per toke.
Ká hike Llazja e â mshefe nder shoke;
Perse pá qi n' lufte s' kisht' giase,
Me mârre burri teper llase.
Vec Bozhiqi po kisht' pase
Nji te nipin me tri zêmra,
T' cillit mrapa s' i muer thêmra,
As nen gjyle te havanit,
As nen tef te prehte t' taganit,
Kurdohere duel n' fushe t' mejdanit:
Stojan Rade i ki' n pa' thâne.
Kaprroc burré e i shkathte zarâne,
Me do sy t' tane gjak e vnere;
Ky, kur pà ungjin e mjere
Shyt per toke e zhyte ne gjak,
Grize ká buzen nen mustak
E t' â lshue m' Omer Haxhin,
Thue ' imend m' kâmbe aj po e perpin.
Por s' perpihej, besa, Omeri,
Qi po isht' kêne nji ari Peshteri
Hijen por m' i a drashtun njeri.
Kryet e tij t' tane gunga - gunga,
Vetllat strehe porsi dy shllunga,
Me nji pare mustake te zez,
Qi me i mrrijte, po dér me brez:
Edhè shtatit ardhe vigâ
Pergjake sysh si katallâ,
Kishte pase llanen e krahit,
Thue, po isht'kêne nji dege prej ahit,
Te tane lesh e toje - toje:
Vet kulshedra me u trême soje,
Se ky, besa, kur ka pà ,
Se po e msyte i mnijti Shkjá,
Vrik prej si aty trimi âsht dredhe,
Vrik n' ndesh t' ti aty trimi âsht hjedhe,
Si me dashte me i hi n' goje gjalle,
E dhâme tue kercnue e tmalle,
Kaq taganin ká vringllue
Sá qi Shkjau zên me u pendue,
Pse aq pá beh turrin kisht' lshue;
Edhè nise turrin me e ndale
Nise me dredhe shtatin si njale:
Si po t' dote i biri i Shkjaut
Me u fute kund n' ndo ' i bryne kaut:
Kaq, qi mrrudhej lâmsh i mjeri
Kur m' tagan hapej Omeri.
E as nuk diej sá kje t' u shty
Per pá hupe aty me krye;
Vec se e pà n dy Malazez:
Njâni i rêmte, tjetri kermez:
Nehmanj Savo, e Zvekan Pavo:
Se aj n' log Zânash po kisht' rá,
Se me krye shndosh s' isht' t' u dá,
Edhe lshue kan t' dy vetime
Aty shoqit me i vojte ndihme.
Ah, kadale ! piskati at hera
Jakup Feri, porsi fjera;
<< Se kshtû trimat nuk e kan:
Tre me nji me u pré n' mejdan !
E t' âsht lshue burri m' tagan,
Cope e grimé, thue, tash po i ban,
Tash po i ban, thue, cope e grime.
Vjen Todori sá 'i perbime,
Me nja dy t' Njegushas t' ri:
Njâni muse, tjetri Mili.
Msyn Jakupin porsi rrfé:
Nji me tre po do me u pré,
Si t' u rrahe t' ishin me shtaga...
<< Mos e lsho, bre Jakup aga !
Perlyke âsht sá kurr ká mujte
Alush Smajli i Hotit t' Kuj' t,
E me 'i djale prej Buzes s' Ujit,
Qi per mik dalun n' Guci,
Kishte rrâ n' kushtrim me ushtri:
Gjeto preka êmni i ti:
Djale me bré hekur me dhâme:
Synin gace, qafen dy pllame:
N' ndihme Jakupit vrap kan rrâ.
Porsi breshni me murrâ
E t' kan nise burrat me u pré
Fyt- a -fyt perlá me shkjé:
Si zanát, besa, gjithmone
Qi e ka pase malcija e jone
Balle per balle me u pré me shkjá
Idhte me i bá Shkinat me kjá.
Ata siell e keta siell,
Njâni turru. tjetri ngurru.
hapu, zmbrapu, msyju, shtyju;
Me gjak lá krejt u jane llanat.
U kullojn gjak n' dore taganat
Rrebte kah trimat i vringllojn
Idhte me mârre kah duen shoshojen.
E kaq nise â aty potera,
Kaq âsht dhâne vigma m' at hera,
Besa, or probe, me t' hi mnera.
Pse edhé tjere Shqyptare e Shkijé
Aty msy kan si shkerbé,
E po rrin ata t' u pré
Si per s' tepermi t' ki' n lé.
Lamsh bâ gjindja n' at log Zânash,
Si gjarpij n' zgavrra murânash
E thue lé s' kishin prej nânash,
Vec se toket t' zeze shperthye,
Deke as jete pa kqyre me sy
Aty trimat t' jane merthye,
T' jane merthye, t' jane kaperthye,
Njâni m' tjetrin rrebte kan msy:
Shkjau m' Shqyptar, Shqyptari m' Shkjá:
Kush tue sjelle m' tagan pa dá,
Kush t' u rroke kush t' u perlá,
Me t' u trande toka nen kâme !
Fyt - a - fyt jane njite me dhâme,
Ndryshe jo, besa, lum djali,
Vec si qêjt me bisha mali:
Edhe s' ngiati e mâ se 'i koke
Rrotullue ka, ofshé ! per toke,
M' to me ngrane e m' to me krroke
Korba, sorra e cilikoke.
Met i nipi i atij Bozhiqit
Edhe ' fare Savo Jukiqit,
Me at serdarin e Nikshiqit:
Te tre i preu Omer Haxhija.
Mandej met Llano Kadrija,
Nji prej Krenesh se Dragovis
Edhe aj Myrtja i Can Faslis,
Qi 'i here vete nji Shkjá pat pré;
Por kur m' dytin lshue ka rrfé,
Nji fare Lluko prej Cetinet
M' tagan gati i rri mbas shpinet,
Edhe e lên t' ngratin pa krye:
Ktê pa krye, t' âmen pa sy,
Tjeter djale pse ajo s' kisht' pase.
Krenue Llukja edhe trumhase
Mbasi preu Myrton e ngrate,
Ç' âsht zhgjanue, c' âsht hallakate,
Se edhe hovin c' e ka lshue
M' Jakup Ferin trim drangue,
Kinse kryet ktij m' i a shkurtue,
Por me t' vetin ka sharrue;
Pse m' tagan kur m' tê ka lshue,
Shpejt Jakupi 'i here âsht zmbrape,
Por mâ shpejt mandej âsht hape,
Edhe Shkjaut doren ka kape
I a ka kape, po, me do kthetra
t.

[GRUDJANE]

Qi i kisht' pase si ajo kulshedra,
Edhe, rrase taganin n' planc,
I a ka shkye porsi latrâc
M' rreth t' shallvareve e der n' gerglâc.
Por ka mete, heu ! Basho Jana,
Nji i Merturas, trim si Zana
Vete, po, nipi i atij Prêle Tulit,
Cilli at vjet kthye prej Mosulit,
Kû ' i here Mbreti atê e pat trete
Per nji gjak, qi kti i kish' mete,
Bashke me Prêlen rá ne Guci,
Per me u vrá me Mal te Zi,
Per me dekun per Shqypni.
Kaperthye ky me nji Shkjá,
T' dy varrue edhe krejt n' gjak lá,
Kah âsht hape m' tagan me i rá,
Kryet dy felesh me ja dá,
Shkjau mâ i shpejte po kisht' qillue,
M' tagan parsmen i a ka shpue.
Dekun m' toke edhe e ka lshue.
Kur ka pá kumara i ti
Njaj Bale Gjoni kime - zi,
Se met Basha zhyte ne gjak,
Kurrkund kâmbes s't' i bâni lak
Por vetime si kokrra e rrfés,
M' kandak t' pushkes i met Shkjaut krés
E t' i a bâni pshesh me pshesh,
Kalamùq e lshoj mbi shesh;
Edhe at here si katallâ,
Zâ Prêla Tulit aj ka bâ;
Kû jé, Prêle, eh, ti mos kjosh !
Se ti nipin s' e ké shndosh:
Se ty nipin t' a kan pré !
Mo' le, bre, kûdo qi jé !
Njat here Prêla shtri per dhé
Kishte pase nji fare Nikicet,
Kaprroc burre pre' Andrijevicet;
E t' u mâte isht' shi m' at here
Orrl me u lshue mbi dy Shkjé tjere,
Kur, qe, ndien Balen tue ulrue,
Aty trimi s' âsht hutue,
Kah Bal Gjoni por ká msy,
Ftyren vrânte, vetimen n' sy;
Si taroc, qi te kete ndie
Tue u perlyke kund mzat a ká,
Lshohet djerreve tue ngá,
Ka' atij zêmra i hjeke me u vrá.
Vec, nji rrahit t' repte tue rá,
Qe po i del para nji Shkjá,
Hokubét me sy me u pá,
Kryet e tij, po, me mrrijte m' trá,
Te tane kodra e te tane neje:
Dredhe mustaqet teje - teje,
Si dy bishta dashsh galana:
Cupi i krahit sa murana:
Mashkull qerrit ishte llana:
Çelik ndoset giûni e kama,
Me t' thâne mendja se 'i pende buej
Atê vendit s' mund t' a luej.
Betér shtatit si 'i mullár,
Kerleshe ftyres, ngerthye kulár;
Thue, per t' gjalle do me t' bâ gjâmen:
Per rrâze vithes pré dollâmen,
Zên e i thote Prêles matrahuli:
Po a ti jé, mor', njaj Prêle Tuli,
Qi kasap jé bâ mbi né,
Edhe gjinden po na i pret
Si me pré krena baktish ?
Se un, maná, t' kam lype nper qielle
Jo mâ tash qi t' hasa m' toke
Po t' lâ gjalle me shkue me koke ?...
Edhè âsht lshue m' tê si kulshedra,
Thue, po e shtje ndande pash nen dhé.
Sá shpejt Prêla i ka ndêje gati,
Sa mire prite e ka m' tagan.
Se c' kan shkrepe shkendija Taganat,
Se c' jane kpute, shitofti Zâna !
Si t' ki' n kêne dy cokla Drini:
Mollzat vec u kan mete n' dore.
At here msy t' a kan shoshojnen,
E t' jane hjedhe edhe perdredhe;
Shoqishojen s' po mûjn me e rrzue.
Lavd shoshoqit qi i qesin,
Kah po lidhen kah po hidhen,
Atij rrahi kah po i siellen:
Bumllon toka rreth per rreth,
Thue po bin topa per s' largu.
Qet Vasili edhe po i thote:
Se << Vasil >> Shkjaut i ki' n thané:
Se un, manà , qi atje n' Berane
Fyt - a - fyt me Turk jam pré:
Qi kam mârre krena n' Babune
Ne Babune edhe ne Shpûze,
Ne Kernice e n' Podgorice,
Kah kujton, or ti Prêle - shkreta,
Se ty kryet s' po t' a há sod ?
Vall, c' ka mârre Prêla e i ka thâne:
Se ti, beli, or Vasil - zeza,
Dér me sod me Turk m' jé pré;
Por m' ké mârre krena Harapesh,
Por m' ké mârre krena Zejbekesh;
Vec se sod m' ké hase m' Shqyptár,
Qi po e kisht' luften zanát,
Qi po kisht' erz e burrni,
Besen bese, fjalen <<senèt >>,
E qi kryet ka me t' a pré
Si me pré manà , 'i krye berri;
Edhe at t' mjeren grue te shpija:
Njat kercnuen mori shkine,
Do t' a pshtjelle, besa, ne zi.
E ka lodhe kjo fjala e Prêles;
Sa me idhnim qi po i a kthen:
Qi un Shqyptarin, morè Prêle,
Pasha at Sh' Pjetrin e Cetines,
S' t' a bâj as p' r 'i hunde burrnot,
Edhe e há, po, dy here gjalle,
Se na, shndosh kjofte Gospodari !
Kem' me hi besa, n' Shqypni,
Edhe n' Shkoder kem'me shkue,
E Shqyptarit, qi po m'thue
Se po isht' trim e s' diej shka tjeter,
Do t' i vêjm << kapice>> mbi krye.
Por jo ty, Prêlà , mos druej;
Perse kryet ty, maná t' Zotit,
M' arrc tash po t' a pret Vasili,
E t' a ngule baca m' nji hû
Me ngrane m' tê sorre e falkue:
S' ké me pase, tham, mâ nevoje
As per ksule as per <<kapice>>.
Ç' ka qeshe t' madhe Prêla at here:
Se me giase, or ti Vasil,
Mordja mendt t' i ka trullue
Edhè ktû jé kah flet jerm.
Se un njetash t' kam lshue per dhé
Se un njetash kryet t' a kam pré:
Mau, Vasil, se ngusht e ké !
Mire jane lidhe me llana t' krahve
Ç' po plandosen trimat krepave,
Ç' po dermishen burrat cungjeve,
Jane trême bollat e struke gropave,
Fort bumbullue ka aj rrahi i repte,
Edhe dushku c' fershllon malit.
Shkume e verdhe u shkon prej goje,
U shkon djersa rrkaje e rrkaje,
Kah orvaten, kah rropaten,
Kah per mndere trimat dihasin
Shoqishojen vec si m' e mârre.
Por m' e mârre shoshojen s' po munden:
Kishte hase, po, sharra n' gozhde.
Nji telbiz Prêla qi isht' kâne
Ka mârre Shkjau edhe i ka thâne:
Manà t' Zotit, mor Vasil,
Mbas do shêjesh qi po shoh,
Drue fort mire pûnen s' m' a ké:
Se jem' kape edhe perlá,
Tue na u sjelle â ' i korb i zi
Edhe krroke ajrit pa dá:
Me ty e ka, thom, shpendi i keq.
I âsht dhâne Shkjaut qielles me shikjue.
Shpejt i rrin qaj Prêla gati,
Shpejt nderkâmbcen i a ka qite.
Asht pure Shkjau sa i mullár dushku,
Asht plandose rrahit terthuer.
Fort âsht trande rrahi nen kâme.
Ç' ka kercnue Prêla me dhâme.
Sa shpejt zjarre e ka kortelen.
Se mire Shkjaut i a ka rrase n' bri:
Gurgullon gjaku vi e vi,
Ç' asht perpjeke at hera Shkjau,
Fort perplase ka kâmbe e duer,
Tuj u shkarrafende per toke:
Si njaj buelli, kur kanari
T' i a kete cue thiken der m' asht:
Me i u dhimte, besa, mor' burra,
Minit n' múr e gjarpnit n' gúr.
Por dhime prêla s' po kisht' pase
P' r atà anmiqt e Shqyptaris;
Prandej kryet i a pret m' kortele,
Si me pré, po nji krye berrit,
E e lên shyt Shkján terthuer djerrit
At here kape ka aj ata krye
Per njat kacirube te flokvet,
Edhè krah aty i ka dhâne
Tuj u a hjedhe Shkjevet m' llogor:
Si njaj bulku kujdestár,
Qi bastan tue ngarkue n' are
Po i erdh n' dore lladik i kalbun,
U a flakron dirqve edhè derrave,
Qi tue rmue t' jene n' djerr per bri;
Edhe nise ka t' u lavdohet:
A po ndien, or Mark Milani ?
Falmeshndet Pasha i Gucis,
Edhe thote: <<byrme >> gjithkur t' duesh,
N' dac per cila, n' dac per dreke,
Si ne Plave, si ne Guci;
Pse e gjên tryezen gjithmone shtrue:
Plum te rande, barot te zi.
Sa per tash, qe ket sherqi...
Po i a coj Knjazit dhanti,
Pême e mire bi ne Mal t' Zi,
Por kepute ktû ne Shqypni,
Le t' a daje me miqasi...
Porsi kur rruges nji shtektár,
Qi t' a msyjn qêj a zagare,
M' gur a m' bûce qêjt t' i kete gjue,
Kta nji here porsi t' terbue,
Turr mbaspeshet kan per t' lshue,
E mandej mâ me furi
M" shpine shtektarit me i u shtri:
Malazezt kshtû rrân nji fillit
Per mas krés s' atij Vasilit
Kur flakrue Prêla u a ká;
E, si 'i here ata kan pá
Se Vasil mâ nuk po ká,
Lum per ty, o Zot i lum !
Ç' u ka vû aty buza shkrum,
SWe c' jane hjedhe, se c' jane perhjedhe,
Ç' jane terbue, c' jane krepatue,
Idhte m' Shqyptare edhe c' kan lshue,
Shtek as shkrep per pa shikjue:
Kush pa opange, kush pa <<kapice>>,
T' gjith m' tagan por e m' << novice >>,
T' gjith prej sysh shkendija tue qite,
Tue gerthite, tue bulurite,
Tuj u derdhe podit e shpatit,
Si atà ujqit e bjeshkes s' Sopatit,
Kur t' i lodhe ûja e zalldani.
T' i a dha topi edhe havani,
T' krisi gjylja edhe potera,
T' hypi tymi e t' hypi mndera,
U shuen gjindja neper prroska,
U thyen krenat si t' i' n boska:
Si t' i' n kêne kakryq a goska.
Lshuen Shqyptaret at here llogoret
Majten rreget edhe rmoret,
Edhe zûn n' at rrânze te bjeshkes.
Ndersa Shkjau i u rras Sutjeskes,
E t' i a futi zjarmin vendit
Ç' merr prej Uret m' rruge t' Kelmendi

[Mariachi]

Gjergj Fishta

Dramaturgjia dhe Publicistika

Nje vend te vellimshem ne krijimtarine e Fishtes ze dramaturgjia. Ai shkroi drama, drama lirike (melodrama) dhe tragjedi. Ne dramat dhe tragjedite konflikti eshte i ndjeshem. Tonet qe i pershkrojne jane ato heroike. Personazhet dhe karakteret arrihen te skaliten. Ne dramat lirike dialogu eshte me teper mjet organizues i jashtem sesa element ndertues i brendshem qe t'i jape mundesi zhvillimit te veprimeve dhe ashpersimit te konflikteve. Persa i perket mjeshterise artistike, zoterojne po ato cilesi qe i misheron edhe krijimtaria poetike. E gjithe dramarturgjia e Fishtes eshte e shkruar ne vargje. Tema e atdhedashurise eshte ne qender te pjeses me te madhe te veprave: ne dramat "Odisea" dhe "Kthimi i Uliksit ne Itake", ne dramat lirike: "Shqyptari i qytetnuem", "Shqyptarja e qytetnueme", "Jerina ose Mbreteresha e Lulevet", e sidomos tragjedine "Juda e Makab", e cila cmohet si vepra me e mire dramaturgjike e Fishtes. Tema biblike, e pastrimit shpirteror te njeriut ne lufte me veset per hir te virtyteve dhe te amshuesmerise se qenies njerezore eshte ne qender te dramave lirike. "Barite e Betlemit", "Luigj Gonzaga". Tema e padrejtesive shoqerore eshte ne qender te tragjedise "Hajria" ku mbizoteron realizmi, fryma demaskuese ndaj klasave te pasura.
Nje lende prej qindra faqesh permban proza e Fishtes. Eshte nje proze e frymezuar, ku lirizmi krejt natyrshem nderthuret me humorin, satira me groteskun. Shtresat e fjalorit jane me te larmishmet. Bashkejetojne fjalet, shprehjet, ndertimet sintaksore krahinore me arkaizmat, barbarizmat, zhargonet, me fjalet e shprehjet e latinishtes, te gjuheve moderne, perifrazimet, citimet etj., etj. E pasur ne llojet e levrimit eshte publicistika. Per patetiken e fuqishme, argumentin, kritiken shendoshese si dhe stigmatizuese dallohen shkrimet me teme shoqerore.
Ne shenjester ai ve dembelizmin, pertacine, indiferencen e shtetasve te shtetit te ri shqiptar, por edhe lakmine ndaj kolltuqeve, grykesine ndaj privilegjeve, prirjen regresive ndaj aziatizmit si dhe imitimin banal ndaj perendimores. Ai bente thirrje qe ne krye te shtetit te vine njerez te kulturuar, atdhetare, vizionare largpames te shtetit e te kombit. Fishta eshte edhe polemist i fuqishem, ai polemizon me pena te shtypit vendes si dhe me ato te letrave te huaja. Merr ne mbrojtje kulturen, dinjitetin, pastertine shpirterore te kombit. Ne polemikat nuk mungon kurre argumenti bindes autentik, si dhe shoqerimi i tyre me argumente nga filozofite e ndryshme, shkencat shoqerore e natyrore, por edhe vershimet patetike ku shpotit, tall e dermon pa meshire kundershtarin. Te njohura jane dhe ligjeratat e Fishtes, ku mbizoteron fryma solemne dhe argumentuese.

Publicistika

Per vlera te rralla artistike, per frymen objektive e shkencore, shquhet prova eseistike e Fishtes. Nje model i perkryer ne llojin e vet eshte reportazhi. "Nje udhetim ne Turkine e re". Njohes i thelle i botes shqiptare, adhurues i saj gjer ne kult paraqitet ai ne parathenien kushtuar "Kanunit te Leke Dukagjinit" te Shtjefen Gjecovit. Njeri me kulture te gjere e pasione te medha na shfaqet ne esete per Geten, per arkitekturen, muziken etj.
Ne trashigimnine e tij kane mbetur edhe qindra faqe te epistolarit, doreshkrime te ndryshme.
Fishta duke qene njohes i latinishtes, greqishtes se vjeter, italishtes, frengjishtes, gjuheve sllave, ne disa prej te cilave edhe krijoi, duke qene njohes i perkryer i shqipes qe flitej ne viset e Veriut, si dhe i tradites letrare shqiptare qe nga Budi e Bogdani, dha shembullin e tij se si mund te sillen ne kulturen vendese thesaret shpirterore te njerezimit. Te fresketa e trasparente jane perkthimet nga poezia e Silvio Pelikos, Aleksander Manxonit, Metastazios etj. Shembull per perkthyesit e Homerit, pergjithsisht te poezise antike e asaj klasike mbetet Kenga V (fragment) e "Iliades", perkthyer prej tij. Frymen e lashtesise heroike, madheshtine e heronjve dhe te betejave ai i misheron ne kompozitat burimore te shqipes, ne fjalet e ralla te te folmeve te saj, ne brumin e gjalle te shqipes. Teper kerkues e i sakte eshte edhe ne perkthimet e Kanconiereve te Petrarkes. Fishta pershtati ne shqip edhe komedine "i semuri per mend" dhe "Dredhite e Patukut" te Molierit, pershtatje qe shquhen per kolorit e pasuri gjuhesore.
Me vepren e tij te gjere dhe komplekse Fishta pasuroi ndjeshem ne radhe te pare poezine, por, gjithashtu, letersine tone dhe kulturen ne pergjithesi. Vepra e Fishtes ndikon gjithnje ne zvillimin e letersise me vellimshmerine e saj, me llojshmerine e gjinive, me pasurine e mjeteve te shprehjes, me autencitetin e saj. Ajo ka meriten e vecante te kete prekur terrene qe deri atehere, dhe me vone mbeten te paprekura ne letersine tone. Ai ka, gjithashtu, meriten tjeter se kultivoi per here te pare edhe me mjeshteri te larte shtresa gjuhesore te gjalla deri atehere te pashfrytezuara. Prandaj ndikimi i tij ne letersine tone eshte i madh ei shumllojshem.

[Mariachi]

Shqipnia e Lire

Do t'valvitet m'Kacanik
M'Kacanik, po, do t'valvitet
Kuq e zi Flamuri i shqyptarevet,
Perse toka, shqyp ku flitet,
Ajo vete asht, qi prej t'Parvet
Trashigim na e kemi pase:
Mbrende i huej, jo, ma s'do t'shklase,
Pose atehere, kur vjen per mik.
Jo, po: na sod ktu sundojm;
Ktu s'hece fjala e tjeter kuej;
Gjall Lirin' na nuk e lshojm,
S'njohim mbret as krajl te huej.
Zoti n'qiell e na mbi toke:
Me gjithkend vllazen e shoke,
Por se i cilli m'cak te vet.
Prande i huej, n'anderr m'e pa
Se vjen kurr e shklet nder ne,
Drue se keq kishte me i ra;
Pse shqyptaret kane ba nji bè
Bè te madhe ata kane ba:
Per Shqypni ne lufte me rra,
Me rra n'lufte me krajl e mbret,
E kur bjen ne lufte shqyptari
Lidhe me bese ai ndermjet veti,
E din hasmi se aty pari
Shungullon toka e gjimon deti:
Se bijn krenat fushes s'mejdanit.

[Mariachi]

Jemi ne Shkodren e viteve 1935-40. Si kudo edhe aty qarkullojne idet e reja e te vjetra simbas shkollave e gjeneratave. Gjergj Fishta ishte nji njeri i njohur ne popull per humor e thjeshtesi. Ai ndalonte e fliste rrugeve me lypesa, femije, gra, plaka, studenta, hoxhallare, etj. dhe per secilin kishte cka te thoshte. Nji dite, nji grup studentesh ne rruge, para Kafes se Madhe, jane mbledhe e po flasin e diskutojne gjera te forta, tema filozofike. Ishin studente te ardhur per pushimet dimrore nga Roma, Vjena, Parisi, etj. (Shkodra e viteve 35-40, perfytyroni veshjet elegante te asaj kohe....)
Ne kete kohe po kalon andej Fishta ose Pader Gjergji, sic e quanin populli.

Nji nga studentet, i cili ishte i shquar per "zotesi" e "kulture" te larte, e i brymosur pak me materializem, i thote shokeve:
-- Ndigjoni shoke. Kam me i ba Pader Gjergjit nji pytje te forte e kam me e nxane MAT... S'ka me dite ka me ia mbajte i shkreti... - e po zgerdhihet studenti me shoket e vet.
E mire, afrohet Fishta e pershendetet buza-gaz me studentat, e i pyt si ia kan kalu me mesimet, etj. etj. Por studenti ne fjale gjen rastin dhe e pyet:
-- Pader Gjergj, a muj me te ba nji pyetje?
-- Po si jo Djaloc, mundesh... po te ndigjoj - thote Fishta.
-- Pader Gjergj, - thot studenti, - Ju fetaret thoni qe pas vdekjes se njeriut, shpirti i tij fluturon prej trupit...
-- Po - thote Fishta, duke buzeqeshe, - ashtu themi na fetaret, pse a je kunder a?
-- Po mire, thote studenti, - tash po ta baj pyetjen... Nese nji njeri sapo vdes e marrim dhe e fusim shpejt ne nji arkivol, e kete arkivol e fusim ne nji arke te madhe prej plumbi, e kete arke prej plumbi e fusim ne nji arke prej bakri, e kete arke prej bakri e fusim ne nji arke prej celiku, e mbyllim mire e mire... Nga ka me dal shpirti k'tu o Pader Gjergji? A ban me m'kallxu?...
Edhe mbaron pytjen studenti, e u buzqesh shokeve fitimtar...

Pader Gjergji buzeqeshi disa sekonda dhe i thote qetesisht:
-- Ndigjo djalosh i mire... Ti me sa po shoh une, ke ne krye nji borsaline... nen ate borsaline te bukur i paske do floke bukur shume te dendura, bash si shtellunga leshi te dashit rude... nen ato floke si shtellunga ke nji lekure te trashe te kryes, nen ate lekure te kryes, ke nji kocke te forte si guri (kafka e kokes), nen ate kocke te kryes, ke nji cipe ma te holle qe mbulon trunin (trurin) tand, qe ashte ai qe mendon njeriu... A po din me m'tregu ti more student i dashtun po ty si te dul (doli) e nga te dul kjo pyetje e marre, a ban me e dite?... Studenti mbeti e s'dinte cka me thane.

Ne kete menyre Fishta iu pergjigj studentit "filozof", e shkoj ne pune te vet. Studentat e tjere ngelen goje hape, e fillun me qesh masandej me fjalet e Pader Gjergjit te pamposhtur...

[Mariachi]

Gjergj Fishta

Lindi ne fshatin e vogel Fishte te Zadrimes me 23 tetor 1871. Jeten e filloi si barì. Por shume shpejt , kur ishte 6-vjecar zgjuarsia e tij i bie ne sy famulltarit te fshatit, i cili e dergon Fishten ne Seminarin Franceskan te Shkodres. Me 1880, kur hapet seminari ne Troshan, ai vijon ne kete shkolle. Ketu ai shfaqi trillin poetik. Me 1886 dergohet per studime ne Bosnje. Vitin e pare e kaloi ne Gucjagore afer Travanikut. Mesimet filozofike i mori ne kuvendin e Sutidkes, ndersa ato teologjike ne kuvendin e Livnos. Te kesaj kohe jane edhe "Ushtrimet e para poetike". Me 1893 i kreu studimet shkelqyeshem.

I formuar ne periudhen e Rilindjes sone kombetare, poeti yne Gjergj Fishta eshte nje nga vazhduesit me autentike dhe te drejtperdrejte te saj, shprehes i idealeve atdhetare dhe demokratike ne kushtet e reja qe u krijuan ne shekullin e njezete.Menyrat e pasqyrimit te jetes, ne krijimtarine e tij, jane vazhdim i natyrshem i teknikes letrare te Rilindjes, ku mbizoteron romantizmi, realizmi dhe klasicizmi.Deri me 1899 Fishta shkruan me alfabetin shqip te franceskaneve. Ne janar te atj viti ai behet bashkthemelues dhe pjestar aktiv i shoqerise "Bashkimi", te cilen e drejtoi poeti atdhetar Preng Doci. Me alfabetin e kesaj shoqerie u botuan edhe krijimet e Fishtes te kesaj periudhe. Me 1902 emerohet drejtor i shkolles franceskane ne Shkoder gjer atehere e drejtuar nga klerike te huaj. Menjehere ai fut gjuhen shqipe si gjuhe mesimi ne kete shkolle. Arrin te botoje kenget e para te "Lahutes se Malesise", kryeveper e poezise epike shqiptare, me 1904. Me 1907 boton permbledhjen satirike "Anzat e Parnasit", me 1909 permbledhjen lirike "Pika voeset" me 1913 "Mrizi i Zanave".
Shpejt Fishta u afirmua si poet dhe si atdhetar. Me 1908 ai mori pjese ne Kongresin e Manastirit si perfaqesues i shoqerise "Bashkimi". U zgjodh Kryetar i Kongresit dhe drejtoi punen e Komisionit te Alfabetit.
Shpalljen e Pavaresise se Shqiperise ai e kishte pritur me entuziazem te vecante, por Luften Ballkanike dhe Konferencen e Ambasadoreve me nje brenge te madhe. Shkodra, qyteti i tij, te cilin kerkonte ta aneksonte Mali i Zi, ishte ne duart e fuqive nderkombetare. Brenga dhe entuziazmi duken ne poezite, por edhe ne shkrimet publicistike qe boton ne revisten "Hylli i drites", reviste letrare-kulturore, te cilen e themeloi ne tetor 1913 dhe u be drejtor i saj. Nen pushtimin austriak boton gazeten "Posta e Shypnise" (1916-1917), me 1916 themelon, bashke me Luigj Gurakuqin, Komisine letrare qe kishte per qellim krijimin e gjuhes letrare kombetare.
Mbarimi i Luftes se Pare Boterore perkon me pjekurine e plote te personalitetit te Fishtes si poet, si intelektual, si politikan atdhetar. Nga fillimi i prillit 1919 dhe gjate vitit 1920 eshte sekretar i pergjithshem i delegacionit shqiptar ne Konferencen e Paqes ne Paris. Ne dhjetor 1920 zgjidhet deputet i Shkodres. Ne prill 1921, ne mbledhjen e pare te parlamentit shqiptar zgjidhet nenkryetar. Si nenkryetar i Parlamentit kreu veprimtari te denduara politike. Merr pjese ne Revolucionin e Qershorit 1924. Perndiqet pas rikthimit te Zogut ne Shqiperi. Vitet 1925 e 1926 i kalon ne Itali. Nderkohe, krijon, boton e riboton pareshtur. Te kesaj kohe jane edhe pjesa me e madhe e dramave, dramave lirike, tragjedive etj. Pas kthimit ne Shqiperi nis etapa e fundit e krijimtarise se Fishtes. Kesaj etape i ve vulen perfundimi e botimi i plote i "Lahutes se Malesise", (1937).
Per veprimtarine poetike, arsimore, atdhetare e fetare Gjergj Fishta mori nderime te ndryshme. Me 1931 Greqia i jep dekoraten "Foenix". Me 1939 Italia e ben anetar te Akademise se saj.
Vdiq ne Shkoder me 30 dhjetor 1940.

VEPRA
Poezine e pare Fishta e botoi ne "Albania", me 1899, me pseudonimin E popullit. Gjate veprimtarise se dendur botuese, e cila, pervecse ne librat u publikua edhe ne 15 gazeta e revista te kohes brenda edhe jashte vendit, veprimatia e tij perfshin 40 vite te jetes, ai perdori 24 pseudonime.
Si krijues Fishta, ne radhe te pare ishte poet. Perkushtimin me te madh e pati ndaj epikes. "Lahutes se Malesise", vepres se jetes, ai i kushtoi 40 vjet pune. Ndersa vepra tjeter epike "Moisi Golemi dhe Deli Cena" u botua jo plotesisht ne shtypin periodik. Tonet e madherishme heroike, burimesia e paperseritshme e perfytyrimeve, shqiptaresia ne dhenien e mjediseve, heronjve, rrethanave qe kane bere qe Fishta, si epik te quhej "Homer i Shqiperise". Nderthurjet e ndryshme te mitologjise me realitetin, ashpersia e stilit , mendimi i fuqishem filozofik, dramaciteti i vepres kane bere qe Fishta te krahasohet ne kete leme me Geten e Danten.

[Mariachi]

Gjergj Fishta


Fragment i Zgjedhur


N'mos i paca mendt mbi hatull,
Mali i Zi e ka i vorr n'shpatull.
Venu shej ti fjalve t'mija,
Pse do t'vije po lum zotnija,
Koha n't'cilen Shqyptarija,
Zoje n'vetvehte ka me dale,
Por m'fal faj'n ti per kete fjale:
Mal i Zi ma s'ka me pase,
Serbi vella do ta humbase,
Pa kqyre t'drejte paa kryre arsye,
Serbin shqype ke mbi krye.
Ka me t'lane ky i dite pa sy,
Thelle n'rrashte, po t'ue t'i gerrye,
Se kshtu ecte ne shekull lodra,
Ulu maje e cohu kodra...

[Mariachi]

Gjergj Fishta


Burrnija


Qite dhambet perjashta, por si lata t'prehta
Zgaverr kerrciket e plasarit shtanguem,
Kosen peshtetun permbi kocka t'ngrehta
T'cepit t'shpulpuem,
Atje n'moje t'mjerueme t'rruzullit,
Zymte e me i hije t'trishtueme, t'permnershme
Lshue kraheve' i haver t'zeze, si re thellimit,
Rrin Deka e tmerrshme.
Prej avisit t'humnereve t'zgavrueme
Kthellet ne rrashte te thate, plot mizori,
Te hapet terthoren e natyres s'krijueme
Kundron ne mni,
E idhte asa' i kercenohet. Nji t'perqethet
Acar, at bote, natyres i shkon, n'per tejza,
Amull te cilet mbrende ia ngurron te njethet
E jetes nder fejza.
Me u zbe nise rrezja shi n'krue t'vet shkelqyeshem
Bres dryshku njeshet, n'ate shauret mbi rrota
Se moknes s'rrokullis e boshtit rryeshem
I vjen rreth bota.
Felgruemun njerzit nen tjara struken;
Per nen kunora pshtimin ato lypin!
Depertojne rete e nalt kah qiella zhduken;
N'andrra t'dheut zdrypin.
Por kot. Mizore ajo kose t'vet ka sjelle,
Shungllon thellimi per nen kupe t'Empirit;
Gjarper rrufeja lvitet neper qiell
E nen kambe te nierit.
Kthelle shperthe gjini i tokes. Tue bulurue
Gugson vullkani zhari, flake e shkndija;
Tallaz m'tallaz nis deti me gjimue,
Uleron stuhia.
E para dekes, ate here, bijne rob e mbreta;
Shkrehen mbretni, qytet kulm rroposen;
Shuhen krenija, po, dhe shkimet jeta
Ka' ajo sjell kosen.
T'poshtrat me t'eprat vise pshtiellen n'vaj,
E mnert kah kosa cepit t'dekes te shkulet;
Kah m'kerdhokla londit kerciku i saj
Shekulli perlulet.
Vetem s'perkulet para Dekes njai trimi,
N'zemer t'cilit nuk randojne pune t'liga,
E qe s'e ndale ku ate ta lype perlimi (detyra)
As paja as friga.
Per nen mburoje t'ndergjegjes s'vet t'kullueme;
Atje n'kufi t'Atdheut ase n'truell
T'elterit shenjte, pa u tute, ai dekes s'shemtueme
I rrin kundruell.
Perpara tije shkon moti t'uj u endun:
Vjen fati i nierit tu u terrnue pa da;
Tash mreten n'burg, tash shkartha n'fron t'permendun
Kane per t'u pa.
Por, ngule ai synin n'ideal t'naltueshem,
Si' i kep, qi vala smundet n'det m'e e lkundun,
Sido qit t'daje ndeshtrasha e dheut t'mjerueshem,
Ngele n'vend pa u tundun.
Jo po: as n'flake t'armeve nuk veton ai sye,
As buzes humneres nuk i dridhet themra:
Sheklli, po, mbare me pase per t'u shperthye
S'i ban lak zemra.
Rekton mbare jeta per nen fyell t'kercik'e
Te dekes s'shemtueme, s'permnereshme mizore:
Vetem BURRNIJA - nje BURRNI celike
Asaj i rrshet dore.

[Mariachi]

Gjergj Fishta - Anzat e Parnasit

METAMORPHOSIS

Qe besa, or burra,
Nuk dij kah t'caje,
Mbasi do t'thirret
Sod derri daje...
Me anmiq t'ShqypnÃ*s
Un pa u frigue
Mjaft jam, i mjeri,
Kacagjelue.
Pse kam pase thânun
Deri sivjet:
Lum aj qi shkrihet
Per atme t'vet;
Edhe kam pritun,
Mbas ktij mendimi,
Trimnisht per atme
Ç'fare do ndeshkimi.
Por tash, t'a dini
T'tâne rreth e cark,
Se mue m'ka hi
Sod lepri n'bark.
M'âsht bâ shtupe zêmra,
E m'la trimnija,
Si jam tue njoftun
Se c'm'qet Shqypnija...
Po, po; kujdesi
Per Gege e Toske
Mue sod m'ka hjedhun
Si hút n'kete prroske,
Kû, ndêje harû
Si dac n'govigj,
M'jane bâ, qe besa,
Kerciket si vigj,
E shtati tjeter
Porsi dege pishe,
Thue se kam hanger
Haram gjâ kishe.
Si me pase lé
M'ndo'i knete n'Zejmên,
A me pase ndêjun
Tue tredhun qen.
Ehu! t'kishe shkue
Pak mâ kadale,
S'kisht' kêne nevoja
Me tjerre ktû fjale;
Persè ishe mà jun,
Si mâjet njala,
E punue m'kishte
Kuleta e fjala;
Porsi njatyne,
Qi ndêje n'ShqypnÃ*,
Kujtojn se gjinden
Shi n'Australi;
E per dhé t't'Parvet
S'u bjen nder mend
Me sa per kpurdha
Qi bijn n'dervend.
Ata, eh t'paca!
Kane spaten n'mjalte,
E si balona,
Per dite mâ t'nalte:
Per dite t'u mâjun,
Si mâjet njala,
U punon m'shekull
Kuleta e fjala.
As per pune t'ême
S'kane t'lodhet, hae i keq,
Me sá druen halen
Se i there n'perpeq.
E pse, pra, t'rrekem
Pa i bâ gjâ kuje?
Persè t'a mbaje
Un shatin n'uje?
A thue dishroni
Prej ktyne s'ligash
Gjithmone me m'pamun
Si t'pimun shtrigash?
Ehu jo, bre burra,
S'kam lé per s'teprit!...
Mâ mire u rrnueka
Me zêmer t'leprit...
Kam dá, t'a dini,
Me vjete t'sivjetit
Me u shporre Shqypnijet,
Me kêne i vetit.
E dij se kini
Ju t'gjith me m'shá,
E se me m'thirrun
Mâ s'kini vllá;
Por n'dashte; le t'thohet
Se dredhoi Leka,
Vec kurr mos t'thohet
Se ka mbete Leka.
T'a dije Shqypnija
Prá, e sheklli mbare,
Se mâ mbas sodit
Uu s'jam Shqyptár,
A ndiet, Zotni,
Qi rrini m'shkam?
Un mâ me sodjet
Shqyptár nuk jam.
M'thirrni si t'doni
U tham: Urdhno!
Zulù m'a njitni...
Shqyptár, por, jo.
Per mue Shqypnija
Kufij mâ s'ká,
Nuk kam kund atme
As fis, as vllá,
Fis kam mâ t'fortin
E vllá bujarin,
Per atme barkun,
Per erz kam arin.
Prandej, mbas sodit,
Kur t'm'leverdisin
Un kam me shndrrue
Sá here t'due fisin.
Kshtû, kam me rá
Un n'mbramet Grek,
Kam me ndjehe n'nesret
Shkjá ja Zejbek.
Dér sod kjec dhanun
Per gjuhe shqyptare:
Por shka, me sodjet,
Per mue dalet fare.
Per mue jane baras
Si buke si pane,
Por due qi gjindja
Pa tê t'mos m'lâne.
Persè vec shqypja
Do fole n'ShqypnÃ*,
(Si duen me thânun
Nji pale zotnÃ*),
Kur me 'i gut'n Morgen!
A kali imera!
Me 'i dobra vecer!
A buona sera!
Mue punet te tana
M'hecin per fille,
E dér morrizi
M'qet drandofille?...
Luftet e Kastriotit
E t'Dukagjinit
Un kam me i mbajtun
Per dokrra hînit.
Sot per mue Leka
E Skanderbegu
Jane Palok Cuca
E Jaho Begu.
Mâ s'kam me i qitun
Zavall un krés
Per krena t'vendit
As per t'pare t'fés;
Kushdo per mue
Le t'jét i pár:
T'jete dreq me bryna,
Por jo Shqyptár.
Pse krejt sod jeten
Un ndrrue e kam,
Kam lé per s'dytit:
Shqyptár mâ s'jam.
E prej se s'dytit
Kam lé sivjèt:
Kurdo t'pagzohem
A t'm'bâjn synèt,
Un due t'm'a njesin
Pantaleone
Pse mbare bjen fjala
Me napolione.
Pantaleone,
O 'i tjeter êmen
Qi t'dáj se mashkull
Nuk jam, as fêmen:
Taman si duhet
Shqyptari t'jét,
Qi don me pasun
Kuleten xét.
Tash bjer kavallit,
O barku i êm,
Porsi bylbyli
Qi kndon mbi gêm!
Persè me sodjet
Nji jete e ré
Do t'xâje filli
N'ShqypnÃ* per né.
Per né xén filli,
Po, koha arit,
Sod qi i rám mohit
Rodit t'Shqyptarit.
O i lum ti i lumi,
Si padishÃ
Tash ké m'u lkundun
Mbi ndo'i sofá.
Per né mbas sodit
Per cdo pune t'liga
Nuk do t'na marre
Mbi shekull friga.
Kemi per t'kênun
Si hy mbi toke,
Kem' per t'zotnue
Pa dhimbe mbi shoke,
Kemi me shkelun
Mbi rrashte t'Shqyptarvet,
Tue là ne mbas krahit
BurrnÃ*n e t'Parvet.
Tjeret kane m'u ushqye
Me lakna t'veja.
Me shlline (n'i pacin,
Medjè, dhênt plleja),
Ti ké me rrue
Bibâj e pata,
E makerona
Edhe sallata.
Tjeret kane me shkimun
Edjen me hirre;
Ti, vec a mundesh
Shampanje e birre.
Pa lodhe na menden
Per dhé e gjuhe t't'Parit,
Kem per t'kêne cmue
Prej zogjsh s'Shqyptarit.
S'ka per t'ngrane palla
Pse t'digjet ara
Ase mos t'gjindet
Kund rrushit fara.
Kúr per tý greza
Bâjn malit bungat
E mjalte per tý
Kullojne dér cungat.
Ehu! dy germaza
Sod kjece tue dashte
E 'i plandc lastiket
Krejt mbrende e jashte:
Kjé at-here tu' u zgjâ
Ti sá koteci,
E tu' u kuqe hunda
Mue m'kje si speci.
Oh! Kúr t'xâsh filli
Me vû ti strehe,
Sa t'u ngjatjetat
Ké per t'i njehe!
E ka me u gjetun
Ndo'i fare Orfeut
Qi lavdet t'ua
T'i a kndoje dheut.
E ti, tue qeshun
Kange e kangtár,
Tash mban perkthesen:
Nuk jam Shqyptár
Mandej, kúr plakun
E lodhe prej vjamit,
Ké m'u dá shekllit,
(Per sherr t'Adamit),
Njata qi zhaben
N'kete jete t'a rrasen
Kshtû kane me t'shkrue
Mbi vorr ty rrasen:
"Ktû njaj fatbardhi
Âsht tue pushue
Per Fé e per Atme
Qi pat jetue."
A thue se âsht vorri
Bash i Spartanvet
Qi n'Thermopila
Bâne báll Persjanvet...
Prá, bjer kavallit,
O barku i êm,
Porsi bylbyli
Qi kndon mbi gêm!

[Mariachi]

SHEN FRANÇESKU I ASIZIT

1. Prej s' pangishmes ûjes s' arit,
Qi trazon nierin ne zêmer,
Prej dishirit t' mbrapshte t' krenarit
Qi me i vû vllazent nen thêmer,
N' ato t' mesmet t' egrat mota,
Kúr nen dhune e Drejta prâte,
Para Hy'it randue isht' bota,
Edhe mnêrshem n' terr ofshâte,
2. Ishte bâ, po, ligje krenija,
N' khetra t' fortit kjate i drejti,
N' vend sundote paudhnija,
Zot mbi gjâ isht' bâ dorshpejti.
M'arme m' shoshojn gjindja mberthye,
Lott e shkeluna te t' mjerit,
Keq kunora edhe perlye
Lypshin gjyqin kundra njerit.
3. Kur qe, ndiehet prej Parrizit
Nji 'i ngushllueshem zâ qielluer,
Serafinit t' lum t' Asizit
Qi me i thânun keshtû muer:
– Shpija e ême âsht tu' u rrênue:
Çou, Francesk, shka rrin tue pritun?
Çou, Francesk, tash pa pritue,
Edhe shpin shko me m' goditun! –
4. N'ate fjale t' ambel t'PernedÃ*s
Shpejt Francesku po i rrin gati;
I a kthen shpinen gjâs e shpÃ*s,
Petkat trete qi ja dha i ati,
E me 'i thes te vrashte ai veshun,
Edhe m'kambe pa mbathun gjâ,
Me nji t' ashper litár njeshun
Fushes e malit thote me zâ:
5. – Deh! Ndigjoni, o t' bijte e ni'rit:
T' gjithe n' Tynezone ju vllazen jini;
Per jete t' gzueshme t'nalte Empirit
Gjân e shekullit n' mnÃ* t' a kini,
Perse vec me pervûjtnÃ*,
Perse vec n' vobsi t' shêjtnueshme,
Perse vec me dashtunÃ*
Gezon nieri n' jete t' amshueshme.
6. Kshtû i Asizit Serafini
N' dashtnÃ* shêjte ndeze, kendote;
N' ate zâ t' ambel Apenini
Ane e kand per máll jehote;
Edhe e ndiente zaje e djerre
Mal e fushe, pshatra e gjyteta,
Zâ'n e ndiente shpend e berre
Sheklli i ndjeu kto fjale t' verteta.
7. E qe u shkrehen armet mizore,
Me anmiq u vendue besa,
U fashiten mnÃ*t gjaksore,
Edhe humbi n' ate zâ resa;
Dashtunija e ligja e Zotit
Xûne vend prap permbÃ* dhé,
Krishtenimi, si 'i here motit,
U pertri krejt n' jete te ré.
8. Shprese e ambel i u cil robit,
Qi n' travaje rrite tue kjá,
Pse bujari lott e kobit
Me dore dhânse xû m' i a dá;
Edhe xûni m' i u pastrue
N' ftyre kadifja vashvet t' reja;
Xû kunora me u nderue
Gjithmone shêjte si e nep Feja.
9. Edhe ate here, bujare e mbreta
Lane pellazet e madhnueshem,
I lane trimat armet e veta
E n' kuvende te mjerueshem,
Prej dishirit t' sendve t' epra,
Ne vobsÃ* s' cilles i u kushtuene,
Me Silvestra e me Gjinepra:
Ata bashke u vllazenuene.
10. N' mal t' Alvernes n' nji ag dite
Krejt Francesku marre n' Tynezone
N' per vedrime te nji drite
Po skjurton si atje mâ vone,
Per nen hije t' Flamrit t' ti
Vec mbi Fé e skam naltue,
Isht' tue dale nji fis i rÃ*
Luftet e Zotit me luftue.
11. Po skjurton Bonaventuren
Qi, me vape t' nji Serafimit,
Mendes s' nierit i a shtron uren
Per me u kape te kroj i Amshimit
Po skjurton, po, edhe Dun Skotin,
Cilli anmiqt e Asaje, qi n' Zêmer
Per nande muej e barti Zotin,
Mende-kthiellte i vû nen thêmer.
12. Ezelinin, nieri t' dhunshem,
E sheh n' gjûj perpara Antonit,
E sheh mushkun trÃ* dit ûnshem
Tu' u perkulun t' Pergjithmonit;
Edhe sheh sá prej Eufratit
Prej se lémes m' t' rame t' di'llit
Sá i bekuem âsht petku i Fratit,
Rrezet ky kah lshon t' Ungjillit.
13. Edhe i njeh sá bijt e tÃ*
Fén e Krishtit t' ameshueme
Me gjak t' vet e bâjn dishmi
Nder krahina te mjerueme;
Sheh prap kryqa edhe tjara
Se n' krahnuer e permbi krye
Bijve t' skamit per pune t' mbara
Jane per kishe tuj u shkelxye.
14. Zêmer-knaqun n' kto vedrime
Xên me kndue Francesku ate hera:
– Zot i Madh e plot ngushllime,
Tý te kjofte lavdi edhe ndera!
Levdue kjosh per rreze t' diellit,
Levdue kjosh per hâne t' argjânte,
Levdue kjosh per hyj te qiellit,
Levdue kjosh per t' kthiellte e t' vrânte! –
15. Mbi krah t' tij, ndeje zogu i veres,
E percjelle ate kndim t' hyjnueshem,
Edhe i ambli flladi e eres
E perkthen n' per gjeth t' blerueshem.
Larg e larg n' per hapesire
Prej se kthiellte p'rhere Qytetit
Tue ardhe ndihet nji kumbe lire
Porsi e paqta vala e detit.
16. E nji Êjll nder Serafima
Nji mâ n' shêj, si drita e larta,
Tuj u djergun si vetima,
Per krah t' tij rreh fletet e arta,
E me rreze te bindueshme
M' trup t' shenjueme, kah e priri,
Njato varre i a la t' hyjnueshme,
Prej kah rodh per né gjith hiri.
17. O ju t' bijt e ktij t' Vobegut,
Êmni i t' cillit tu' u permendun
Ndihet malit edhe bregut,
Kahdo rrezja t' shkoje tu' u endun,
Me ftyre t' cilte ju kqyrnje dhén,
Pse njerzimit, humbe n' mes t' territ,
Me dashtnÃ* tue mbajtun Fén,
Mproje u bât ju kundra ferrit.
18. Jú edhe i vorfni prind u ká
E i papasni n' ju gjên ndihmen;
Lott atij, qi rrin tue kjá,
Ju i a fshini e zbutni dhimen.
Ju n' pellaza e n' ksolle t' bueqarit
Pagjen shêjte gjithkah coni,
Per nen thêmer te krenarit
Me u ndrydhe t' ligshtin nuk e lshoni.
19. Gajret, pra, nder sá t' veshtira,
Qi u pershkohet n' kete toke jeta,
E amshueshmja perse e Mira
E ka dá nder kshille t' veta,
Se me skam e pervûjtnÃ*,
Me dashtnÃ*, qi âsht prej Parrizit,
Ka me ngjate p'rhere me lumnÃ*
Urdhni i Vobekut t' Asizit.

[GRUDJANE]

P A T E R GJONI

Ç' po vrret Zâna e Miliskaut:
Ah ! shue kjofte kjo fara e Shkjaut,
Qi, qse ra m' Ballkan mâ s' parit,
Vardise âsht fisit t' Shqyptarit,
E pa gjygj pa ndo 'i arrsye
M' toke e m' gjâ per dite me i grrye,
M' pushke e m' top edhè tue e msy,
Nuk e la me cue kurr krye,
S' e la drité me pa me sy.
E as te keqen s' i a ká dá:
Mare Shqypnin ne gjak ká lá !
Jo, po, Shkjau âsht njaj lugat,
Qi here s' laegut, here per ngiat;
Rrin e gjuen pesha m' Shqyptare,
Mos me i lâne me u sjelle kurr mare:
Gjalle me i bâ me hi nen dhé,
Me pêng shtruet me dore me bá,
Vên Shqyptaret gúr e kufi
Per me dijte se kû se kû âsht Shqypni,
Kû Serbi, kû Mal i Zi:
Çohet Shkjau e gurt u a lot,
Thue 'imend aj m' Shqypni âsht zot.
Duen Shqyptaret pûnen me kape ?
Ngrifet Shkjau pûnen u a prape,
E u a zjerre tregun prej dore,
E u a mêrr gjaksit me ndore;
E i pabese edhé mizuer,
Ftyren zymte, synin terthuer,
Tjeter n' mend s' shkon tue perblue,
Vec Shqyptaret aj si me i shue:
Si atê Zoti e paset marrue.
N' toke, e n' gjâ, e n' djale, e n' grue:
Hângert vedin, Zot, me dhame !
Hik, moj Zâne, mos t' rrijm tue name,
Pse kjo nama isht' arma e t' ligut,
E s' i a trêmte sy' n anmikut,
Vec se e bâte ajo me qeshe
N' mos me qeshe, po, me u ngerdheshe.
S' e mûn luften, besa, nama,
As s' e mûn, jo, vaji er gjama,
Dokrrat thá tue perpushe n' hi;
Por nji zêmer plot trimni,
Por nji pushke me barot t' zi,
Por dishiri per liri,
E nji bese e forte celikut,
Mos me u thye kjo m' balle t' rrezikut,
Mos me u lige n' sy t' metalikut:
Si e kan pase besen Shqyptaet;
Qi s' lane hasem per pa carte
'Kur kta, lidhe me bese te Zotit,
N' ato kohet e gjergj Kastriotit
Bijshin n' lufte per atme e Fé,
Kû me Turk e kû me Shkjé.
Pêsqind vjet, po, kan kalue,
Se pa zot na kem' k6ene lshue
E qi ndihme pa pase prej kuej
Gjithmone gri jem' me gjind t' huej.
Me gjith kta, prap gjalle, se gjalle:
Zhyt e myt e del ne zà ll;
Shumkush gojen, po, e pat hape
Kin' Shqyptaret aj me i percape
Me i percape e me i perpi,
Krejt me i hupe me gjith Shqypni;
Por kurrkush s' mujt me i perdi.
Nuk perdihet, jo, Shqyptari,
Me sa gaca ndezun zhari !
S' do t' muje me i perdi pra, as shkjau,
T' kete ky bryna, si ká kau.
Po ti as ndien moj Shto - Zot - Vallet !
Si gjimojn prrojet e zallet,
Kah Shqyptaret jâne t' u perlá
Fyt - a - fyt n' Sutjeske me Shkjá ?
Flutro i here, moj sy - qershi,
Edhe del m' at Harami,
Per me pà ti e per me ndi
Si luftohet ne Shqypni
Per Atdhé, po, e per liri.
Jo, po sod, besa, moj Zane,
N'at Sutjeske kishe me thâne,
Se shum gjak prap ká me u bâ:
Pushka e topi enè s' ka prâ.
Shmange jâne, po, Shqyptaret rrâze bjeshkes
Malazezt jane rrase Sutjeskes,
Kû po djegin stane e shpija:
Por, me keq s' merret Shqypnija.
S' merr Shqypnin kush cak me cak,
Pllame per pllame per pá e lá n' gjak !
Ke c ' do mal aty â 'i kalá,
Ke c' do burre aty â 'i luâ,
Qi msyn vetun njiqind vete,
N' mos me i mârre, po, per me mete;
Persé jeta pá liri
Per Shqyptare po isht' mort i zi:
Mâ mire deke se ne robni,
Edhe kqyr, moj hajmali
Moj bel - holla rrite nder gurra,
Kqyr nji here ti njata burra,
Qi Vermoshit tue kalue

[GRUDJANE]

Ashtû hapin kan shpejtue,
A dro jâne krushq e darsmore,
Nise per nuse me kunore ?
Jo, prá, s' jâne krushq as dasmore,
Nise per nuse me kunore:
Ata jane do Leke t' Malcis,
Qi n' kushtrim te Pashes s' Gucis
Prej Vishnjevet na jane cue
N' at Sutjeske n' lufte me u flakrue,
Per me deke, a per me pshtue,
Si prej Zotit t' jete gjikue,
Gjalle Shqypnin por mos m' e lshue.
Vec ti a e njef njat guna - zi,
Qi me at cete burrash perzi,
Pllojce litarin lidhe per i,
Kamben zdathe, kryqin ne gji,
E here mbrapa me vogjli,
Here perpara me Krén t' vendit,
Hapin theke ká atij dervendit ?
Aj âsht, Zâne, Frati i Kelmendit,
<<Pater Gjoni>> qujtun êmnit
Qi, per krah me famulli,
Asht tue dale aj vete n' ushtri;
Si detyre qi e ka 'i bari,
Grigjes s' vet kurr mos m' i u dá
N'asnji shtek e n' asnji vá,
Neper t' cill' n Ora t' a qese:
Bashke me tê me kndue e me dnese !
Ky, po, kur kushtrimi u lshue,
N' kishe t' Vishnjeves kisht' pase qillue,
Tue thâne Meshe, tue predikue,
Tue rrfye gjinden, tue kungue;
Se Vishnjeve e Gjenoviq
At dite feste lutshin me miq;
Edhè n' kohe t' cilave t' mdhá
Shkue ne kishe ki' n burra e grá:
Famulli e miqasi:
Lá e ndrrue e mire kandrite,
Tue kendue e pushke tue qite,
Si âsht zanati i njasaje dite.
Kur, qe Mesha at here tue krye,
Dikush vrret sa ká n' krye,
Mbi Vishnjeve, m' nji curr te zi:
Kushtrim, djale, ka nji per shpi
N' at Sutjeske me dale n' ushtri
Se âsht kah rraset shkjau n' Guci !
Edhè shpraze nji pushke p' r ajri.
Aty trimat m' kambe jane cue,
Kan rroke armet e jane bashkue,
Shoq me shoq kan kuvendue:
Si t' i a bâjm e tek t' i a bâjm ?
A te shkojm a mos te shkojm ?
Se, per Zotin, lavdi i Zotit !
Zên e thote Uc Gjoka i Hotit,
Me nji zâ porsi tue palle,
Edhe kshtû s' po jet kush gjalle
Né ket t' mjeren moj Malci,
Tuj u vrá me Mal te Zi,
Here per dam, here per hajni,
Kû per shtek, kû per kufi:
Me tê vritu ne Kerrnice,
Me tê griju n' Podgorice,
Preju n' Shpûze, preju n' Pllanice,
Sod n' Guci neser n' Pervi:
Na shkoi moti si â mâ zi.
Fyt - a - fyt me Shkjá t' u pré,
Si per s' tepermi t' ki' m lé.
Prandej, burra, un kish' me thâne,
Se kjo pûne per sod do lâne.
Sod po e kä Turku me Shkjá:
Lpijshin kryet e xjerrshin syt !
A dro shtrêjt i kemi blé ?...
T' i haje dreqi Turq e Shkjé !
Jo, po, ti Uco, mire po flet,
Vocerr Prêci po i a pret.
Se te vritna na me Shkjá,
A dro hajr kemi per t' pá ?
Na n' robni se ne robni,
N' robni t' Turkut s' ká mâ zi,
Qi né giûnin na ma m' bark,
E na repe lkuren pa cark:
T' repe e t' zdeshe e s' t' lên me kjá:
Gjithmone sherr, gjithmone belá.
Mire, mor burra thote Curr Ula.
Por, si m' dán neshtrasha mue,
Thom se Turku ká marue,
Edhé giate, thom, s' ká me shkue
E tash del kund ndo 'i sy - cark
Qi atij shtjelmat i a vên m' bark
E t' a hjedhe kryepicingul
Jo mâ kndej se ne Mosul.
Mjesa Shkjau, po bâni e hini
Ne Shqypni, burra, t' a dini,
Se aj ktij vendi mâ nuk del:
Se né 'i here na vên m' cengel:
Se kush pshtue t' i kete cengelit,
Po t' a con mù m' shkalle t' gabelit
Ke s' do t' kete fis as Atdhé
E as s' do t' kete aj nji pllame dhé,
Per me pase kû me u vorrue,
Eshtnat s' dekni me i pushue...
Vocerr Deda si t' u talle:
Prit, gomár, sa t' dale bár...
Pêsqind vjet kan shkue me rend
Se na t' kshtênet bâjm palle me mend:
Sod shkon Turku, mot shkon Turku:
I âsht grise xhoka, i âsht shtjerre qurku.
Po, por Turku, Turk se Turk,
E me xhoke, besa, e me qurk,
Aj po t' rri ktû mrende terfurk:
Bár e co me kosha e trina,
Bjeri t' kshtênit sa i ha shpina.
Prandej mire, thom un, na del
NE ket pune mos me u kape tel;
Por miqsi edhè Famulli
Tash nji here me shkue ne shpi
E me shtrue petlla e raki
Ndo 'i ferlik prap me shkatrrue,
Mbasi feste po ká qillue:
E mandej tash bisedojm
Se a te shkojm a mos te shkojm,
M' e lâne kryet per Turk e Shkjá:
Kohe per t' deke, gjithmone, tham, ká.
Pater Gjoni, at here, t' kecej,
Dejt e ballit ngrefe si hej:
Po a 'i mend burrat e Malcis;
Nami e ndera e t' gjith Shqypnis,
Qi, kur rá u ká me qindrue,
Boten mare kan mrekullue,
Si ata luâjt, bre ! tue luftue:
Vendin Shkjaut kan per t' i a lshue,
Pa pushke t' shtime e ndêje harû ?...
Babat t' uej. po. m' at kufi,
Kû sod Knjazi i Malit t' Zi
Shperthye paska. thone, me ushtri,
Babat t' uej, burra te dheut,
Njimend nipa t' Skenderbeut.
Aty vendin n' gjak kan lá,
Bâ aty i kan shkinat me kjá;
Edhè vete trimat kane mete:
Kan mete trimat rrahit t' shkrete,
Pa kêne kjá pa kêne vajtue,
Me ngrane m' ta sorre e falkue,
Gjalle por vendin s' e kan lshue;
Ndersa sod, oh vajmedèt !
M' eshtna t' tyne Shkjau po shklet,
E t' u hjedhe e t' u perhjedhe
Porsi atá mazat nper lame,
Per pa u hi kund ferre ne kâme,
Kush pa i ndjeke, kurrkush pa i name,
Po t' i rrasen mrende Gucis,
Po t' i furen mrende Malcis
E askund hovin per pa e ndale,
M' kalá t' Shkoders kan me t' dale,
Shqypnis êmnin me ja shue,
Shkjá Shqyptarin m' e shartue,
Kanû e bese ketij me i ndrrue,
M' krye << kapicen >> me i a vû.
Ke sod Leket na kan ngurrue;
Edhè n' vend qi n' lufte me rrâ
Plak, i ri e kalamâ,
Hovin Knjazit per m' i a ndale
Vendit t' vet kta zot me i dale,
Neper shpija duen me u talle,
Shtri m' njân bri, duhan tue pi
Mendt te miku e te ferliku.
Mendt te lodra e m' shêj nder kodra,
Si me u talle, si me u gervalle,
Si me i pri vallet te logu,
Si me dajte mâ n' shêj se shoku:
Thue gjâ e tyne s' âsht Malcija,
Vend i huej, thue, âsht Shqyptarija,
E se vllá s' jane turku e i kshtêni
Kahdo shqyp flitet ktij vendi !

[GRUDJANE]

E se vllá s' jane turku e i kshtêni
Kahdo shqyp flitet ktij vendi !
Ah ! mos t' kish' kryq e konop
Por te kish' pushke edhè top
Se un, po, vete , po 'i Frat, pá fjale,
Sod n' ushtri do t' kishte dale.
E te mjeren moj Shqypni,
E kercnuen moj Malci
Lshue nuk do t' i kish' pa qander.
E pra krushk nuk jam as dhander,
S' kam per t' majte as bir as bi,
Menden t' kthiellte, fjalen duhi,
Kahdo t' shkoj e bâj Shqypni;
Por pse s' due qi Shkjau mizuer
T' na vêje shpoten aj dikur
E te thote kryq e terthuer.
Se kur rob u bâ Malcija.
Se kur shtrue kje. ofshè ! Shqypnija,
Me thâne shum, nji Leke s' kje gjete,
Per ta 'i pushke me shpraze perpjete,
Por shka t' bâj ? pse as Frati s' vret;
Vec me i nâme a ká kush m' pret ?...
Kam me i nâme, pra, nemos tjeter;
Me i mallkue pa qiri e leter,
Vec me lot te syve t' mi:
Lot me gjak e vnér perzi.
Fill po dal, po, m' at kep bjeshke
Edhé sjellun prej sutjeske
Po t' i shuej me are, me fare,
Po t' i shuej me bjeshke, me vrri,
Po t' i shuej me dhên, me dhi,
E me rob e me robi,
Plak e t' rij, e grue e fmi,
Tate e bir e vllá edhè moter:
S'po t' i u lâ, jo, carâ m' voter.
Kshtû tha Frati. e m' kâmbe u cue,
Shpervjele zhgunin e u shterngue,
E me 'i djale, qi aj vete kish' msue
N' Meshe te Kisha me i ndihmue,
Me kndue leter e me shkrue,
Fill po mêrr shpatin perpjete,
Thue se kâmbve u ka vû flete.
Kur kan pá Leket e Malcis,
Se Sherbtori i Perendis
Fill ká mârre rrugen kah bjeshka,
Per me dalun ke Sutjeska
E m' i a lshue aj Shkjaut at nâme,
Se c' jane dynde trimat ne kâme,
Se edhè toka c' kà mârre gjâme,
Kah jane lshue mbas gjurmve t' Fratit,
Si atà luâjt - o t' u njite shpatit.
Kû vè, Pater - o ! thote Turk Shabi;
Se pá né s' t'punon ty hapi:
Ty pá né, po, e né pá ty;
Na jem' krye, e ti jé sy:
Kah t' na thuejsh, na kem'' me msy:
Kah t' na prijsh na ké mbas vetit,
N' flake te zjarmit, n' uje te detit,
M' askjer t' Knjazit, m' askjer t' Mbretit;
Mjaft qi e lire t' na jese Malcija
Mjaft qi n' drite t' na dale Shqypnija,
Edhè feja te forcohet,
Besa doret mos te lshohet.
Faqebardhe mori Malci,
I a dredhe Frati me njerzi,
Se manà , ne ket Shqypni
S' t' a del kush, jo me trimni,
Me trimni edhe bujari.
Vec shka burra, vete e dini:
Pse zanà t luften e kini:
Se, madjè, ky nieri i shkrete
Mundet n' lufte edhè me mate;
Lufte as darsempa mish s' ká:
Elé mâ lufta me Shkjá,
Ke per sherr trim ka qillue
E rrâjn n' lufte, po, burre e grue:
Prandejpara se t' fillohi,
Bini m' giûj tash e pendohi
Per shka Zotit keni fye,
Q' se mârre kini mend e arrsye,
Edhè un mkatet kam m' u a shlye,
Per pa pase nevoje me i rrfye
Sod per sod; pse lufta s' pret:
M'arme kushtrimi po na thrret:
Vllazent t' one i kem' n' siklet !
Aty trimat m' giûj jane ule,
Kan zhdredhe shall, kan hjekun ksule
Edhè rá Zotit n' pendim,
Pre' atij t' Lumit n' at blerim
Ure - pervûjte kan lype perdlim.
Frati, at here, cue syt prej qiellit,
Shpnesa nierit prej ka' i kthiellet,
Nise uraten me prunji:
O ti i Lumi Perendi,
Ki mishrir, deh ! per kta t' mjere,
Qi ty fye t' kan mâ se 'i here:
Pse n' ket jete, hiri e pa hiri,
Shtate here n' dite fyen edhé i miri;
Por qi kurr shpinen s' t' a suellen,
As jashte vathit t' and nuk duelen.
Kan dale vendit e kuvendit
Kan dale gjâjet e sermâjet,
Jâne da gjindet e bashtinet,
Edhè mârre kan mal e krep.
Kan shkue motin per gazep,
Dikû ngrâne, dikû pa ngrâne:
Mbretin m'shpine e Knjazin m' shpine,
Rrêjte prej Krajlash 'dhè tradhtue:
He, atà e zeza m' i paste mlue !
Pa i diejte jetes as shtek as vá,
Gjithkuej sherrin tuj i a pá:
Me gjithkta mohit s' t' kan rá
E as kurr lavdin s' t' a kan dá.
Ki mishrire per ta, pra, o Zot !
E mos lên qi hasmi sot
T' i bâje dâm; por pshtoj rrezikut
E force epu kundra anmikut,
Qi po u rrin shqype mbi krye
E m' capoj, gjithmoné n' gjak zhye,
S' po i lên drite me pa me sy.
Edhè aty, mbas ksaje urate,
U ká zgidhun faje e mkate.
Thâne, mande' u ka nieri i Zotit:
M' kâmbe tash, nipa te Kastrjotit,
Edhe bini n' flake t' barotit,
Si Shqyptaret qi bijshin motit;
Pse e kem' thye Shkján me ndihme t' Zotit !
Edhè trimat m' kâmbe jâne cue,
Prej Sutjesket jâne fillue,
Jo tue hece, por tue fluturue:
Pater Gjoni tue i trimnue,
Kâmbe per kâmbe me ta tue shkue.
Se c' po u shndrisin m' krah <<martinat>>
Ç' po u flakojn ne brez << calinat >>,
Xhixhe taganat c' po u xhixhllojn,
Udhes kah hapin po e shpejtojn,
Mos m' e zâne trimat shosho' jn:
Kaq qi atyne mrende nen gji
Gjak e vnér bashke u âsht perzi,
Kah dihasin me meni,
Per me u ndeshe me Mal te Zi.
E kur rá kan terthuer shpatit,
Lulash Ndreu, xhakoni i Fratit,
Se edhé kanges aj c' i a ka thâne,
Tue kendue malit si Zâne:
Po na thone se Malit t' Zi
Petrogradi ja dha fjalen
Me hi mrende ne Shqyptari
Turbull Drini kû rrmen valen;
Edhè m' kâmbe ushtrin ka cue
Ke Cetina Knjaz Nikolla
Malet t' ona me i pushtue,
Kû i bân nâna djelmt sokola.
Por kush tha Harushes s' Verit:
Ne dore t' ande â mare Europa;
Dert mos ki per t' drejta t' njerit:
Si t' duejsh daje copa - copa ?
Cilli Zot tha Shkjaut: mêrr drap' in;
Korr kû s' molle, e miell n' are t' huaja?
Dér kû t' duejsh ti mate hapin;
Shqyptarija â nder duer t' ueja ?
Ah ! kadale, cubi i Cetines !
Pse ti tash ke hase me burra,
Burra lé per cark t' martines:
Do t' rrjedhe gjaku sod si gurra;
Pse Shqyptaret jâne bâ me 'i zêmer:
A me derdhun t' tâne n' lufte gjakun,
A m' e qite te shkyem nen thêmer
Sod tri bojnash n' llom bajrakun.
A kujton se per dhé t' t' Parit
S' diejn me deke t' bijt e Kastriotit ?
A kujton se n' dej t' Shqyptarit
S' vlon njaj gjak qi vlue motit ?
A' i falisun ! sod tagâni
Me gjak t' and ká per t' a shkrue,
Sod n' Europe ka m' u ndie zâni
Se i kuej gjak na â n' dej tue vlue.
Çohi, o bij te Skenderbegut
Turq e t' Kshtêne, mos t' u daje feja !
Çohi e bini n' fushe t' bejlegut,
Tue gjimue ju porsi rrfeja.
T' i a diftojm, po, Gospodarit,
Qi e lodhe ûja ke Cetina,
Se Shqypnija âsht e Shqyptarit
Se m' i a preke nuk lên martina.
M' kâmbe ! Mirdite, ti ndera Arbnore,
Per Shqypni sod me luftue !
Ty Bibe Doda shpate mizore
Sod prej vorrit t' âsht betue:
Me arme n' dore, me zjarm ne gji,
Si e ké pase gjithmone zanât,
Báll per báll me Mal te Zi
Porsi burrat n' lufte m' u mâte,
Lshou, Mbishkoder ! Djelmt t' ue ziri
Me luftue sod me Nikollen:
Mbi breg t' Cemit t'pret Viziri,
Qi pat dynde dikur Stambollen.
Bini ! Toské, ju n' pike te vrapit,
Mos t' u ndalin mal as záll:
Naim Frashri i rá Qitapit
Mos m' e lshue Shqypnin per t' gjáll.
Ju prej Dibret, prej Bishkazit,
Çohi djelm si shqype t' leta !
Kah gjimon âsht topi i Knjazit:
Per Shqypni t' mos t' dhimet jeta.
Mâ mire deke nen dhé m' u kjá,
Se me marre gjáll mbi dhé;
Per dhé t' vet kush deke ka rá,
Aj s' ká dekun, por ká lé.
Burri, Leka e Kastriota
Amanet Shqypnin na e lane,
Amanetin e mban bota:
Shqyptari edhé do t' a mane.
Prá vete ferri m' kâmbe m' u cue
Me sa ceta ká n' at jete,
Shqyptarin na s' kem' m' e lshue,
M' e diejt t' gjith se kem' me mete.
Para, po, se vendit shkulet
Mali i Shêjtit e Rumija,
Se njâj Shkjaut sod t' i perkulet
Rob i shitun Shqyptarija.
Kû jâne t' bijt e Skenderbegut,
Kû jâne t' bijt e Dukagjinit
Shkjau s' do t' shklase, jo, njatij bregut
Dér sa t' rrjedhe vala e Drinit.

[GRUDJANE]

L E K E T

Keshtû Lulashi tue kndue
Shpat me shpat e prrue me prrue
Shkapercye kan kodra e male,
Kan lâne mbrapa prroje e zalle
Edhé dale kan m' krye t' Sutjeskes.
Kur kan dale m' at krye t' Sutjeskes
E t' kan ndie si n' at rrânze t' bjeshkes
Pushka e topi ishte tue vlue,
E kan pá atá edhè kundrue,
Njegull tymin ajrit cue
Mbi te mjeren moj Sutjeske,
Stane e shpija bamun eshke:
Edhè ndeshe kan cull e grá,
Kah tue hike ishin me gjâ,
T' a kan bâ nji vrrime te madhe,
Si lave ujqsh terbue prej mardhe.
Aty shpraze << hutat >> batare,
T' jâne lshue trimat fulikare
Poshte rrmores: thue, 'i buze malit,
Kpute ndokah, po shâmej zallit:
Keq kje krisma e bulurima,
Kah, lshue vrap porsi vetima,
Flakruen n' lufte Leket e Malcis.
Asht trande Zâna e Haramis,
Si nper t' kthiellt t' shkrepte duhija.
Jo, po: a n' lufte rrâni Malcija,
A po moti ndokah shkrepi,
A se trande token termeti ?
Pvete e mira vete me veti:
Kah prej krismet e poteret
Gjimuen lugjet e humneret
Edhé ushtue ká Vizitori
Zeletini gjâme kah mori.
Ah ! kadale, cubi i Cetines,
Se, me giase, gjygjin kaptines
Mire sa duhej bâ s' m' i a ké,
Kur jé nise e dale m' ket dhé...
Paj ktû po isht' nji vend i eger
E po t' bâshin gjindja fleger,
T'' a kesh dhamin ti 'i percik
Po nuk shkove mbrende per mik.
Po a s' po shef, mor' kopilane,
Se c' po bâhet m' ushtri t' ande,
Tash qi msyn Leket e Malcis:
Si njaj plajmi i njij stuhis,
Qi kah dirgjet Haramis,
Shkon tue shkule brej e catina,
Dermon tbana, shuen bashtina,
Currat rrokullon m' rudina ?
Fjale i kjoshim t' Madhit Zot,
Ç' ká mârre vendi era barot,
Kah, perlá jane Leke e Shkjá !
Mush e qit ata pá dá,
Mush e qit e plumja njit:
Derdhun rrês, e derdhu shpatit,
Struku podit e livadhit,
Rreku, theku, lshou m' pike t' vrapit,
Tue rrahe top, tue rrahe havan,
Tue vezllue shkallme e tagan,
Edhè gjindja tue sharrue
Kush nper prroske e kush nper prrue.
Mendt e krés me t' u dermue !
Mal Kaculi, 'i djale prej fisit,
Mire ngujue per mbas njij lisit
Fort po i vret Shkjét m' <<hute>> t' Inglizit:
Fill po i kputka per mjedisit.
Lul Rrapuka, qafa - trupi,
Vasil Markun m' vend e hupi,
Tue e mârre is del te cupi;
I u ndez flake t' mjerit gozhupi.
Bân Gjoke Sava kin' jam trim:
Po i bje rrahit fluturim,
N' dore <<novica>> tue i qite tym:
M' at Car Xhaxhen fill ká lshue,
Per m' e pré, per m' e shkurtue,
Si prej Zotit s' kisht' kêne shkrue;
Pse t' a priti Caruk Curi,
Mire zatete aj mbas njij guri,
E t' i a njitka mù n' gerglâc,
Tue e hjedhe podit si latrâc:
I âsht mushe goja te tâne gjak:
Erri syt, e m' vend u pak.
Por gjak - hupes nuk ka shkue Shkjau !
Toma i Ristos, sy' n sa kau,
Mire Gjo' Mirashit i a njiti
Mu m' shtek t' ballit, edhè e qiti
Palmuq m' toke mbi kokerr t' shpines.
Holle kisht' gjuejt i biri i Shkines !
U kuell Gjoni dy tri - here,
E tue hjekun brijsh per mndere,
Zbardhi syt e dekun rá,
Terthuer djerrit shtri sa 'i trá.
Trim por kêne kisht' Lez Sotiri.
Idhte si gjarpni neper firi:
Nji hunde - lesh, mustaqe - rude,
Kryet babune, syt per cude,
Qi vec n' anderr me e pase pá,
Drue se t' paket te kishte rá.
Ky zâne priten nalt n' nji ograje,
Struke mbas currit mbrede n' dushknaje,
Bâ dam ka mâ se 'i Malcuer.
E tue qite kryq e terthuer
Vret njihere pre' atij zabelit
Nisho Loshin e Losh Gjelit
Edhé at mjerin Murro Patin,
Kah me mârre po dojshin shpatin,
S' di a me hike a me qindrue:
Fort te beses s' ki' n pase qillue...
Mandej cubi i Cernagores
Gorromise ká n' fund te rrmores
Keqo Mashin e Zagores,
Qi tue hecun kambandores,
N' moh po dote aj pushke me shti
M' nji shoq t' vetin djale te ri
Per nji gjak pajtue kahmot.
Por se e vraka i Madhi Zot:
I bje plumja mu m' korriqe
E e lên shakull m'' do kalbsiqe.
Cuba Deli, Zot, c' ka thâne:
Se un qi tate nuk kam as nâne,
Kam nji nuse, e atê por zâne,
Pse s' i a lâ Malcis nji nâm ?
Edhè âsht cue trimi ne kâme
M' Lez Sotirin fillká rrâ,
Tue vikate si katallâ;
Ngurru e turru edhé atij vendit,
Si ato zhytrrat n' uje t' liqênit,
I ka vojte Lezos ne prite,
M' <<hute>> n' lug t' krahve i a ká njite,
Dekun m' toke edhè e ká qite,
Aty kryet aj i a ká pré,
I a ká hjedhe rrokull nper dhé.
Edhé âsht lshue porsi shkerbé
M' at Ilin e Boshkoviqit,
Qi isht' kêne mbajte nji fare ogicit
M' nji cete cubash t' Karadakut:
I bjen plumja rrânxe mustakut
Edhé i del mbi but te krés
Tue e sodome si kokrra e rrfés.
Mandej Mhillit i â shtri m' shpine
Mhill Rodiqit gjeracine,
Qi at Ujk Gjerin mbasi vrau,
Vrap me hike u vête Shkjau;
Mire por m' <<hute>> Cubi e perlau.
I rá pushka mu nên sjetull,
Edhè i duel terthuer mbi vetull
Per t' gjate t' djerrit tue e lshue petull
Me ngrane m' tê shqarth edhè vjetull,
Nâna e shkrete per t' gjalle m' e kjá,
Tjeter djale ke ajo s' po ká.
Bogiq Steva nji fare djalit,
Ule <<kapicen>> m' shtek te ballit
E tue ngâ aj terthuer malit,
Cuba Delit m' shpine i âsht vû.
Me tagan ne dore shterngue:
Kinsè kryet aj m' i a shkurtue.
Ndersa Cubi me nji Shkjá
Fyt- a - fyt ishte perlá:
Me 'i t' Ostrogas trim - belá
Quejte Miloshi i Radovanit,
Idhte si tef i prefte taganit.
Por e pá njaj Mashi i Cokut
Ke lshon vrap Shkjau patalokut,
Edhè m' << hute >> e tereziti,
Mù rrânxe veshit krés i a njiti,
Tej - pertej plumen i a qiti.
Mashi i Cokut fort po vrret:
Se un qi qite e kam me Mbret
E m' a dron sherrin Stambolla.
Kah kujton, 'or Knajz Nikolla.
Se po shtron Plave e Guci

[GRUDJANE]

Me Bogiqa e rropulli
Dér sá m' kambe t' jete kjo Malci ?
Kqyr Bogiqin se kû e ké:
Ngerdhûce syt, si qiri zbé,
Ç' po i plandose aj Kâmbet per dhé...
Se per zotin kjofte levdue !
Kur t' me mushet mendja mue,
Per vend t' t' Parvet me qindrue,
Knjaze as Mbret un nuk t' i drue.
Edhé trimi m' kambe âsht cue,
Si aj bajraku m' báll t' ushtris
Vikate t' madhe ká Malcis:
Lamtumire, Malci, se shkova.
Se nuk jemi Lace Manova.
M' e bâ luften nder llogore;
Por jem'nji Malci mizore,
Msue me u pré me Cernagore
Fyt - a - fyt e báll per báll:
Nande me mbete, nji me pshtue gjáll;
Por jo 'i Shkjá me e lânun gjáll
Mbrendamegjeve shqyptare.
E t' âsht lshue m' Shkjá fulikare:
Porsi ujk qi bje nder dele,
Njânen shkyje, bâne fele,
Tjetren preje, gjakun pija:
Bân vec dam lukur e kija.
T' u cue m' kâmbe at here Malcija,
T' u shpervol m' tagan djelmnija
E t' u qite syt zjarm e shkendija,
'T' jâne flakrue perposhte cabokut,
Turr e vrap mbas t' birit t' Cokut,
Si ajo lava n' Vizitor,
Edhè kcye i kan shkjaut m' llogor.
Kur kecye i kan Shkjaut m' llogor:
Ç' ka ardhe Shkjau e t' âsht pshtjellue,
Ç' t' âsht perpushe, c' t' âsht krepatue,
Si njaj gjarpni n' zjarm vallue:
E t' âsht ndeze zhari Sutjeska,
E t' ká mârre gjâme vrrini e bjeshka,
M' kupe te qielles ushtue ká vrrima,
Kah jane ndeshe trimat me trima.
Kah kan nise ata me u pré,
E t' flakruen krenat nper dhé,
E t' rrodh gjaku porsi shé.
Namin shkinat gúr me gúr,
Shkaf âsht Leke, shkaf âsht malcuer,
Tue kundrue, qyqet, n' terthuer,
Ngarkue buken per ushtri.
Se sá djali i Malit t' Zi
Shyt po bite aty per toke,
Ka' i ká msy Mashi me shoke.
Mashi i Cokut, trim mbi trima,
Syni i tij porsi vetima,
Zâni i tij porsi bumllima.
Kah po lshon e kah po ep
Curr me curr e kep me kep.
T' madh po bân aj m' Shkjá gazep:
Po i pret gjinden si t' n skjep.
Llesh Nike Daka, Pelivani,
Bé me Zotin trimi bâni,
Se pa i marre nande krena n' Shkjá,
<<Huten>>hjedhe do t' a kisht' m' trá
E taga' n n' farke do t' kisht' cue.
Thike parmende m' e punue:
Kurr m' log burrash s' do t' kisht' shkue.
E pse Lleshi âsht nji fare burri,
Mos me i luejte fjales me sá curri,
Jurish djale mbi Shkjá t' â lshue,
Malazezt aj tue shkallmue:
Si njaj bulku qi m' supate
Shkallom rrahit cûjt e thate,
Beja e bâme duhet mbajte !
Burre i mire Nike Gjelosh Luli;
Synin gace, krahin sá shuli
Kah po siellte n' at tagan,
Here m' serdár, here m' kapitan,
Fort po i pritte ato rradake,
Si t' ki' n kêne do poca Vrake.
Vjen Dode Prêci si stuhija,
Ç' â ata krye, Zot, nder duer t' tija ?
Kryet e t' mjerit mor' serdár,
Serdár Gavros gazepqár.
Qi, sa falli i pat hece mare,
Pat vjerre hoxhe, pat vjerre haxhi.
pat djege taqe edhè xhami,
Bullat shite i pat n' kaurri:
Larg permende, po zâni i tij;
Por qi, i mjeri, zâ mbas sodit,
Shtangue shyt aj terthuer podit,
S' mund do t' bâje, besa, mor' shoke,
As me trême do cirikoke,
Kur m' skep zêmren t' hijn m' i a coke...
Qaj Dode Prêci bajraktari:
Po i pret Shkjét si pritet bari:
Burre mâ i forte s' bâhet Shqyptari !
Nana e Llazos n' at sy malit:
Qyqja, bir, si i bâhet hallit
Qi ti mue m" ké ndolle n' ushtri
E tash fill, qe, dy djelm t' ri,
Né cakcire e ne xhurdi
Kan msy m' ceta t' Malit t' Zi.
Se kush jane, tobe, n' e die;
Vec ka' i shof si kan marre turr,
Si po hidhen curr me curr,
Kish me thâne se jâne kulshedra,
Mos me i rrxue pushka as gopedra...
Prite Zot ! me u dale per balle,
Pse, kercuna, t' perpijn gjalle !
Jo qi mâ m' pushke e m' tagan
Nuk Té lâne me lype aman:
Ki' n me m' prû mue ditt e kobit.
Ah ! mallkue, po, njaj bir robit
Qi mâ i pari mbi ket dhé
Qiti gjinden n' lufte me u pré:
Shka nuk bâjn ujq as shkerbé.
Atê, po, at zêmer - carâ
Vete kulshedrat e kan llâ,
Q' se, prej epshit me shkele m' tjere,
Me rrmye gjân e huej pa ndere,
Nuk pat dert per nana t' mjera,
Qi nper lufte t' i thate vera,
Dhima e fmis zêmrat t' u a kpuse.
Mire po thue, besa, moj nuse,
Por shka t' bâjsh nuk ké n' ket pûne:
Me qindrue t' duhet perdhûne:
Me bâ zêmren mije lisit;
Pse edhè jé ti Ã* grue prej fisit:
Malazeze sokoleshe:
Vashe, si motit, trimeneshe:
Qi per Fé ti e per liri
Msue ké kêne dale n' ushtri,
Me lidhe varret e djelmve t' ue,
Me u dhâne zêmer, me i trimnue
Krena Turqish per t' shkurtue.
Mos t' lshoje zêmra, pra, as n' dite t' sotit
Ke thâne paska kêne prej Zotit,
Me mbete ti nane e pa djale,
Zêmra me t' u thá per t' gjalle.
Se mana, moj nane e mjere,
keq po m' vjen zêmren me t' there,
Por ty djali te ká mbete,
E faj' n, thom, se e ké ti vete:
Ke sokol djalin kish' rrite,
Mos me zâne trimi kund n' prite,
Mos m' i u shmange trimi rrezikut,
Por per balle me i dale anmikut
E me tê ne log me u pré,
Si me kêne s' dyti tue lé:
Thue se trimit shkallma rrfé
Kryet s' i a rrokullon nper dhé.
Prandej, kur m' tagan Malcija
Ajo rrâni, si duhija,
Njaj yt - bir, Llazo Gavrani,
Njâ as dy djali s' i a bâni,
Vec si gjarpni nalt prej bunget,
T' flakuroi jashta nji cunget,
Per mbas s' cilles vend kisht' zâne.
Pa i a dä m' <<zdragushe>> tue dhâne
E t' u duel lekve ne ndesh,
Hapu, zmbrapsu nper bushnjesh,
Kê pa krye, kê lê pa vesh,
Me at tagan, me at arme besnike,
Qi me gjak kurr nuk po u ngike !
Me pase pá, vec, moj fisnike,
Se s' di kush, jo, me t' kallxue,
Se me c' turr djali t' kje lshue:
Pelivan e trim drangue !
Preu nder tjere, po, i biri i botes
Dedel Bubin t'Bub Kecotes,
N' atà Palajt nji "â te mirin,
Mandej prete njat Ujk Mirin:
Nji te Vukel, burre belá,
Qi t' kisht' shite moter e vllá,
Kund n' ndo' i pare po 'i kisht'' rá:
M' but e m' vesh kryet i a ká cá,
Derdhe i ká krejt trût perjashta:
Si grrec kjumshtit i mbet rrashta !
E, si aj ujku, qi msyn ftujen
T âsht lshue djali prap m' Kole Cujen
M' njat Kole Cujen n' <<kacaturre>>:
Sá per sy, pêse pare burre,
Por, per zêmer e gajret,
Mos me e trême as Knjaze as Mbret
Kin' aj kryet ktij m' i a shkurtue,
Dhanti Knjazit me ja cue.
Kur, pa prite e pa kujtue,
Qe po msyjn dy djelm te ri:
Ne cakcire e ne xhurdi:
Njatà vete qi, m' at sy malit,
Tuj ankue hallin e djalit,
Ty t' u bâne se jâne kulshedra
Mos me i mârre pushka as gopedra;
Por qi s' jane, jo, dy kulshedra,
Vec se po, besa, moj Jane,
Dy drangoj te leme njaj nane,
Mos me i pre shkallma as tagani:
Bec Patani e Çul Patani,
Qi kah rrâne atij mejdani,
Kah lshuen turrin m' ceta t' Knjazit,
Thue, dynde deti prej tallazit,
Po plandosej kund ndo 'i shkrepit:
Kaq pre' atij te madh gazepit
Aty u dha krisma e rropama,
Aty u ndez lufta e degama,
E t' ushtoi zhurma e potera,
T' u cue plûhni e t' u cue era:
E t' u thyen krenat si poca,
E t' me' n shyt burrat kaprroca,
T' u dermuen, heu ! do djelmoca
Do djelmpca si taroca,
Me i u dhimet gurit e drunit,
Jo se mâ nanavet t' veta,
Qi i ki' n rrite me gjak te zemers.
Ah medet per Nesh Jovanin !
Ah' kukú per Nike Stjepanin !
Mjera nâne per Gjoke Serdarin !
Qyqja moter per Llazarin !
Nuse zeza per Todorin,
T' cillit hape, besa, Krahnorin
Me tagan Beci i a ká:
Si edhe kryet ky i a ká cá
Njatij Gjuros, qi per Shkjá
Sho' in mâ trim kund s' i a kam pá.
Aty, po, n' at pacariz,
Mbet yt - bir, ofshe ! m' nji driz:
E preu Çuli per mjedis !
Eh ! mo', Zot, mâ keq per né,
Qi na rá kjo name - rrfé:
Mos me mûjte Shqyptare e Shkjé
Me bâ hije bashke mbi dhé;
Por me u vrá e por me u pré,
Kudo atà me i qite neshtrasha.
Por c' kan malet qi po ushtojn ?
Por c' kan prrojet qi gjimojn ?
Shka vrân vetllat Mark Milani ?
Thone ká msy Rrushman Hasani !
Njeky Rrushi 'i shpate e gjalle,
Dredhun shallin rreth per balle
Vjerre <<martinen>> per nen krah,
Kthellte kuburet rrase n' sylah,
Edhe pricet mbathe per kâme
Per mndere tue kercnue me dhâme,
Tue lurue, tue turfullue
Si kulshedra neper kneta,
Ká lshue turrin mbi do ceta
Mbi do ceta t' Malit t' Zi,
Thue se gjalle do me i perpi.
Lum per ty, o ti Zot i lum !
Ç' i ka vû ktij buza shkrum,
Ç' i ka hype vneri nder sy
Kur mbi Shkjé trimi ka msy.
S' po e ndale gúr, nuk po e ndale shkrep,
Po i kcen prrockat kep me kep,
Po i pret gjinden per gazep;
Edhe trimi n' gjak âsht lá.
Idhte me Shkjé tuj u perlá,
Kê tue pré, kê krés tue cá:
Qi me sy ti t' a kish' pá,
Besa, 'or probe, t' kisht' hi mndera.
Ç' t' u perpushen Shkjét m' at hera,
Edhe m' shpine atij c' jâne lshue,
Me tagana n' dore shterngue;
Por jo kush atij m' i u afrue
E m' tagan me sjelle per s' ngiatit:
Pse, ka ' i epte Rrushi shtatit,
Me nji hije malukatit,
Friget Shkjét u derdhshin shpatit:
Si ato dejkat, qi lshue m' shpine
Ndonjâj orrli - gjeracine,
Para e mrapa n' ajr tue lvite,
Plym shkojn shpendin tuj e nzite,
Por kurr teper, jo, m' i u avite;

[GRUDJANE]

E kur ky t' a msyj ndonjânen,
Ato t' gjitha mârrin ânen
Edhe derdhen nper ajri,
Si ajo hjedha lshue flauri.
Proh, ti o Zot ! Rrushi c' po hidhet,
Se c' po hidhet, c' po permlidhet,
Se edhe toka fort po dridhet,
Kah po lshon turrin mbi shkjé,
Kah po i hjedhe krenat nper dhé,
Si t' ki' n kêne kokrra bastanit,
Tue i plase zêmren Mark Milanit.
Mark Milani, pika e djalit,
Ndêje kundruell m' at vetull malit,
Kur ká pá se djelm nanash
Shyt po i jitshin m' at log Zanash
Ká qite t' madhe e ká bertite:
A thue nana 'i djale ka rrite
Ká rrite nana 'i djale si motit,
Xheverxhil e flake agzotit,
Qi me u lshue nji here m' tagan
M' at kulsheder, qi aq zalldan
Po m' u nep ushtarve t' mjere,
Kê tue pré, kê prap tue there:
Tue m' i bâ kortare per krraba !
Pasha armet, qi m' i la baba,
Pace me i vû nishan ne balle
Pacê me e bâ krushk e kumare
Dý kubure pace i fale:
Dý kubure shkri ne Shkoder,
Larg me i vrá ato koder m' koder
Mos m' i a pase kurrkund <<zdragushes>>
Arme te ngrita dore s' <<Tushes>>
Dymdhete qese me u bâ pari:
Krejt Kandakut t' lame n'' ari.
Mark Milani kshtû ka thâne.
E ka ndie nji Rahovnjane:
Qaj Mil Spasi, trim si Zâne,
E ká ndie, edhé fulikare
N' p' r ato rrege e n' p' r ato qare
T' ka marre hov, si aj derri i eger,
Qi m' kê t' hase vec t' a bân fleger
E t' a shkyen, po, me do dhâme,
Kuk turinit ngerthye 'i pllâme.
Fort âsht dridhe toka nen kâme,

Fort flakue i ká n' dore tagani
Kah ka msy drejt kah Rrushmani.
Se c' âsht gzue qaj Mark Milani,
Se c' âsht hjedhe qaj Dash Galani:
Dash Galani se c' âsht hjedhe
Se edhe shkallmen c' e ka dredhe,
Fill tye msy kah Mili i Spasit
Si ajo ulkoja krés s' Bishkasit;
Si kurr turrin t' mos kisht' lshue !
Shkjau pse atê t' a ká shkurtue,
Kryet per toké t' i a ká rrokllue,
Edhe nusen t' i a la shkret,
Me bâ vaj, me bâ medet,
Si ato qyqet ne shkorret:
Kisht' kêne Shkjau 'i drangue i ri,
M' sise t' kulsheders llâ kerthi !
Jo, po Shkjau drangue kisht' kâne
Ke pa krye âsht gjindt tu 'i lâne
E tue i lshue dekun m' bushnjesh
Sa kush para po i del n' ndesh.
Edhe trimi dert s' po ká
Pse n' gjak gjinden âsht tue i lá,
Zêmra nanash pse âsht tue thá:
atij giate vec se âsht tue i shkue
M' at Rrushmanin pa tokue:
Pa tokue m' Rrushman Hasanin
Per t' a dá me tê mejdanin,
Per t' a vû me balle nishanin.
Per t' i njite kuburet n' brez,
Qi atij Marku burre kermez
Fole i a ká me bese e fé,
Po mujt kryet Rrushit m' i a pré.
Kur, qe dyndet qaj Kole Cuja
Lshue mustaqet si dý duja
Edhe vrap, porsi langoni,
Neper záll e gur t' nji prroni
M' shpine Mil Spasit zhgjate ká lshue,
Per t' a pré, per t' a shkurtue,
Shoket e vet aj per t' pague,
Si prej Zotit s' kisht' kêne shkrue;
Persè Shkjau tek e ká pá,
Ashtû vrap prronit tue ngá,
Nji carâ n' dore ká perlá
E tue ulrue si bishe Parûnit,
Me tê i metka shi kupes s' giûnit:
Pak gjâ ashtin pá i a thye.
Briti Kola sa pat n' krye.
Edhe âsht pure e rá per toke,
Me t' dý duert giûnin ká rroke,
Tue gjimue, tue kqyre per shoke:
Pse mâ ngusht vedin mbi dhé
S' e kisht njofte se kishte lé:
Kurr s' kisht' rá n' nji asi zalldani.
E ka ndie Rrushman Hasani,
E ká ndie edhé njofte ne zâ.
Atý n' ndihme trimi i ká rrâ,
Vrap e vrap si katallâ:
Hidhen gurt, po, tue vringllue,
Mbi Shkjá turrin kah ká lshue.
Si 'i larosh, qi, hekrash pshtue,
Kerleshe qymen shpines per mndere,
Zhgjete t'u lshohet qêjve tjere,
Me ta haju edhe perlaju,
Dboju shtekut e hendekut,
Tuj ungruem e tue cingruem,
Hikni qêjt nper prroska e lame,
Shtangue bishtin héll nder kame:
Njekshtû Shkjét n' p' r at log mejdanit
Hikin podit, derdhen planit
Para ushtimes s' Rrushman Hasanit,
Qi po lshote m' Mil' n e Spasit,
Si kulshedra Lqênit t' Shasit,
Si ajo rrfeja e krés s' Bishkasit.
Fort âsht trande qaj Mili i Spasit,
Kah Rrushmanin shef tuj ardhe,
se edhe buza atij c' i â zbardhe:
Por se shmange nuk e ká kamen.
M' njanen i shpervjele dollamen,
Atý trimi ká ngujue,
Me tagan ne dore shterngue:
Si njaj derr, qi poshte - perpjete
T' a kene ndjeke langojt e lete
Shpat me shpat, zabel m' zabel.
Edhe t' shofe se shtek s' i del,
Me pshtue sish, me u struke ne breshte,
Kund m' ndo' i lak, kund m' ndonji kreshte
Synin gjak, turi' n n' ajri,
Tue turfllue me shum meni,
Zên aj vend e rrin e pret,
Qi t' i hudhen hasemt nget,
Per me ta, mandej me u rrue
Fyt - a - fyt, me u laskarue,
E me mbete a se me pshtue.
Kur ja behe, qe. Bec Patani,
Ballin gjane si fushe mejdani,
Vetllat zi si penda e korbit,
Sýnin zjarm si flake agzotit,
Si ajo rrfeja neper rê:
Dridhe mustakun kacadrê,
Shtatit ardhe porsi harbija,
Gishtat drejt porsi namlija,
Veshe e mathe, edhe shterngue,
Trim i cartun lé drangue,
Me kulshedra aj me luftue:
Mik me t' huej e vllá me shoke,
Nuk i bite, fjale me toke
Si hynér qi e kisht' fale Zoti:
Burre si burrat qi ishin motit:
Njimend nip i Gjergj Kastriotit.
Ky pá paska Mil' n e Spasit,
Ke flakue ka njatij rrashit
Edhe rrâ ká nder malcore,
Me tagan shterngue ne dore,
Sikur merr pjalmi me bore;
E ká pá por njofte s' e ká,
Vec se Shkjá si c' do nji Shkjá,
M' tê edhe trimi ká marre turr
Shtek me shtek e curr me curr,
D'r qi ardhe ká e dale n' at záll,
Ku njaj Mili shpate e gjalle,
Idhte ne dore shterngue taganin,
Per me u ndeshe m' Rrushman Hasanin:
Por si pitas, ftyret zbé...
Balle per balle me tê me u pré.
Tek e shef Beci atê e njef,
Edhe turrin vjen tue e ndale.
Ki' n pase kêne miq e kumare,
Gjakun bashke edhe ki' n pi
Do vjet para ne Mal t' Zi,
Kur njaj beci n' shpi i pat shkue
Bashke me Çulin per me i pshtue
Duhis s' Mbretit, qi u kisht' lshue
Pare t' madhe m' shpine, me i zâne
Gjalle a deke, laik u dhâne,
Per njat t' ngratin mor' Bymbash,
Qi kta e lshuekan laradash
Atjè n' Lesh, e e bâkan dekun.
Çuli e Beci, shkrel prej Bzhetet,
Ki' n pase kêne dy hasem t' Mbretit,
Qi kurr dá s' i a ki' n gazepin:
Here the xhaden, here pre telin.
Gjuej zaptit, nizamin vraja.
Nis degame kot se i' n gjalle
Me spahi e me myltazima:
Hashari, djelm kapisuza,
Kahdo shkojshin, kahdo vijshin
Dy gur njite kund nuk i lijshin.
Prandej Mbreti dhâne kisht' êmer,
Gjalle a deke, te dy me i zânun.
Edhe n' Shkoder Vali Pasha
Çon e thrret njat Ali Qorrin,
Njat Bymbashin e Dauletit;
E ngerthye vetllat m' shtek t' ballit,
Kshtû nise idhte aj me i ligjrue:
Pa ndigjo Bymbash i Mbretit:
Nji turk dini ti mos kjosh,
Ramazanin e njinosh,
Kurr bajramin mos e gzofsh
E haram t' kjofte buka e Mbretit,
N' kje se ti dér neser mbrama,
Si t' filloje dielli me marre,
Gjalle a deke ktû n' hyqamet
Nuk m' i bjen t' bijt e Patanit,
Qi aq zalldan halis po i apin
M' <<tyrbe>> t' Lezhes e m' Kalá t' Shkoders.
Ali Qorri m' kambe âsht cue,
Mire âsht veshe, mire âsht shterngue,
Mire dorin e ká shilue,
Edhe m' shpine a' i ká kecye:
Fill per lesh rrugen ká msý:
Ká msý rrugen me t' mdhej hapa,
Me treqind sejmen permbrapa.
Kur kan rá atje kah xhamija
T' forte idhnim ká kape Alija,
Se fort hjedhe âsht <<shah>> dorija:
Shkrepe kalldramizjarm e shkendija:
Çude po bân qaj Kajmekami.
Para e mbrapa i shkon nizami:
Çude po bân, me pvete ká cue:
Ti, Bymbash, kah don me shkue?
M' at âne t' Drinit, n' kjofte gjikue
M' at âne t' Drinit m' trap te Lezhes.
Fort po i bin ushtaret trompetes:
Ká mârre gjame Kodra e Marlekes:
Se c' ká ushtue ajo rrânxe e malit.
Thue, âsht dynde deti prej tallazit.
Nise jane topat prej Tivarit,
Per me u rá bijve t' Patanit.
Nana e Bacit del ne dere,
T' dyja shplaket tue rrahe p' r 'i here,
Ká lute Zot e Shêjt Shna Ndue:
Dilni, bre, se jem t' rrethue !
Kur kan dale t' bijt e Patanit.
Si dy ari prej biges s' njaj planit,
Se c' i a njiten Ali Qorrit
Me dý plume m' drrase t' krahnorit,
Tue e hjedhe shakull n' mes t' oborrit:
E nper flake t' pushkve t' taborrit:
Kan marre shpatin tue flutrue,
Dér n' vá Bèlaj qi kan shkue,
Kû atá Buenen kan kalue,
Edhe dale kan n' Mal te Zi.
Fill Mil Spasi vojte kan n' shpi.
Edhè Mili prite i ká,
Buke e krype me ta tue dá,
Porsi pase t' i kishte vllá.
Burrit t' mire kurr nuk i âsht ndale
Pushka, sofra, e fjala fjale.
A m' rrêjn sýt a jé ti, probe,
Milo Spasi ?... se un qi, tobe,
Nuk kam mûjte kurr m' e mendue
Se ktû m' tý kam me u tokue:
Nsá po grihemi n' mjet vetit,
Si ato bishat e shkorretit:

[GRUDJANE]

Bec Patani po pevete.
Jo, po, Milo Spasi veté
Jam, lum Beci, probatimi
Po ja kthen; n' mill edhé trimi
Qet taganin m' gjak perlye.
I â avite Beci e t' dy krye m' krye
Jane fale trimat. Po si jé ?
Si t' ká shkue moti n' at dhé ?
Si i ké robt e gjân e gjalle ?
Po e pevete Beci me mâll.
Gjalle me frýme e sa me thâné,
Fjalen Mili at here ká zâne,
Ngerthye shllungé do vetlla t' trasha.
Vec sa mire m' qiti neshtrasha
Me t' hase sot, qi tash kahmot
Kam dishrue, manà , me t' pá,
Si me t' pase treqind here vllá !
Thue, me pá tý a t' ka tokue
Si 'i balosh, hekrash shlirue,
M' nieri t' huej lshon si i terbue,
Thue po e bân kortare - kortare,
Kur t' a shofe vetun tue ardhe:
Ndersa, kur ktij t' i dale para
Zoti i shpis ---- miku a kumara ----
Per me i pri m' e cue te shpija,
Baloshit i shuehet mnija:
Edhe turrin aj tue ndale,
Lehtas bishtin tue e luhate
T' huej' t i avitet dalkadale,
E, si 'i here t' a kete njuhate,
Trok m' trok para vete i prin,
Si t' isht' klysh ase kaline;
Njekshtû, po, Rrushman Hasani
Kur ká pá se Bec Patani
Me at Mil Spasin faqe m' faqe
N' mndyre t' kanûs s' Maleve âsht fale,
Turrin trimi atý e ká ndale:
E lavjerre ato mustaqe
Toje toje e laqe laqe
Toje toje dér m' sylah,
<<Huten>> vjerrun per nen krah,
Llanes per s' t' gjatit tue i shkue gjaku
Sýnin zjarm, po, sa taraku,
Taganin ká qite ne mill,
Edhe trimi ká shkue fill
Kah Mil Spasi e doren shtri,
A jé burre ? si ne habi
I thote Milit ---- T' pacim, burre !
A po mahe ? si t' u ngurre
I a pret shkjau e pijtas ngeci
Se ti, Rrusho, po zên Beci,
Njeky â 'i probatim i êmi,
Milo Spasi, qi n' Rahove
Mare i hece pushka e kuvendi,
Edhe vrá ká turq manova:
Si me gjujte poca a katrova:
Jo qi atje ne Mal te Zi,
Shka â Shqyptár e kryqali,
T' a ká ndihme e krah te djathte,
N' buke e n' krype, e n' bese te burravet.
Se un e Çuli, kur ne lesh
Patem vrá njat Ali Qorrin
E i pá' m rá Mbretit hasi,
Fill kem' dale e vojte n' Mal t' Zi,
E per mik kti i kemi shkue
Tri vjet rresht n' shpi i kemi ndêje:
Buke e mish, rakij e vêne.
Shka ká thane Rrushman Hasani ?
Maná, prá, ti 'or Bec Patani.
Mik te mire na paske zâne:
Se edhé ashtû âsht si jé tue thâne.
Q' se trimi aq kthellte kênka shtý
Idhte taganat tue shkelzye:
Gjylja e plumja rrih pa prâ.
Sa per kaq s' do me thâne gjâ.
Milo Spasi po ja kthen
Per t' giate t' lumit poshte rrmen
Edhe kunglli: pse kurrneni
I a nep t' shtýmen: vec se rendi
AtÃ* i vjen, besa, dikúr,
Per ndo 'i rrâjce me u thye, a m' ndo 'i gúr.
Atý at here shqekut t' xhurdinit
Merr e zier Rrushi kutin.
Ka 'i duhan edhe e kan pshtjelle;
E, ndersa Beci po shkrepte,
M' gúr m' unuer. Rrushi po i thote
Mil Spasit: Ka Zoti 'i djale
Nja tri vjetsh, qi atje te shpija
Asht kah m' rritet. N' kje se i lumi
Ká premtue, qi shndosh me krye
T' skapullohna kso potere,
M' a don hatri, qi ti m' shkrel
T' vijsh e djalit t' m'i a mârrsh floket:
Po kam qéf me t' bâ kumare.
Per ket bese edh' un t' kam ardhe,
Po i pergjegje i rahovnjani;
Edhe zier revolen brezit:
Nji revole Karadakut,
Me << pêse numra>> qi mâ e forte
S' bâhet pushka: e fale Rrushmanit
I a ep, me namli prej vedit,
Rrushi at here nji pip argjant
Ati i fali: pip telishit,
Me 'i cilibar m' tê sa i voe,
Holle punue ne trajte t' nji gjarpni
Leqe - leqe, prej t' permendunit
Kujunxhi, Tuke Jakova :
Pêsqind grosh tane pare n' dore.
Mandej Becit merr e i thote:
Ndigiò, Beco : prij tash mikut
Edhe tej llogoresh s' ona
Qite shndosh. Hajdeni: udha e mare !
Edhe u dán prej shoqisho' it:
Beci e Mili drejt Sutjeskes
Merr Rrushmani lakut t' bjeshkes
Synin zjarm si zharri i eshkes.
Zot, c' piskati njatij malit ?
Rrustem Ika, djale i djalit.
Rrustem Uka n' Qafe - Hardhi,
Me nja treqind djelm bari,
Ká zâne pritat Malit t' Zi,
Mos m' e lâne me dale n' Guci.
Kur, qe, atý po i shkueka zâni
Se n' Sutjeske po bâhej nâmi,
Tue rrahe topi edhe havani,
Ka'e rrethueka Mark Milani,
Me taborre t' Karadakut:
Rrjedhe der m' giû aj shkulmi i gjakut !
Rrustem Uka m' kâmb"e âsht cue,
Der m' Sutjeske ká fluturue,
Me treqind sokola malit,
Pak gjâ dielli pa prendue.
Kur ka dale m' at vetull malit,
Ká brite t' madhe Rrustem Uka,
Sa qi ushtuen male edhe suka:
Ngul, Malci, bre, se t' a rrina,
Me treqind e sa <<martina>> !
Edhe trimat n' lufte jane hjedhe,
Porsi breshni mbi vêshtnaje,
N' dore taganit idhte tue dredhe
<<Hutat>> n' dore t' u ndêje tymtaje.
Se fort lamsh trimat jane pshtjelle !
Se shum krenat dheut jane mjelle !
Shum perplase jane gjindja rrahit,
Kush cur veshit, kush cung krahit !
Gjaku rrkaje c' po rrmen giate podit !
Ç' t' i zên sýt tymi barotit,
Si vec fale i kjoshna Zotit !
E t' u dha gjâma e ulurima,
Vrrima, brima e bulurima,
Kah jane ndeshe trimat me trima;
T' bumbulluen top e havana,
T' shunglluen <<huta>> e shejshana:
Thue po shâmej Haramija,
Vizitori e Metohija.
Vec desht Zoti e prendoi dielli,
E u shkref lufta atý nji filli,
U dán cetat pale e pale,
Edhe hâna nise me dale.

[GRUDJANE]

DERMJETSIA

Amanet, o mori hâne,
Ti qi e vjeter ke qillue
E m' i vjen tokes rreth e okolle,
Kah t' u ende shkon rrés s' hyjzueme:
T' cillen gisht i Perendis
T' a ravisi kupes s' Empirit,
Kur me rreze ballin t' ndriti:
Amanet. a din me m' thane,
Se a t' ká rá ndo' i here me pá
Kund mbi shekull njeksi kobi
Qi po t' bjen me pá tý sande
M' at te mjeren moj Sutjeske?
Shpat, rudine ne gjak blirue
Rrah per toke gjindja trinue
Njâni mbete. tjetri varrue,
Dikush shyt, dikush cungue,
Ky tue hjeke, aj tue rektue,
Mbi toke t' zeze shtatin pushue
E asnji gúr, jo, per nen krye:
Garravâxh. mrrudhe kambe e krye:
Kush currue, kush mbete pá krye:
Kush permys, a prapte mbi shpine,
Rri e perplasu nper ledine:
Perplas kambe e perplas duer
Kukzò shtatin per terthuer:
Si njaj kau i mbajtun n'grazhd,
Kur t' i mrrije thika n' asht.
Qi terhiqet e perpiqet
Edhé ep per t' madh gazep
Kah vjen shpirti per me dale !
Tý, o Zot. te kjoshim fale:
Hokubèt me sý me u pá !
Ktû nji i Vûthaj ne gjak lá,
Dekun pure, palmuc m' nji shkjá
Me nji vesh t' curruem nder dhâme:
Mâ pertej nji shkjá m' dollâme,
Nji i Njegushas, djale i ri,
Me 'i Plavnjane, musteqezi,
Rande shosho' in varrue per deke
Tue dhâne shpiert e ashtû tue hjeke
Shkelveshe ftyre, hundesh cungue
Çurril gjaku rrkaje tue u shkue
M' dhâme dermishen si dy derra,
Si dý shlliga neper ferra,
Tuj u shkarrafende mbi dhé:
N' mni t' shoshoqit ke atá lé,
Po, edhe at here, kúr Deka e tmershme
Ka' i dermon âsht n' jete t' perhershme,
Nuk u bâhet shpirt n' jete t' perhershme,
Nuk u bahet shpirt me dhâne
Njâni tjetrit pa i a zâne
Frýmen njak, e deke m' e lâne.
Shum e nana, ah ! ká me kjá,
Shum e motra ká me u thá
Me u thá motra per vellá,
Edhe nusja veshe ne zi
Si n' Shqypni si n' Mal te Zi;
Pse s' e ké n' at fushe mejdani
Nji kacube, nji kep carani,
Permbas t' cillit mos t' gjimoje
Ndo' i i varruem, a mos t' eshtoje,
Shtangue cangull, trup i dekun:
Se edhe as kamben ti me thekun
S' mundesh shpatit prej morije
T' gjindes s' mbetne, e qi mâ hije
Nuk do t' bâjn, jo, permbi dhé.
Lumuc per toke Shqyptare e Shkjé,
Shtrêmte shosho' in per t' gjalle shikjue
N' at log Deka ká vllaznue:
Ke, herre krenash, keq shemtue,
Trupent shyt rán krah per krah
Si stá cûjt e zez ne rrah
Ndersa krenat, nper lugina,
Rrokullisun nder rudina,
Po u rrin grumull mbi ledina,
Si ato rosat neper glina:
Se edhe podit, nder plakrrica,
T' jane perzi <<ksula>> e << kapica>>,
T' jane kryqzue << huta>> e <<novica >>
Mjelle âsht qarrja me tagana,
Me calina e me shejshana:
Ktû 'i <<sylah >>, atje ' i <<harabi>>
Kndej nji struge, ende' i xhurdi:
Gjalma, opanga, edhè caruqe,
Strajca buke, zhaba, duqe:
E me poca, e me matare,
E me faje e zanamare,
T' mbetne shkret neper bunjet:
Me bujrija e lodertija,
E me topa hûme nder gropa:
Dyndu tymi rê e njegull:
Shemu trá, cungà l e tjegull:
Edhè muret t' u rrenue,
Edhè ulkoja tuj ulrue
Tuj ulrue e tuj ungrue
Mbi te mjeren moj Sutjeske,
Qi t' âsht bâ sod zhiri e eshke:
Me i u dhimte minit ne múr,
Me i u dhimte gjarpnit nen gúr !
Pater Gjoni, Zot ! c' u bá ?
Fill te Pasha po kisht' rrâ,
Edhè i thânka mare e mare,
Tue e ndie Krén e Bajraktare:
Si, mo' Zot ! mâ keq per né,
Qi na me' n t' dekunt mbi dhé
Krye per krye Shqyptare e Shkjé
Me ngrane m' ta shqarth e shkrabé,
Me ngrâne m' ta sorre e falkue;
Qi edhè ndihen tue gjimue
Te varruemet per toke dermue
Kush shitue, kush keq cungue,
Zêmra gjak, po, me t' pikue
Pa mûjte kush nji ndihme me u a cue:
Ke perbáll sogjet vendue
Nuk lâne vizen me kalue.
Se ata, burra, nuk jane cuba,
Qi kan mbetun nper kacuba,
Krye per krye me skraptha e shlliga
Tue kerkue per pune te liga
Per hajni e per dhuni;
Por jane trimat, qi burrnisht,
Kambe per kambe e gisht per gisht
Me shoke t' vet ne lufte kan rrâ,
Kush si bishe, kush si luâ.
E m' kto rrege e nder kto hije,
Pa u friguem, jeten bâne flije,
Per mbas urdhnit, qi kan pase.
Prá kurrkund, besa, s' ká giase,
Edhe âsht faj, po, para Zotit
E kori perpara robit,
Me i lâne t'dekunt permbi dhé
N' dashte Shqyptare, n' dashte te jene shkjé;
Si edhè n' hall t' varruemet me i lâne,
Pa u lidhe varret e ndihme pa u dhâne.
Prandej vete kam bâ pleqni
Po u duk juve se âsht urti
E Shqyptarve u a bán shani
Fill me shkue un te Mark Milani
E nji bese me tê me vû:
Qi dér neser, me ferfllue,
Hylli i Drites mos t' kete fillue,
Shka â Shqyptar e shkaf â Shkjá
Mos me u nguce, as mos me u ngá;
Por me rmue t' dekunt nder vorre,
Por me barte t' shituemet n' llogore
Ne llogore t' vet se i cilli.
At here Pasha kuvend cili:
Besa, Urate, fort mire po thue;
Pse per t' dekun e t' varrue,
Gjindja motit bese kan vû
Kurdohere, si ktu, si njeti.
Prandej merr kê t' duesh me veti:
Krye, Vojvode a Bajraktár,
Gjithsi t' vije puna mâ mare:
Edhè shko te Mark Milani
E t' na thuejsh, se, n' kje qi e bâni
Vete kabúll, qi t' mêje zijani
E t' shuej pushka dèr n' sabah,
Me dale gjindja neper rrah
Pa pushke n' dore, pa thike n' sylah,
Si kanû ne lufte ká mbetun,
Per me barte t' dekun e t' mbetun,
Na jem' gati me vû bese
Dér me drite, pa asnji ngatrrese.
Pater Gjoni, njeshe m' litár:
S' marr Vojvode, as Bajraktár;
Por shkoj vetun me rrogtár
E me t' Lumin, kjofte levdue !
Qi kurr doret nuk m' ká lshue.
Pse edhe hije per mue ká,
Nder dy hasem n' mjet me rá,
Pushke e fjale un per me dá:
Prandej s' mundet kush me shá
Se po lypi ndermjetsi
Prej Shqypnis e Malit t' Zi,
Dér qi drita t' nise me gdhi.
Edhé Frati m' kambe âsht cue,
Mbathat kambve ká shterngue:
Ká shterngue ijen m' konop
E 'i rube t' bardh lidhun mbi shkop
Me rrogtár te ri mbas vetit,
Ká mârre rrugen poshte shkorretit,
Per me u pjekun m' Mark Milanin.
Kur ká mrrijte n' log t' Malazezvet,
Ká bâ zâ sogjes per s' largu:
Pa ndigiò moj Cernagore,
Qi per trim e deileki
Larg t' ká vojte tý nami e zâni,
A thue bân ti mue me m' pri
Edhe shndosh me m' cue ktij logu
Dér te posti i Mark Milanit:
Se mue ktû me kan dergue
Komandaret e ushtris shqyptare,
Per nji fjale te madhe fort
Me i a thâne un Mark Milanit.
Hiqi armet, per n' kjofte se i ké,
Edhè fill mbas mejet eja.
Se ktû lajmin kush s' e vret
Kush s' e vret, as kush s' e nget:
S' jemi turq, por Cernagore !
Se kem' bese e kemi ndore:
I a kthen sogja malazeze
Disi vrashte, e i prini logut.
Kur kan mrrijte te Mark Milani,
Marku mire Fratin e priti;
I dha doren, mrende e qiti
Ne shatorre, e i prûni kafe,
Edhè cili me tê llafe,
Tue e pevete me shum njerzi:
Se a isht' shqyptár a Frat lti,
se kah vite, se kah shkote,
Ç' zihariq te aj e cote.
I u gjegj Frati mare e mare:
S' jam lti, por jam Shqyptár,
Edhè jam nji rregulltár
<< Kallugjer >>, si ju na thoni
Emnit m' quejn mue: Pater Gjoni,
Mârre gjithmone vec me pûne feje;
E ktû dale kam para teje,
Per me t' lype n' êmen t' njerzis
Edhè n' êmen t' Perendis
Nji te madhe ndere bujare.
Rrege, stome, brija e cajre
Plum me t' dekun jane e t' mbetun,
E as s' po mundet kush me u gjetun,
Qi me rmue t' dekunt nder vorre,
Qi me barte t' shituemet n' llogore,
Ke perbáll sogjet vendue
S' po lân vizen me kalue:
Edhè kshtû Shqyptare e Shkjé
Kan mbete, ofsh ! permbi dhé,
Me ngarne m' ta shqarth e shkrebé
Orrla, shqype e kacubeta.
A thue bân, pra, t' u ngiatet jeta,
Me Shqyptare me vû nji bese,
Bese si motit: pa ngatrrese,
Qi dér neser, pa fillue
Hylli i Drites me vezullue,
shka â Shqyptár e shkaf â shkjá
Mos me u nguce, as mos me u ngá:
Por me dale gjindja nper rrah,
Pa pushke n' dore, pa thike n' sylah,
Si kanû gjithkund ka mbetun,
Per me barte t' dekun e t' mbetun:
N' vorr te dekunt tue konise,
Te varruemet prap tue mengjise,
Tue i forcue me shûjte e bare.
Kjo Parija e ushtris shqyptare,
M' a ká dhânun fjalen mue,
Se ket bese gadi âsht m' e vû,
Dér me neser tuj ague.
Pade ti, tash, shka po m' thue.
T' ndihmofte Zoti, 'or i bekue
Qi ksaje pune i a paske hi,
I a kthen Marku me njerzi.
Edhé mue me ké n' ket besé,
Pa ndo 'i zhibel, pa ngatrrese.
Vec se 'i gjâ deshta me t' pvete,
N'kjofte se hatri s' ka me t' mbete:
Si kjo pune mundet me kêne,
Qi, ti i kshtêne e na t' krishtêne,
Me kryq n' dore e me kryq n' balle,
Turkut n' ndihme ti me na i dale ?
A mâ mire ju rob nen turk,
Qi ká kêne gjithmone terfurk
Me u rá shpines e me u llomite,
Mandej gjân jue me u grabite:
A po ortake me u bâ me né,
Tue rujte doke, giûhe e Fé,
E tue njofte per Gospodár
Knjaz Nikollen, trim bujár,
Dér dikû edhè ky Shqyptár ?
I a kthen Frati mare e mare
Si ká hije p' r 'i Meshtár
T' u ngiatet jeta, Komandár !
Se kurrkund, besa, s' âsht ngaja,
Me hi tash nder kso fjalesh t' mdhaja:
Pse ka shkue bukur do nate,
E nper shpat t' varruemet e ngrate
Jane tue u thá, ndoshta, per uje;
Por at fjale mue mos m' a thuej,
Mos m' a thuej as mue as kurrkuej,
Se un me turk kam dale n' ushtri,
Per t' luftuem me Mal te Zi;
Se s' âsht gjâ, besa, ajo fjale.
Un, zotni, n' ushtri kam dale,
Jo me turq, por me Shqyptare,
Turq a t' kshtene, si jane gjith mare.
Pse, si t' kshtêne, si muhamedan,
Shqypnin s' bashkut t' gjith e kan;
E prandej t' gjith do t' qindrojm,
Do t' qindrojm e do t' luftojm,
Do t' bâhna kortare - kortare
Priften, Freten, Hoxhallare
Per Shqypni. jo, po; as ti vete
S' ké dynde top e bajonete,
Per te zjerrun turqit << dinit >>;
Por per t' shtruem Shqypnin e shkrete
Pak me thâne dér m'vale te Drinit.
Sa per kshtû t' ngiatet Zoti jeten !
Edhè un Frati, tham t' verteten,
Bashke me turq bâj flije vehten:
Varem n' krrabe, lidhem n' vargoj,
E Shqypnin un nuk e lshoj:
Nuk e lshoj, as shum, as pak,
Per pa t' bâ tý, Karadak,
Pllame per pllame me e lá me gjak

[GRUDJANE]

Pale ti: kû thote Unjilli
Qi nji Frat shqyptár, i cilli
Te kete pá, se nji c' do Mark
Don Shqypnis m' i a vû giû' n m' bark,
Aj me ngele si pushke pa cark:
Dordolec n' mjedis t' bostanit:
Si me thâne, as i taganit,
As i zoti i fushes s' mejdanit;
Por dishka si huti m' shpardh,
Si njaj poci vjerre mbi gardh,
Vec mos t' thohet se nji Frat
Paska ndêje turkut per ngiat
Edhè at here kur ky me tjere
Pushken n' dore, zjarmin ne gji
Po luftote per Shqypni
Jo, zotni; pak mâ kadale:
Se s' âsht gjâ, besa, ajo fjale.
Sa per pune qi ti po m' thue,
Knjaz Nikolles na me i u shtrue,
Burre i mire pse ka qillue,
Un nji fjale diej me t' kallzue:
Me shka m' dán neshtrasha mue,
N' mos i paca mendt mbi hatull.
Mali i Zi e ka 'i vorr m' shpatull.
Vênu shêj ti fjalve t' mija:
Se do t' vije, po, lum zotnija,
Koha n' t' cillen shqyptarija
Zoje m' vedvedi ká me dale;
Por, m' fal faj' n ti per ket fjale,
Mal te Zi mâ s' ká me pase:
Serbi vllá do t' a humbase,
Pa kqyre t' drejte, pa kqyre arsye.
Serbin shqype ké mbi krye:
Ká per t' lâne ky 'i dite pa sý,
Kthellte ne rrashte, po, tue t' i grrye.
Se kshtû hecte n' shekull lodra:
Ulu male e coju kodra.
Me gjithkta, tha 'i plak n' Balkan;
Fjala mort, as darsem s' ban.
Kshtû tha Frati, e u nis me shkue,
Mark Milani, 'i trim drangue,
Atij doren ká shterngue,
Me fjale t' mira tue e pershendete,
Si zotni qi isht' kêne vete.
U dha urdhni nji here sogjevet,
U lshue zâni mandej logjevet,
Duelen gjindja at hera podevet,
Vorruen t' dekunt, mbetun stomevet,
M' vigj t' varruemit barten rrègevet,
Shqyptaret t' vet e Shekjét te vett,
Gjith se cilli n' llogor t' vet.
Pater Gjoni po i vjen shpatit,
Me at Nike Gjonin e Kastratit,
N' nám e n' zâ ky per mjeki:
Lype e thirre gjithkund n' Malci,
Frati rrfè e Nika pré:
Vojò gjinden Pater Gjoni,
Te varrumt sherò nike Gjoni,
Si te kshtêne, si muhamedan:
Dlirju varre, vênju mehlêm,
Pa kqyre fort se kû po i dhêm:
Per ngut P6una ndryshe s' bân.
Keshtû Frati tue bekue,
T' gjalle e t' dekun tue ligjue,
T' shituemt Nika tue sherue,
Force me fjale gjithkuj tue i dhâne,
Ule â ushtrija buke me ngrâne
Staje - staje e ceta - ceta,
T' gjith rreshtue mbas fisesh t' veta:
N' krye te vendit Bajraktaret,
Mandej Krént, mandej Gjobaret,
Me djelmni e me Vogjli,
Mbas kanunit ne Malci
Xueren plloskat me raki.
Tue i kaluemun dore me dore:
Xueren buke, xueren laknore,
Shpatlla mishi, kurmagjake,
T' kshtênet mish derri, trashe nji shplake
Hudra, djathe e harmagjike,
Qi nder shtrajca e nder calike
T' shpis me vedi u ki' n pase dhâne,
Edhè Z6une atý me ngrâne,
Shoq me shoq tue biseduem
Per té vrám e per t' shituem
E per shka n' at dite ki' n pá
Kah dermishe ishin me Shkjá,
Si atá derrat me harusha,
Sa qi dridhe i' n mali e fusha.
Si kan ngrane e si kan pi,
Jane cue trimat e kan hi
Me ndreqe << tabe >> edhé llogore
Atý - ktû neper terthore:
Me cile gropa edhé hendiqe,
Me rrxue lande e me zâne shtiqe:
Trimat mire tuj u shterngue
Prap n' e nesert me luftue,
Hylli i drites tue vezullue.
Bec Patani, 'i zog petriti,
Njizet shoke, m' anesh i qiti
Njizet shoke, hekur me bré,
Zânin pushke, synin rrufé:
Mos me u a dale per vrap shkerbé
Edhè u thote: Na, se kem' lé
Terrnakop s' kem' ngule kurr m' dhé,
As zâne shtiqe, as cile hendiqe,
Ne vû pême, ne ki hardhija:
Hajrin s' na ká pá kurr shpija:
Vec se vrá me Turk e shkjá,
Edhè ndeshe gjithmone m' belá,
Kahdo shteku na ká rá;
Jo po him me cile llogore
Neper kto te gristat rrmore
Per me u struke prej Cernagore:
Thue se vojte Malcis ká halli
Me hi Leket ne dhé per s' gjalli.
Se un nji pune e kam pleqnue:
Na 'izèt vetet, ketu bashkue,
Fill me dale tash ne Mal t' Zi,
Me rá placke kund m' ndo' i bagti,
Lope a qé, a dhên a dhi,
Shkado kjofte, edhè ndo 'i shtrri:
Gjithsi t' vije ne terezi,
Se nuk rrnohet me buke thate !
Pse edhe n' paset lufta per t" ngiate
Jo mâ shum se 'i dité a dý,
Se né ktû mâ kush me sý
S' po na shef, jo ! Pa na msý
Malazezt << tabe >> e llogore,
Qi po ngrefim nper kto rmore,
Me gjith shtiqe edhé hendiqe
Po t' i lshojm me male e suka:
Ke né mbrapa s' na vjen buka,
S' na vjen nozull as tagji,
Porsi ushtris se Malit t' Zi.
Malazezt edhè n' ushtri,
Tham, kan dale te gjith unji,
Kshtû qi mbete vec u kan n' shpi
Pleq e plaka e rropulli.
Une vendet edhè i di,
Ke do mot, kam ndêje n' Mal t' Zi
Kur pace rá Mbretit hasi:
Ktû edhè ká kush me punue.
Per Tynzo' n, mire jé kah thue.
Prijna, Bec - o, pá u vonue:
S' kem' pse t' rrijm mâ ktû harû
Zhuke Isufi at hera zû,
Sýnin gace, mustakun hû.
Edhè trimat p' r udhe jane vû.
Si lave ujqish neper Parû.
Lane suka, e lane kodrina,
Rane nper rrege e nper lugina,
Duelen ashten, gjeracina
Kû bân cerdhen neper stina,
Njethet breu, ahi e cetina:
Kalojn mrizet e Sutjeskees,
Shkapercejn majen e bjeshkes
E teposhte nep' r ato rrmore
Shkojn e bin n' at Cernagore,
Kû kisht' pasun nji terthore,
Nji terthore me 'i fushore.
N' at fushore nji katund,
Isht' katundi si gjithkund,
Shpi e gji e stana. tbana,
Pleme, streme vithna, drithna:
E kah fundi do livadhe:
Mbi livadhe 'i shpi e madhe,
Kulle dy ketnash guri s' dhenun
Dymdhjete pash giate ballit endun,
Me katue e me hajat:
Nen hajat ndertue nji shtrat;
Atý flête i zoti i shpis,
Roje e gjindes edhè e bagtis,
Para shpis, n' kallamoqishte,
Vathi n' llajka rrethuem ishte,
Treqind berre mbrenda kishte:
Treqind gala peshtarake
Me njiqind dhi guracake:
Tridhete okesh me ardhe hanori,
Qind oke tamel ne dite kjori
Qind barre drithe ne vjete koteci.
Fill ket shpi mesye ká Beci
Me shoke t' vet, kur na kan rá
Né Mal t' Zi, edhé kan pá
Per kundruell katundin shkjá,
Njaj fushorje njeshe per âne,
Hija e malit qi kisht' zâne.
Atý trimat kan zâne vend
E t' kan nise me bâ kuvend,
Shoq me shoq tue biseduem,
Si me i rá, si m' e rrethuem:
Kush m' i u avite, kush me ndêje m' prite:
Cillit shtek me rá me gjâ:
Kah me hike e kah me rrâ,
Po u pûna me hike.
Cingaret at here, kan fike,
E germuq e kamandores,
Kush zabelit e kush rrmores,
<<Kacaturrat>> n'dore shterngue,
Kan nise vathit me i u afrue,
Dalkadale e me shum droe,
Si t' ki' n kêne tue shkele mbi voe,
Thue po shkojn hapat tue njehe.
Kur, qe, nisin qêjt me lehe,
Nji here t' vogel, mandej t' madhe
Posht - perpjete np' r ato livadhe.
Sidomos nji qên << larosh >>
N' dere te vathit lidhe per hû,
Kah ndien gjinden tuj u afrue
T' â kerleshe, t' â krepatue,
T' ká nise idhshem aj me ungrue,
Turr tue marre e hov tue lshue.
Si lshon qêni naten m' nieri:
Here m' kambe t' mbrame ngrifu qiri,
Hûnin n' pezm grise me dhâme
Grisi hekuratnper kâme:
Tash rri e hidhu edhè perhidhu
Lsho perpara e bje permbrapa,
Ke lidhe qafet forte me kllapa,
Kllapa hekrit n' farke punue

[GRUDJANE]

Nuk ká sosh si me shpetue,
Hasmit m' shpine aj per m' i u lshue.
Kqyr shka bâni aj Bec Patani !
Kur avite âsht vathit t' berr' e,
Ule kacuk permbas nji ferre,
Me dhâme ksulen aj ká kape
E tue e mbajte nalte me gryke hape,
Ndo 'i vizhvizhe edhè tue ndeze,
Nise << laroshit >> m' i u ngerdheshe.
Tue e pá q6eni, zên e tutet,
E si kij mbrende stelit futet,
Kû, struke m' ânesh, ndêje kacuk,
Mâ as nuk lehi, as jashté s' u duk.
At here Beci e qaj Stak Breci
Hine kalecas nen hajat,
Kû ken ndie se permbi shtrat,
Shtrue 'i lkure vici e mlue me plaf,
Fjete dikush rrin e gerhat:
Nji Shkjá plak, i madh sa 'i trap
Shllunge lshue vetllat permbi sý,
Me nji hunde si shpuer ngerthye,
Qite << zdragushe >> e <<allti>>nen krye
Vjerre fysheket m' kaptuell t' katheders,
Si atà dhâmet e lmashkete t' kulsheders.
Dy langoj si lshojn m' kapruell,
Kur t' a marre pushka kundruell,
Dy currilash tue i shkue gjaku:
Kshtû jane lshue Beci edhé staku
M' at te mjerin morè Shkjá.
Qi gerhitte pa i a dá
E qi as anderr s' isht' tue pá,
Se shka at here ishte tue e gjete.
Nji here Beci, ndersá fjete
Ishte Shkjau, armet i a ká trete
Edhè hjedhe larg n' nji kacube.
Zgjohet plaku, don me brité;
Por stak Breci me nji rube
Gati i rrin, n' goje tue i a qite,
E s' e lên, jo, me piskate.
At here lidhe plakut te ngrate
I a kan duert me brez mbas shpines
E tue i grahun m' tunde t' <<martines>>
E vêne para me u cile vathin:
N' fishkullim atý edhè thrrasin
Shoket e vet, e mbasi dashit
Hojn kumonen edhè skjapit,
Dhên e dhi kan lshue prej rrashit,
Dá dý tufesh e drejt Sutjeskes
I kan nisun hijes s' bjeshkes
Neper hale e neper ah;
Njâni prij e tjetri grah,
Rruge mbi rruge, e shtek pa shtek:
Si ato bishat nper shkorret,
Kur t' i mârre i ziu ezgjet.
Mbas sish shkjau shkote tue u dridhe,
Me shtupe n' goje e me duer lidhe,
Dèr qi kape ata jane n' cak
Te Shqypnis me Karadak.
Kur kan ardhe e dalé n' Shqypni
Edhé berret paten hi
Bukur kthellte permbrenda n' breshte
Prej kah Shkjau s' kisht' pse me u dreshte,
Bec Patani, nji sý - xhixhé,
Ká thâne plakut: Halláll, mixhe !
Pse pak sande t' kem' tundue,
Vathin gjâjet tue t' shkretnue,
Pa na pase ti gjak as varre,
Ne pré mik, ne erzin marre,
As thye vi, as luejte kufi,
Vec e pse ti Shkjá ké lé,
Edhè bân hije mbi dhé,
Per shka faj kurrkund nuk ké.
Por mos kap meni me né
Pse kjo ndere mund te gjêje gjithkend:
Lpýhen lopet, po thone, me rend...
Vec nji pune, po, mbaj n' mend:
Se mund t' rrim na me duer m' i,
Sa her knjazi i Malit t' Zi,
Toce me vêne e me raki
E ashtu jerm edhé kllapi
Po ngrehe top, po dynde ushtri
Edhè del e bjen n' Shqypni
Jo per t' mârrun dhên e dhi,
Si na mârre t' i kemi tý;
Por per t' shtruemun nji Shqypni.
Por per t' qite Shqyptaret n' robni:
Jo, per Zotin, lavdi Zotit !
Se s' mund t' kete n' mjet nesh faré godit
Dér qi m' cika na mos' t' jesim,
E shosho' it carâ' n e voters
Vendit mos t' i a kem' na shkulun,
Edhè mbylle deren me ferre!
Kshtû i ká thâne, e e ká shlirue,
Edhé lâne e ká me shkue.
N' ato fjalé qe se 'i djalosh
Del prej shkurrjet me nji kosh
Ngarkue m' shpine e 'i spate vjerre m' krah,
Pa pushke n' doré pa thike n' sylah,
E pa ksule, qyqari, m' krye:
Koparanin brrylash shkye,
Dy kapakesh n' parzem shperthye:
Plase shallvar"rt e mârre m' nja' n i
T' pa ilik e t' pa tehri:
Pulpat njeshe tane gjalma e zhanga,
Shtjerré keputa e shtjerre opanga:
Uje djersitee krejt llomite,
Gervishte duer e gervishte ftyre:
Mos me mujte te mjerin m' e kqyre
Zemra n' bark per pa t' u lmeké
Per shka date se kisht' hjeke.
<<More>>! i briten Leket p' r' iheri.
Ndore t' uej! pergjegji i mjeri
Brimet t" Lekvet ka' u trishtue,
<<Hutat>>m' parzme q' i a ki' n vû.
Se 'i i Mirditas kam qillue,
Lé ne Mnele, n' Bajrak te Spacit,
Ndêje me shpi n' ane t' Kalivacit,
Mark Nkolle Gera êmnit m' quejn,
Zeza e vedit, jo e tje' rkuej,
Kumari me at Bec Patanin,
N' kje se ndie i a keni zânin:
Qi Ali Qorrin aj pat vrá,
Kur pat dale ky n' vá t' pa vá
Me cue Becin lidhe nder pranga,
Por qi sod i kndohet kenga
Ke at dite m' hute i punoi carku.
Po a thue ti jé, kumare Marku?
Po i thote Beci, tue i u afrue:
Kumares doren ká shterngue,
E c' jane fale faqe per faqe,
Si âsht zanati nder bajraqe
Te Shqypnis. Mande' e peveti:
Po c' t' ká sjelle ketij shkorreti ?
Shka t' ká hjedhe e prû n' ket dhé
Me sharrue nder ujq e Shkjé ?
Vec rreziku, lum kumara !
Persè sod, me kêne e mara,
Un me u gjetun ne Shqypni
M' oke e m' cope, e m' plang e shpi,
Kû m' la Zoti e t' Paret e mi.
Por shka se rreziku i zi
M' coi me u vrá me do shoke t' mi,
Edhè dola e rà sh n' Mal t' Zi,
Kû vendue kjece me 'i zotni
E kû shkue e pace do mot...
Shkue do mot, eh ! ndihmo, Zot !
Por as teper keq, me thâne...
Vec sa mos me mbete pa ngrâne.
Kur, qe, tash, qi lufta u ndezka,
Vin e m' kapin rrezga - bjezga,
Edhè m' vêne per mbas urdis,
Per me cue zahire ushtris:
Nata e dita mue me m' shkue,
Si po m' shef, me kosh ngarkue.
Miré, po, sende un hike u kam,
Jo pse lodhe e merzite jam;
Edhè mârre kam gúr e shkam
E pershkue jam nper kto rrmore
Porsi iriqi neper shkorre,
Vec per t' ardhe e me u diftue.
Si Shqyptare qi kem' qillue:
Se jue Shkjau âsht tue u rrethue:
Per mbas beset qi kje vû.
Per te dekun e t' varrue.
Mark Milani urdhen ká dhâne
Qi me 'i here ushtrija e tâne
Me u dynde sande prej Sutjesket;
E tue u shtrimun per rrânze bjeshket,
Para drites me ndjehe n' Nokshiq,
Per me u shti mandej n' kariq.
Prande', ashtû si m' duket mue,
Duen Theke kambet edhè shpejtue,
Punen Krenve m' u a diftue;
Perse ndryshe, vete po drue.
Se me shkue puna fort vone
Mund t' sharroje kjo ushtrija e jone.
Kshtû tha Marku. Me shosho' in
At here trimat bisedojn,
Edhe dájn qi Marku e Beci,
Zhuke Isufi e njaj Stake Breci,
T' lêjshin shoket me placke permbrapa.
E t' u nisshin me t' mdhej hapa
Per Sutjeske, e ket dredhi
T' Komandarit t' Malit t' Zi
T' i a diftojshin me nji here
Ali Pashes e Krenve tjere.
E pse Marku s' kishte pushke:
E pa pushke, si n' mal, si n' fushe,
Sidomos ne kohe te luftes,
Pune e vshtire âsht me shkue rruges,
Kshtû i ep staku njat <<zdragushe>>
Me fysheke e njat <<patllake>>.
Qi 'i here Shkjaut per nen rradake
I a muer Beci edhe u dha krah
Por qi Staku n' ferre s' i la:
Pse, tue u nisun shoket me berre,
Pushke e allti aj zier prej ferre,
Kû ato Beci 'i here i treti,
Edhe i mêrr t' dyja me veti:
Pushken n' krah, alltin n' sylah.
Marku at heré hjedhe koshin n' toke,
Edhe niset me tjere shoke,
Neper bjeshke, me dale n' Sutjeske.
Kur n' Sutjeské trimat kan mrri
Te Ali pasha fill kan hi
E i diftojn si Mark Milani
Ushtris s' vet êmer aj bâni,
Me u nise naten per Nokshiq,
per me i shti Shqyptaret n' kariq,
Rruga e shtiqe tuj u zâne,
Tu' u a shti rrethin âné e m' âne.
Ali Pasha m' kambe âsht cue
Krén e t' Pare aj ká bashkue
E t' kan nise me kuvendue:
Si m' i a bâ e tek m' i a bâ,
E ne e mbramet edhe kan dá,
Per Nokshiq ata me cá;
Por tue e lânun nji forcade
Treqind vetesh n' Sutjeske dér n' nade,
Me Prêle Tulin, Komandár:
Terri i nates, thone, âsht trathtár !
Keshtû punen dau Parija,
Edhe naten vija - vija
Per Nokshiq u nis ushtrija.

[GRUDJANE]

T R I N G A

Tý, o Zot, te kjoshim fale !
Tash, qi zû drita me dale,
Prej Nokshiqit c' po veton,
Peja e vogel fort gjimon:
Mark Milani po lufton
Mark Milani, Mark Milica
Po rreh <<huta>> edhé <<novica>>
Prej Nokshiqit lak e m' lak,
Kah Shqypni e Karadak
Prap kan nise me u lá sod n' gjak!
Se ky Marku, 'i trim i cartun,
Nat' n ushtrin e paska bartun
E na e qitka kah Nokshiqi,
Shkurres tue u pershkue si iriqi,
Mbasi besa 'i here kje vû,
Dý ushtrit mos me u trazue,
Hylli i drites per pa vezllue;
Edhè e derdhka staje - staje
Neper gryka e neper maje,
Prej kah masandej mendote,
Mbasi afati i beses t' marote,
M' shpine m' i a lshuemun fulikare
N' at Sutjeske ushtris shqyptare.
Ashtû befas: si prej s' eperit
Ndo ' i here orrli i lshohet lepurit,
Kur n' ndo' i driz t' a kete sodite
Ndêje harû; edhè me i qite
Shqyptaret n' rreth, e si n' kariq
Bercake edhé krapuliq,
Gjalle me dore Marku me i zâne:
Nji me kthye n' shpi mos me lâne,
Qi me u thâne gjindes n' Shqypni,
Se c' kob bâni Mali i Zi
Mbi Shqyptaré, kur me furi
Aj pat msý Plave e Guci,
Mbasi dore Krajlat e Mbreti
I ki' n dhâne me i shtrue nen veti;
Me u a vû << kapicen >> m' krye,
Gjân e mallin me u a rrmye.
Se Shqyptaret po i qet n' dore gjalle
Mark Milani, kurrkund máll
Nuk e bâj, besa, ket fjale:
Se me i qite n' dore s' i ká dale
As vete Mbreti te Stambolles,
Jo po i del sod Knjaz Nikolles,
Rreshke per buke e bâ sylah,
Pricet n' kambe e strugen m' krah.
Vec 'i frige, po, i mjeri e kam,
Se ky Marku n' at rragam
Tash po e bân Nokshiqin dam,
Kû mbete tjeterkush nuk ká,
Pose ndo' i cull, do pleq e grá
Sa per t' rujte shpin e bagtin:
Tym per shpi pse mare burrnimi,
Mbasi u dha n' Nokshiq kushtrimi,
Se n' Sutjeske shkjau kishte dale,
Se Shkjaut vendin i a ki' fale
N' at Berlin Krajl edhé Mbret:
Shka â m' shtate vjet e m' shtatdhete vjet,
Pushken n' dore e zjarmin n' gji
Ne Sutjeske rrâ kan unji,
Zot per t' dalun ksajé Shqypni,
Qi gjithmone hoq keq e zi,
Kah po e kisht' bota lakmi.
Se as ajo ushtrija e jone,
Prej Sutjesket nise mâ vone,
Se u nis Marku e muer perpjete,
N' at Nokshiq s' ká ené prispjete
Qi atý vendit zot me i dale,
Edhè hovin me u a ndale
Çetavet te Mark Milanit,
Kur te bâje me u djerge prej planit
Si lave ujqish nper rribe t' murranit
Jo qi tham un me mend t' mija.
Se edhè atý po t' ndollte ushtrija
E Shqypnis, fort pune e vshtire
Se Nokshiqi pshton pa u plire,
Shpijat djege e gjâja rrmye,
Me nji Mark shqype mbi krye,
Qi m' i ká nja tete taborre
Tete taborre, rrfé mizore,
Derdhe nper mâje e struke nder shkorre:
Njerz te lém, po, me arme ne dore,
regje ne diell, cangllue ne bore,
Te cillt per nen drrase t' krahnorit
Kan per zêmer ka 'i gúr vorrit !
Atà vec me vrà , me pré,

vazhdon

[GRUDJANE]

Me rá placke si ujku n' Shndré:
Me t' a rrmye, po, dhén nen kâme:
Me t' lâne hû si hûnin n' lâme;
Pse edhé i mocmi 'i fjale kuvendi:
Lufton vendi e jo Kelmendi.
Jo, po pra: paska kêne shkrue,
Zi Nokshiqi sod me psue:
Zi me psue, keq me u shkretnue;
Pse sa nisi n' qielle me ague
Drita e bardhe e beses afati
I maroi, se c' t' i ndêj gati
Mark milani, mustakgiati,
Edhè ushtrin me 'i zâ lugati
N' at Nokshiq c' t' a ká ndersye,
Hovin aj c' t' i a ká shperthye,
Per me vrá, po, e per me pré,
Per me djegun gúr e dhé:
Fill n' Sutjeske ata me dale,
Shqyptaret per me i zânun gjalle,
Me u hjeke armet, keq me i shnderue,
Knjaz Nikolles rob me ja cue:
Knjaz Nikolles, po, ke Cetina;
E mandej aj vete nder shkina,
M' sý <<kapicen>> petull ndê,
Dredhe mustakun kacadrê,
Me u levdue, fort me u krenue,
Me zâne qielle e me zâne dhé:
Se mâ trim se mue nuk ké,
Kah bjen dielli e hâna lé.
Si me krisme e me zhaurrime.
Me rropame e bumbullime
Shkpute nji rreshpe vetlla s' malit
Poshte rrmores shamet zallit:
Kshtû ushton gjama dês e planit,
Kah ushtrija e Mark Milanit
Mbi Nokshiq lshon me furi,
Vendit shkaperderdhe flauri:
Si atá korbat nper ajri,
Kur, tue i pá n' kullose nper are,
T' kete qite m' ta ndo 'i pushkatár.
E sikúr njetà gjutare,
Me shumice qi dale per gjaje
Krés njaj pylle a njaj ograje,
Larg shoshoqit hallakate
E tue krise e tue hukate,
Zagaret tue ndersye pá dá,
Per rreth vendin shkojn tue e lá,
Per me trême bishat nper pisha,
Per me trême derrat nper ferra
Edhè shokvet, ngujue n' prite,
Per shêj pushke m' shtek me u a qite:
Malazezt kshtu krés s' Nokshiqit,
Shpirtin ferre si lkure iriqit,
Tue vikate, tue hallakate,
Hine me djegun tbana e stana,
Me djege shpi e me djegun gji,
Me thá vithnat me bakti,
Çaklat me plackite nper shpi:
Ktû nji ti, atjè 'i kusi,
Kndej nji zhange, andej nji opange,
Tlyen e djathe, sheka t' pa rrathe,
Kallamoq, grune e tagji:
Atý - ktû tue vrá ndo 'i fmi
Rát ne shtroje, a ndonji plak,
Qi s' don gjân me lshue pa gjak:
Me u vrá don me Karadak,
Me 'i kubure t' pa kandak,
Njanit sý verbue, krejt mbete !
Dyndet tymi rê perpjete,
N' flake e n' shkendija lkuqe rri shpati,
Mnderet m' kambe me t' u ngri shtati !
Trême baktija mârrin malin,
Hikin gjindja mârrin zallin,
Ngasin grát neper errmore,
Djepat m' shpine e fmin per dore:
T' mjeret e vocerr tue lotue,
Neper terr tue zânun m' thue,
Ço e rrxo, po, si njato rikat,
Kur bâjn hapin me shpejtue !
Rande me cakla ngarkue cikat,
T' giate comagen n' dore shterngue.
Shkojn tue u grahe, qyqet, bagtivet,
Qi kan mujte me u pshtuem urdivet
T' Mark Milanit. Qêjt e stanit
Para e mrapa me t'mdhej hapa
Shko e eja e gjân avit:
Njâ' n avit, tjetren turit,
Reshi tufe, e mandej nzit
Me u grahe kambve, me hitate,
Qêjt bari si e kan zanát:
Thue se 'imend edhé atà vete
I' n tue e diejt, po, qêjt e shkrete,
Se po mûjt tý Shkjau perdhuni
Ndonji here me t' zâne perfundi,
Aj t' vên m' zêmer gúr e krep,
Me gúr t' pushkes lkuren t'' a rep
T' a xjerre shpirtin per gazep !
Atý - ktû ndo 'i plak i mbetun,
Bâ dyfish e m' shkop peshtetun,
Kaliboc ndo' i kalamâ,
Shifet rruges kah hece tue fshâ,
Me nji dêm a kál per lakut,
Brishtun kthetrash s' Karadakut.
Edhè tash e mbasandej
Prej nji fshati n' fshat pertej
Vrrasin grát, sa kurr kan n'krye:
Ah hik, dhé, se Shkjau ká msye !
E sikur, ndo' i kalamâ
Tue kthye n' mbramjet n' shpi me gjâ,
Rruges shkon lisat m' gur tue gjuejte

vazhdon

[GRUDJANE]

Mbrende kû struke t' jene zogjt me bujte,
Trêmshim zogjt prej lisash dalin,
E nji fushen, nji merr malin,
Neper muzg fershllojn me flete:
Kshtû Nokshiqasit e shkrete,
Mbrende nder shpija qillue fjete,
Kur nper mal zû Shkjau me djege
Ka' ashtû gjinden ndiejn tue brite,
Koder m' koder tue gerthite,
Rrezga - bjezga m' kambe jane cue,
Mbathe e zbathe si kan qillue,
Gjân e gjalle edhé vû para
Vrap nper prroska edhé nper ara
Marre kan hiken drejt Sutjeskes,
Kah mendojn se terthuer bjeshkes
Kan me ndeshe m' ushtri shqyptare,
Qi me i mbrojte prejt frotes barbare
T' Mark Milanit, zogut t' shkines,
Qi u rá befas per mbas shpines.
Ngasin, vrrasin e dihasin,
Njâni tjetrin m' êmen thrrasin,
Gjindes s' vet mos me u largue:
Me u grahe kambve, me shpejtue,
Hasmit Shkjá per t' mûjte me i pshtue.
Kur, qe, shkjau, si drita duel,
Bân e shef aj per kundruell,
Se si gjindja vû jâne n' t' hikun,
Baktish vithnat si i ki' n shpikun,
Se c' t' kan nise at here me shti
M' gjinde t' ngrate edhé m' bagti,
Si me gjuejte shkerbé n' lisni !
Ktû vra 'i plak, atjè nji fmi,
Ktej nji grue, pertej nji dhi:
Dike deke, dikê varrue:
Njâ' n lsho m' prroske e tjetrin m' prrue:
Mendt e krés me t' u dermue !
Lshojn Shqyptaret bagtin at hera,
Hjedhin plackat neper ferra,
Edhè vrap hikin si era:
Njani shkorres, tjetri rrmores,
Kush i ure e kush terthuer,
Pa kqyre driz, pa kqyrun gúr,
Vec si t' pshtojn prej Shkjaut mizuer.
Se c' t' u dha brima e ulurima !
Se c' t' u dha gjâma e piskama !
Fmija vrrit, nanat gerthit;
Çikat kjáj e nuset fshâj,
Fshâj e kjáj pre' atij gazepit !
Here rri e struku mbas ndo 'i shkrepit,
Mbas ndo 'i stomit, mbas ndo 'i rrapit;
E prap lshou mandej n' pike t' vrapit,
Shkapercè ledhe e gardhiqe,
Edhè zhduku neper rrmiqe,
Nper rreshpoja, kodra e brigje,
Pushkvet t' Shkjaut vec si me u pshtue.
Turite gjedhet e terbue,
Bishtin héll mbi shpine shtangue,
Hidhen, ngasin, mârrin shpatin,
Hingllojn mazat, shkrefin vrapin,
Marrin malin dhên e dhi:
E nji plûhen nper ajri
Çohet njegull, qi, perzi
Me njat tym t' agushte, te zi
Tbanash s' djeguna e mbi krye
Ndê, s' te lên me pà me sý;
Si na kurr me sý mos pashim,
Kahdo ardhshim, kahdo rashim !
Ke, qe, sod ofshe ! me pá
Po na duhet, si nji Shkjá
Aj po mujtka me na vrá
Per shêj pushke, e flakadâ
Me na djegun trollin t' one,
Me na i rrmye dhênt me kumone;
Edhe shkinat e Cetines
Plackat t' ona m' i a vû shpines,
Porsi mushka, e lak me lak,
Me i qite tej ne Karadak:
E t' u talle shoqe me shoqe,
Ato mrûme Kollomoqe,
Me na shá, n' shpote me na vû.
Njana tjeters t' i u levdue:
Se kaq shpija burri m' dogj:
Kaq Shqypatare kso jete m' hoq:
S' ká mâ trim se njiky êm - shoq !
Por nji cude un jam tue bâ.
Per njat shpi tej n' at shullâ,
Mshile dritsoret, dyert avite,
Qi si rishtas dán godite
E po ndêjka tym tue qite:
Edhé m' paska 'i vathe per bri
Plot me dhên e plot me dhi,
Me 'i qên n' stel, uk i terbue,
Kál e gjedhe ne katue:
Nji pende qé lidhe krye per krye,
Bukuri me u pá me sý:
Nji pash brynat hâne ngerthye:
Nuk ká djerr, jo, as nuk ká qerr,
S' ká tavig qi mund t' i theje:
Pesmdhete qese blé ne Peje !
Prap, si 'i mot c' do tjeter mot,
Grune n' hambár, kotecat plot,
Si mâ i miri n' Plave e n' Hot.
Me gjithkta kush s' âsht t' u pá,
Poshte perpjete atý tue ngá,
As me cakla m' shpine ngarkue.
Per me hike e per me pshtue
Dhên e dhi, lope edhè qé:
Sado qi tash shkina e shkjé
Asaje shpi fort na i jane qase:
Shkjét me arme, shkinat me thase,
E me strajca, kosha e zhaba:
Si zanát qi u ká lâne baba,
Me mbajte cullt me gjâ te huej,
Dér t' u hece kunglli mbi uje.
Porse kunglli, si po thone,
Aj s' po hecte mbi uje gjithmone...
Vec, po, 'i vashe un jam tue pá
Vashe te ré n' xhublete te bardhe,
Me nji rube rreth ballit ardhe
Qi mje m' vetlla m' i ká rá;
E derdhe floket jashta shamis,
Dale me paska m' dér te shpis,
Njanin brryl m' ballnik ngujue,
Ndêjka e kqyrka m' kâmbe harû
Si Nokshiqi rrin t' u kalle,
Placke si bâhet gjâja e gjalle:
Si nper prroska, rrgalle e záll
Jesin dekun grá e femij
Per nen plume t' Malit t' Zi.
Por se prap kurrkund neshtrasha
Mue s' a dán, ka' e shof m' at dere,
Se ká menden me hike vasha
E me u bá ajo me shoke tjere,
Per t' pshtuem vete edhé bagtija,
Pa t' cillat s' ká t' gjalle Malcija.
A thue, Zâne, mos kjofte premtue !
E ré vasha tue qillue,
Mos te ket ajo gabue
Me ndo' i Shkjá me u miqasue;
E prandej, n' uzdaje te mikut,
S' dahet shpis as carranikut
E harû m' rri pshtete ke tbana?
Pse edhé t' mire po e kisht' bâ nana:
Ardhun shtatit si <<breshana>>,
Sýnin hýll, ballin si hana,
Dishka njethe si molla m' rrêm,
Si ajo lulja shperthye m' gêm:
Qi ke dale m' ká ashtû te dera,
Sikur bân me cile prandvera;
Sikur bân dielli me dale
Neper aha, brej e hale:
Kaq gjâ t' mire Zoti e ká fale !
Mos e thuej, bre burre, at fjale !
Se per lila e karajfila,
Per zymyla e per bylbyla,
E per gurra neper curra:
P' r ato hije neper vrrije,
P' r ato flutra neper zalle:
Pasha Ore e Shtozovalle,
Pasha t' rijt e pasha veren,
Per sa bjeshke e lule bleren.
Mâ fisnike 'i vashe s' e ké,
Kah ndrite hâna e dielli zé !
Se edhè ndolle, bre, ká shqyptare.
Fisit t' mire, e deret bujare:
Vete e bija e Ule Keqotes,
Kêne gjithmone ky buka e botes:
N' zâ per pushke, urti e fjale,
Lype n' kuvend e pvete n' Xhibál:
Korite s' ká, jo, tate e nane
Sa kjene gjalle e shpirt pa dhâne,
Jo korite kjo sod per s' dekuni
Tate e nane tue u kalbe ne vorr !
Qi i kan lanun plang e shpi,
Toke ne mal e toke ne vrri,
Vathin tok me dhên e dhi,
Si mâ i miri ne Malci.
Se as kend t' vetin Tringa s' m' ká:
Tringe m' i thone, po, asaj bi malit:
Vec Tynzone edhé nji vllá,
Njat Curr ulen, pika e djalit,
Po, me i prekun kryet me trá
Qi ajo e don si sýt e ballit:
E qi as fat me i qite s' desht vedit,
Virgjineshe por ndêje ká n' voter
T' t' et, per t' pasun vllán per s' ngiatit

vazhdon

[GRUDJANE]

Qi m' i u bâ kjo nane e moter.
Vec orzeze Tringa m' kisht' lé,
Me i u dhimte gurit e drunit;
Pse i vllaj vjet, tue u gjuejte me Shkjé
Atjè n' bjeshke per pune t'hoqunit
Me dý plume kje varrue:
Edhè tash, qe, mbushet vjeta,
Se rri n' shtroje tue lingue,
Pa mujte kurr me u cue m' kambe t' veta.
Nate e dite motra tue fshâ,
S' kursen shtek as s'kursen pare:
I suell mjeket kû i' n kêne mâ n' zâ,
Blé melhême i ká edhé bare.
Por i vllaj mâ mire nuk bâni,
Fill, i mjeri, âsht shtri per deke.
Edhè jerm flet me 'i gjymse zâni:
Vec qi nisé s' ká enè me hjeke.
Marre mendsh Tringa asi gazepi,
Nate e dite i rri te kryet:
Si ajo nana fmis ke djepi:
E as kurr, s' mjeres, s' i teren sýt.
S' han, as s' pin, as fjalé nuk flet;
Sa per t' prite miq e kumare,
Ndonji shoqe con e thrret;
Gjâne radite neper rrogtare.
Por, kur drita at here tue gdhi
Nise ká Shkjau vendin me carte,
Stane e tbana me i bâ hi,
Hike kan shoqet e rrogtaret,
Vrap tue shkue nder shpija t' veta,
Gjindes s' vet per ngiat m' i u gjete:
Edhè kshtû tash Tringa e shkreta
Qyqe n' shpi me t' vllán ká mbete.
Mendsh si mârre ishte per vllá,
M' kambe dikúr cohet e mjera,
Edhè del ne dere me pá,
Palè 'i here se c' isht' potera.
E kah qiellin shef n' tym mlue,
Kah shef zjarmin poshte tue zbrite,
Edhe pushken ndien tue vlue,
Shkjé edhèshkina shef tue u avite:
Shef Nokshiqasit ke ngasin,
Rrege e prroska n' gjak t' u plire:
Ndien si cullt e grát gerthasin,
S' epri Shkjau ka 'i gjuen pa mshire,
Edhè atý me hike i epet,
Kamben zbathe e sido veshe,
Rruge pa rruge me kalue repat,
Me shoke t' vet ajo me u ndeshe.
Por nder mend qe po i bjen vllau:
Si un tash vllán vetun m' e lâne ?!...
M' shtroje rà t me m' a pré Shkjau,
Pa mûjte kush ndihme m' i dhâne?!
Edhè hovin ndale e ká.
Por, kah zhduken fushes e shpatit
Vrap Nokshiqsit tue ngá,
Te perqethte atý i bje shtatit:
Pse trûc para mendes s' saje
Shtrohet kobi qi isht' tue e gjetun,
Edhé shef, po, se mâ uzdaje
Ne ket jete per tê s' kisht' mbetun.
Shoket e vet kush hike, kush deke;
Zbritu s' epri shkjau mizuer:
Vllau i vetun n' shtroje tue hjeke;
Qilla e nalte e toka gúr,
Kuej m' i u pshtete?... kah me shpetue?...
N' djerse te ftofte i rihet balli;
Per ure deres njâ' n brryll ngujue,
N' gjak lá i duken mali e zalli.
Don me kjá; me kjá nuk mundet:
Dishka fytin i a zû njak.
Per nen parsme zêmra i lkundet,
Prej trishtimit i pike gjak.
Kah t' i a maje?... shka te bâj e mjera,
Kshtû lshue dore prej gjithkuej?
Zên e yhote me vedi at hera.
Un vec n' shkosha me u mbyte n' uje!
Se Shkjau vllán tash po m' a mbyte:
Drita e sýut per deke aj shtri!
Mue tash po m' verbon t' dy sýt,
Rob tue m' mârrun n' Mal te zi:
Me turpnue, po, un nane e tate,
Nane e tate n' vorr me i korite,
Me zi ftyren vllaut te ngrate,
Marre fisit un me i qite !...
Po si mordja me m' harrue ?!
Nane e tate tue u kalbe nen dhé !
Vllau, qe 'i vjete, ne shpi vorrue !
Qyqja moter rob nder shkjé,
Me bâ kryq kjo ne tre vend,
Vedit me i a njitun shkine,
N' gjûhe te huej me zâne kuvend,
Me sherbye n' Shkjá si robine !
Si s' u shkputka 'i buze prej malit,
Per nen vedi mue me m' zâne;
Si s' m' gjoi moti bjeshkes a zallit,
Me t' pshtue erzi, o e zeza nâne !
E qe tash andej pertej
Nper do aha e lisa t' mdhej
Zi nji tym nise rê me u cue,
Po nisé flaka me vezllue,
Ndihen shkjét si ujq tue ulrue,
Tue vikate, tue u hallakte,
Fort tue u dhâne, fort tue u perpjeke,
Kah i a hine shpijat me djege:
Edhe shkinat poshte - perpjete
Nga nper zalle e nper rrgalle.
Thirr shoshoqes lare e m' lare.
Tue u zgerdhi, tue bâ potere:
Here tue u shá e here tue u talle,
Kah po ndjekin gjân e gjalle:
Qi terbue hikin lak m' lak,
Per me i zâne e me i qite n' lak
E me i nise per Karadak,
Kû po hahej buke e gjak.
Si ajo suta shoqesh dá
E n' blerim t' njethte ajo rá,
Lshohet zhgjete e turrshim futet
Mbrende ne breshte, tue u dridhe prej tutet,
Kur gjuetari m' tê kete shti,
Per pa mûjte por m' toke m' e shtri:
Njekshtû bredhe ká Tringa n' shpi
Zbé si qiri, buzet xi,
Kur ká pá zjarmin kundruell
E ká pá se Shkjau ish' hulle.
Hin me turr, e pa diejt gjâ
N' at trishtim se c' isht' tue bâ
Me shul deren ká merthye:
Thue s' din Shkjau si m' e shperthye...
Qi kurrgjâ atij mâ per dore
Nuk i vjen, se dyer me thye,
Shpija e tbana me bâ rrmore:
E mrrudhet e m' kambe shtangue,
Djerrun sýt, t' perqethte tue i shkue
Neper shtat e tue merdhite,

vazhdon

[GRUDJANE]

Si t' isht' plajmi bore tue qite,
Rrin harû mbrenda shpis s' vet,
Porsi t' ishte nji shauret.
Vec, tue krise zhurma e potera,
N' lak pertej, sýt hera - hera
Si hajnisht i dredhe kah dera:
Sýt i dredhe e prap i bredhe
Para vedit me shpejti,
Trêmshim tu' i rrot' llue np' r ajri,
Ka' ajo shef se e vetmja uzdaje
Me i pshtuem vllau e erzi i saje,
Po ishin vec njato pak drrasa
T' breme krijet e t' tane plasa:
E qi as giate puna s' do t' vete,
E ato Shkjau do t' i shperthete !
Prej t' kobshmit trishtim qi ká,
N' shpi gjithshkafja i duket Shkjá;
Shkjá vargoni, e Shkjá <<carani>>,
Koshi Shkjá, e Shkjá kazani,
Mark Milan carku i duhanit:
Magja shkine, e shekat shkina,
Shkina rraqet vjerre nper kthina.
E si ngusht kúr gjindet nieri,
Ati i epet si pa hiri
Me thirre: Nane ! kshtû Tringes s' shkrete,
Pa kend ndihme, o zot! n' ket jete,
Mnderet goja rreshke e idhnue,
Qyqe vetun n' shpi ngujue,
Me nji vllá fill tue marue
Kahere ftofe te mjerit kama !
Atý n' mend po i bjen e ama;
Edhé i bâhet se po e shef,
Per ure voters zane m' njâ' n tef
Shi kû ajo zakon dikúr
E kisht' pase me ndêjun, kúr
Mazen m' zjarm me luge perzite,
E qi Tringes, kur fmi enè i' te,
Aq fort anda pase i a ki' te.
Edhè nise disi m' i u njalle
N' shpirt uzdaja, e me i u kalle
Rrezja n' sý e mollza m' ftyre,
E at ure votre m' nja tue kqyre
Ah, moj nane ! po i thote: kû jé ?!...
As s' po shef se shkina e Shkjé
Po duen Currin me na pré ?!
Por nana isht' t' u kalbe nen dhé !
Kush s' i gjegje, jo, Tringes s' shkrete,
Vec se i vllaj... me Ã* gjame te lete !
N' at gjame zêmra i shkrifet n' váj !
E tue dnese, lott tue i shkue rrkaje,
Harrue vedin edhé Shkján,
S' mendon tjeter vec se vllán:
Edhe shkon e i rri te kryet.
Puthi ballin, puthi sýt:
Ftyren laja n' lot si rrkaja
Laja n' lot te sývet t' ballit !
Aty jemi po i del djalit,
E ka' ashtû ndien tue i pikue
Dishka ftyres, rrin tue mendue,
Se po âsht cirka tue cirkue
E se jashte isht'tue rá shi,
Me 'i zâ t' mârret e si n' merzi
Vedmevedi thote: Perzèt !
Mori shpija metshi shkret !
Urth e Lmashk per rreth u mlojshin !
Breve e gjarpen n' jue u perftojshin !
Si kaq shpejt ju me pikue ?!...
M' voter cirken me m' a lshue ?!
Jo, mor vllá, motra i ká thâne,
Se ato cirka shiut nuk jane
Qi nper hatlla pikojn m' voter:
Por jane lott e s' ate moter !
At here vllau, bâ dhé ne ftyre,
Sý per sý motren po e kqyre,
Me do sý krejt cangullue!
E lete doren tue i a lmue,
Si n' kllapi i ká ligjirue:
Po ti, moter, pse me kjá ?!
Zêmren dýsh pse me m'a dá,
Tash qi m' erdh shpirti me dale,
Frýma n' zêmer tue m' u ndale ?!
Po a lâne t' paskam me hjeke zi ?
T' paskam lâne pangrâne, pa pi,
Veshe e mbathe edhè stoli
Jo si shoqet ne Malci ?!
A se fole t' paskam un rande:
Persè ti 'i cike e pa nane,
Sa vale t' kênka i vetmi vllá,
Huj' per burre, ndoshta, me t' rá ?!
Motra doren m' balle i a vên,
Amel fjalen c' po i a kthen,
Pastên vllaut t' i a strukun krahit:
Amanèt, moj njomza e ahit,
Po kû jé ?... shka jé kah thue ?...
Po a kaq jermi t' ká ngushtue ?...
Se tý motra s' t' u martue,
Per pa u kalbe ajo nen dhé !
Kurr mâ rande se sod fole s' m' ké !...
Tjeter tate nuk kam as nane:
Amanét, mos me m' pase rande,
Per nji fjale qi due me t' thâne !
Qýsh, mor vllá qe, tash nji vjete
Nuk t' u njom ky shtat i shkrete ?!
Qysh s' t' u mkam ky trup nji hera,
Sa me u cue me dale ke dera ?!
Si s' t' u thá motra, e thafté vera !
E thafte vera, si e ká thá !
Po un qýsh shkoj me ndêje rob n' Shkjá !
Vetllat Curri atý ká vrâ,
E si 'i here mârrtas ká fshâ,
Po i thote moters per nen zâ:
Po ti, Tringe, shka jé kah flet ?
Rob ne Shkjá tý shka po t' qet.
Na n' Nokshiq, Shkjau n' Karadak ?...
S' te lshon fisi, jo, pa gjak,
Me t' robite, me t' cue nder shkjé,
Edhé pse un t' kalbem nen dhé.
Motra, lott me rube tue i fshi
Ah, mor vllá ! po i thoté n' dashtni,
Ndoshta jermi s' t' lên me ndi
Si vlon pushka n' mal e n' vrri:
Se sod Shkjau n' Nokshiq ka hi.
Ku po bân t' madhe kerdi,
Shpija e stane tue i bâ hi,
Tue plackitun dhên e dhi,
Tue vrá pleq, e grá, e fmi !
N'at fjale Curri se c' asht xi,
E me 'i zâ me t' zi me u ndi,
Po i thote moters si n' kllapi:
Paska hi, thue Shkjau n' Malci ?
Po n' Nokshiq, po i thote e motra
E shi tash zbriti nder kodra,
Kû po djege aj gúr e dhé !
Atý Curri se c' âsht zbé !
Kthellte nji here se c' ká gjimue !
Per rrshit <<hutes>> sýt i a ká lshue,
Tash nji vjete n' kûj ajo vjerre !
Edhé sýt nisin m' i u erre,
Fija e mendes nise m' i u djerre:
Po zên fryma me ju ndalé,
Sa me t' zi m' i u ndie kto fjale:
Zot, mâ zi se njekshtû a ká ?...
Ndore t' ande paca rá !
E sjelle mare, shtrihet per deke,
Edhé nise ká atý me hjeke.
Tringa qirin shpejt e kalle,
E xi n' ftyre, bâ karabojé,
Mêrr e i bân me te kryq m' ballé.
Tue thirre Krisht e tue thirre Zoje,
Dér qi vllaj per t' mbramen heré
Hoq e u dá kso jete s' mjere.
Ç' po bân Tringa e mjere t' u lvyre
Rroke ká vllán e ftyre per ftyre
Puth e kjáj e me lot láj;
Dnes e fshâj e shkrifu n' váj:
Dhimet zêmra ka'i pelset,
Per at kob te zi qi e gjet !
Por, tue kjá, tue dnese mbi vllá,
Nise me vedi me mendue,
Se vllau petkash duhej ndrrue,
Se ne vorr aj duhej cue,
Nane e tate kû i' n kêne vorrue.
Vec se prap ajo u mendueka:
Mire se vllau petkash u ndrrueka,
Por si i bâhej me e shti n' dhé,
Jashta Shkjau tue djege, tue pré,
Shoket kush mbete, kush hike e trete,
Vetun qyqe un ne ket jete ?...
E lên vaj' n e mâ nuk kján:
Vec harû tash kqyre te vllán,
Tash kqyre hatllat, tash kqyre caklat
Para e mbrapa, e tej n' ode tjeter
Ndo' i figure a 'i plis te vjeter,
Kurrkund sý 'n ajo pa e ndale:
Here, harû e ashtû pa fjale,
Sodite oden fund e maje,
Thue po ká kund fare uzdaje,
Se po âsht kush qi me i ndihmue.
Por gjithshkafja n' ode rri shue:
Hije deket e ká mlue,
Si nji vorr te kisht' qillue.
Nise atý ajo me u frigue
N' at vetmi, e me mendue
Shka per t' dekun kish' pase ndie
Tue kuvende, sa kisht' kêne fmi,
Edhè 'i djerse e ftofte e mlon.
M' voter flaka kah fershllon,
Kah ndien ûnen m' zjarm tue cijze,
Neper hatlla mijt tue lvize,
Te perqethte asa' i shkon shtatit,
Edhè shpinen mâ per s' ngiatit
Murit t' vrashte i a njeshe. Kahera
Asht tue u mate me u cue, e mjera,
Me dale n' âne, kû zanát
Asht n' Malci me ndêjun grát,
Per me zjerre petkat e t' vllát
Por me u cue nuk âsht tue mûjte:
Dishka dron vendit me luejte.
Shkrumue buzesh, irnue ne ftyre,
Dér t' vllán âsht tue drashte m' e kqyre.
Harrue ká Nokshiq e Shkjá,
Shpijat djege, vendin n' gjak lá:
Keq rrethuem e ká mjerimi,
Kaq hype tmera e hype trishtimi !
Kúr, qe, 'i vigem ndien perjashta
Nji cete shkjé po mlidhshin kashta,
Per me i dhânun zjarm njaj shpije
Pak pertej, nalt te nji hije.
Ndien at vigme e flakron m' kâme

vazhdon

[GRUDJANE]

Friget tue rrapllue me dhâme,
Edhè futet n' ane tjeter,
Kû po kishte 'i kashû t' vjeter,
E mbi trén nalt n' hatlla t' epra
Nji gallushter, cile nper qepra,
Aq te vogel, n' cilla t' mdhá
Me t' zi nieri mbrende me u pá:
E fluturim ajo tue ngá,
Mbas kashûnit shkon me hi,
Kin' me u strukun per rranze ti
Kin' po pshton prej Malit t' Zi:
Qi nper flake e tym te zi
Mi as bunger pa gjete s' lite,
Jo se mâ njerzit s' po i gjite,
Qi nper shpi mund t' strukte ezgjeti...
Por, enè pau ule, me veti
Zên e thote: Pásh t' Lumin Zot,
Persè t' mshifem ketû kot ?!
Ç' m' duhet jeta sod me sod ?!
Nane e tate tue u kalbe nen dhé
Vllau i vetem deke mbi dhé:
Ç' m' duhet jeta kish t' a di ?!...
A vec sa per t' shkuem n' Mal t' Zi,
Faqe t' zeze vedit me i shkrue,
Fis e giûhe e Fé me ndrrue,
Nane e tate un me marrue:
Me i' xi ftyren vllaut te dekun
Me njihere porsa ká hjekun?!
Jo, per Zotin! lavdi Zotit !
Se mâ Tringa per mbas sotit
Gjalle 'i cas s' do ajo me kêne.
Por, persé p ' r 'i nieri t' kshtêne
Me mbyte vedin s' e ep Feja,
Vete do t' dal, po, gjofti rrfeja !
Balle per balle me u gjujte me Shkjá,
Perdhûni m' e bâ me m' vrá:
Mue me m' vrá, po, n' gjak me m' lá:
Por jo kurr ne Karadak,
Vec ketu, shi per nen prak
Te deres s' eme. Jam bi malit:
S' báj un marre per s' te gjallit !
Zot, mishrire te keshe per mue,
Per shka vete mund t' kém gabue
Ne ket jete, hiri a pa hiri
Shtate here n' dite kû fye edhè i miri !
Ti edhé m' ep force e fuqi,
T' mos t' i lâ vedit kori.
Se un t' rijt t' êm nuk po e bâj fli,
Per t' m' dale kanga n' Male t' mdhá;
Por per erz, per Fé, per vllá,
Deke mbi dhé qi mbetun m' ká,
Me m' i a pré kryet shkjau per s' dekuni,
Mal e fis me na i korite !
Deh ! Ti doren me m' a njite
Ne ket t' mbramen per mue dite:
E mos lên, jo, gjalle me m' qite
Shkjau ne dore ! E fill n' ode t' burravet
Flakron Tringa, i vllaj per s' dekuni
Kû ishte shtri, e << huten >> s' eperi
Hjeke prej kûj' t per nen sergji:
Mbrende fyshekun i a ká shti:
Kater tjere i qet m' nja' n bri;
Per nen rryp njeshun per i:
U ep flokve nen shami:
Edhè para se me dale,
<<Huten>> n' dore, bâ giûnin pale,
Asht ule, vllán ká puthe ne balle,
Kû po merr e i thote me mâll:
Fort mos m' u merzit, mor' vllá !
Pse, kur t' nise dielli me rá,
Tash po vjen Tringa me t' pá:
Me ndêje bashké moter e vllá:
Prej shosho' it m6a kurr me u dá !
Edhé vasha m' kâmbe âsht cue,
Ndihmo, Zot ! Shêjti Shna Ndue !
Vete me vedi thote nji hera,
E msýn turr drejt e kah dera.
Sa me huj deren ká hape !
Se aspak vasha nuk m' â zmbrape !
Por sý' n zjarm, vetllat ngerthye,
Dredhun ruben ure me sý:
Si selvija shtatit ngrefe,
N' mes t' oborrit i a ká befe,
Per mbas ijet << huten >> mshefe.
Kur qe, se njaj Gjur Kokoti,
Si me e hûme qi kisht' nise Zoti
Unen n' dore tane tym e shkndija,
Dirgjet shpatit si duhija,
Tue marre shtekun me t' mdhej hapa,
Me dy t' Vasoviqas mbrapa,
E mâ larg prap me ndo' i shkine,
Per t' ngarkue ato plackat m' shpiné,
Ká msý shpin m' i a djege Curr Ules.
Gjuri, menden maje ksules,
Para shokesh pak ká shtekue,
M' sý << kapicen >> petullue,
Dollames polin m' br6ez ngujue,
Vjerré << novicen >> per nen krah,
Kthellté taganin rrase n' sylah:
E si 'i bishe dalun prej gurit,
Kur t' a lodhe plajmi me bore,
I âsht avitun shpis se Currit,
Sa hjedhe nieri 'i pashe mbi doré,
Prej kah Tringen aj ká pá
M' kambe n' oborr ndêje para shpis:
Si ajo Zana e bjeshkve t' mdhá,
Si aj flamuri n' balle t' ushtris:
Edhè hapin e ká ndale,
Kû habité, po thote kadale:
Vall, a âsht Ora e Dormitorit ?
A por Zana e Vizitorit,
Ule e Mira m' kto zabele,
Per me gjete ndo' i ród sherbele
A ndo' i shpendme giate lugines:
Se nji vashé mâ t' mire s' e shef,
Pasha Sh' Pjetrin e Cetines !
Me i rá botes ti tef e m' tef.
Tash po e marr e e coj n' Mal t' Zi
Si ré nanes t' m' i ndihmoje n' shpi,
Edhé qêni, i biri i qênit,
Theke ká hapin atij vendit,
Drejt kah tringa tue sulmue.
Por, kur bâ ká me i u afrue,
Sa shpejt Tringa 'i hap po kthen !
Sa shpejt << huten >> po e merthen !
M' parzme Shkjaut se c' po i a vên !
Hiqi gisht, he bujareshe !
Se 'imend kênke 'i bi prej fisit !
Bjeri Shkjaut, bre sokoleshe,
Mu ne parzme per mjedisit !
E t' a diej Knjazi n' Cetine,
Se edhé n' qitet Shqyptaret aj fare,
Pasha Zotin, n' Shqypni s' hine,
Dér t' jete gjalle ndo' i bi shqyptare,
Qi per erz, e Bese, e Atdhé
Kto edhé desin si me lé.
Edhè << huta >> bani << bam >> !
N' kokerr t' shpines bjen Gjuri m' shkam:
I âsht derdhe mulla nper rragam,
Pshesha n' uje, 'dhe atá haram,
Çika vendit por s' po lot.
Sýnin kokerr, flake e agzot,
N' krisme t' pushkés kah shoket e gjurit
Shef se vrap i' n vû atij gurit,
Sa me turr qi i a ká hjeké
<<Hutes>> fyshekun; vec tue u rreke
T' dytin mbrende ajo m' i a qite,
Vasil Ndreka, nji uk malit,
M' te <<novicen>>terezite,
E i a njet shi n' lule t' ballit,
Dekun m' toke bjen Tringa e mjera
Shta' n n' oborr e kryet te dera,
Mollza e faqes krejt n' gjak lá !
Edhè dielli dheut i rá.
Gjalle por Tringa Shkjaut n' dore s' rá !

[GRUDJANE]

Ke Tbanat e

CURR ULES

Porsa u shkim tringa n' oborr,
Si ajo lulja, qi, shatorr
Çile, prej gêmit t' a shkepuse breshri,
Vasil Ndreka sýkerveshni:
Nji hundlesh me thija n' krye,
Qi per tjeter vû s' kisht' sý
Vec me vrá, me pré, me grrye:
Fill prej vathit turr ká msý,
Si ajo rêja nper murrâ,
Dhend e dhi aj per me i rrmye,
Dhend e dhi kertylle ne vjame.
Ah ! kû ve', bre t' kjasha t' ame !
Ká vikate si katallâ,
Shllunge mustakun dredhe nji pllame
Qaj Gjete Gega m' kep pertej:
Befas trimi kû shperthej
Prej njaj breshte vrap tue ngá,
Tue dihate e krejt n' djerse lá,
Shi at here kur Vasili, n' gaqe,
Vû <<novicen>> per njâ' n faqe
Gisht po i hiqte, e Tringa u rrxue,
Gjaku rrkaje ballit tue i shkue.
Se Shqyptaret: kah per rranxe bjeshke
Ushtri vijshin prej Sutjeske,
Çeta - ceta e rreshta - rreshta,
Tue u pershkue nper ashta e breshta,
E nper suka, rmiqe e kreshta:
Si kan ndeshun cull e grá.
Pleq e cika vrap tue ngá:
E kan ndie si hasmi Shkjá
N' moh Nokshiqit i kisht' rá,
Kû po bâte aj nam te zi.
Se c' jane mbushun me meni !
Gjak e vnér se c' u âsht perzi !
Atý urdhen mâ kush s' priti,
T' pare as t' mbrame mâ kush s' soditi,
Vec se u lshuen si bisha malit
Do thik shpatit, do poshte zallit:
Kush n' e rrmaket e kush n' e djathte,
Disa t' ngathte, disa mâ t' shkathte:
Por gjith sýnin flake e agzot,
Llagam zêmren, mbushé n' barot.
E kah ngasin, kah dihasin,
Njani tjetrit larg c' po i thrrasin.
Si me u zdate, si me u tuhate,
Se c' bajrak me zânun majet,
Cilli grykat edhè zajet:
Kush me u shtý e kush me msý;
Kush nder logje me ndêje sogje,
Kâmbet por shtekut t' gjith me i theke
Me pshtue askush: te gjith me deke,
E Nokshiqin mos m' e lshue,
Dý per nja per pa e pague.
Edhè trimat, zêmrat peshe,
Po shkojn malit tue i u njeshe,
Porsi njeshen Koprivnikut
Ato berret e Nike Sykut,
Kur prej veret n' kullose t' dalin,
Ashtû plym tue marrun malin.
Qaj Gjete Gega, kuq si shega
Bajraktari n' zâ prej Shllakut,
Ore e cuet e gjith bajrakut,
Drang drangoni tue qillue,
Para shokesh larg ká shtektue;
Edhé, vrap lshue thep me thep,
Drejt shpis s' Currit del m' nji kep
Shi m' at here, kur Tringen vrau
Vasil Ndreka, e u turrka shkjau
Fill prej vathit. Porsa e pau,
Keq me nane Gjetja atê e shau,
M' tê edhe <<huten>> tereziti:
Mu m' grrêc t' krés atij i a njiti:
Tamth e m' tamth plumen i a qiti !
Ngordhi sýt Vasili e u pure
M' njânen ane e rá terthuer
Dekun m' shkam. At here prej millit
Xier tagâ' n, edhè nji fillit
Msýn me pré atà krye t' Vasilit.
Por t' kisht' pase Vasili 'i shoq
Per mbas vedi, burre kaprroc,
Harushan: po, kaliboc,
Besa, 'or probe, me t' barte m' shpine
Prej Nokshiqit dér n' Cetine
Per pa u lodhe aj kurrnji grimé !
Kryet e tij si nji rrâje bunge,
Te tane neje e te tane gunga
Sýnin vrangte e hunden cunge;
Derdhe mustaqet si dý shllunga;
Me do gaqe, pak me thâne,
Pêse koshiq miser me i zâne:
Edhé m' kâmbe aj mbathe do opanga
Lkure s' dhije, te tane zhanga,
Lesh e rrypa, gjalma e vanga,
E qi at dite, kur duel n' ushtri,
Me armé n' dore, me zjarm ne gji,
Bâ i a pat e shoqja shkine.
Betêrr burre e hardalline,
Trim, po, shkjau, por ne caline,
Ne tagan aj ne sylah;
Vec << novicen >> vú mbi krah,
Edhè sýnin gace prej farket,
Me do duer, cengela barket:
Millosh Pera aj 6emni i tij:
N' Vasoviq me plang e shpi.
Ky, kur pá Vasilin vrá,
Edhè pà si curr me curr
Kishte marre Gjete Gega turr,
N' dore taganin idhte shterngue,
M' arrc Vasilit per t' shkurtue
Kryet per s' dekuni, << novicen >>
Vên per faqe e, m' sý kapicen,
I hjeke gisht; por nuk e muer:
I vrau pushka si n' terthuer,
Shtatit kah Gjete Gega u pure.
Bân me i shti fyshekun tjeter;
Por namlija s' po i a ha' .
I mbet mbrende gazhota e vjeter,
Turr karkllukut ka' ashtù i dha.
Dhâme e tmalle sa fort i shkrepi,
Lshon << novicen >> rranxe nji shkrepi !
E vetime sypri Vasilit
Flakron trimi, edhè prej millit
Tagâ' n t' a ká xjerre, e 'i fillit
Balle per balle Gjete Geges kä dale,
N' tagan hovin per m' i a ndale.
Me ndolle pûna se n' lisni
Turr prej shkujkut me furi
Leshohet luani m' nji kapruell
Qi n' kullose t' i dale kundruell;
E se, para se m' i u hulle.
Fulikare per poshte trollit
Po i bje tigra atij kaprollit:
Harrue luâni atý at shkrebé.
Tigers m' shpiné lshohet rrufé.
Edhè at heré bishat perlahen,
Idhte shoqe me shoqe hahen:
E dermishen e shkelvishen
Me do dhâme porsi kortela.
Do capoj thue jane cengela;
E ka' ungrojn, kah ulurojn.
Lvisin bollat zhgjete nper fusha,
Kape perpjete malin harusha,
Hikin derrat, marrin ferrat:
Kshtû Gjete Gega u lshua mbi shkjá,
Kû edhé trimat t' jane perlá
Ndermjet vedi, e t' kan fillue
Idhte taganat me i vezllue,
Njani sho' in m' e lâne pa koke,
Qi me ngrâne m' tê zogjt sterqoke.
Kúr kan pá shkinat me sý,
Si gjete Gega e aj millosh pera
Njani tjetrin rrebté kan msý,
Se c'' piskaté kan ato at hera,
Malazezve tue u bâ zâ,

vazhdon

[GRUDJANE]

Per mbas placket hutue malit
N' ndihme Milloshit per me rrâ:
Qi me e pshtuem prej njatij hallit,
N' t' cill' n e qitte atý neshtrasha.
Millosh Pera, me do llana
Si nji <<mashkull>> qerri t' trasha,
Kishte kêne, po, trimi si Zana,
Me i rá zjarmit, me i rá detit.
Kund pa u trême aj sýni i ti;
Qi edhè n' lufta me askjer t' mbretit
Shum do bulla pshtjellé kisht' n' t' zi,
Ke aj n' <<novice>> gjuete fort holle:
Me tê voen me kpute m' krye t' njerit,
Me kpute pipin njite me molle,
Fluturim sý' n m' i a xjerré skylferit:
Por, me u pré burras n' mejdan,
S' po e kisht' pase aj fort zanát;
Pse as me sé me blé tagan
Dale s' i kisht' Milloshit t' ngrate.
Krejtbashtina e ti 'i pende dhé,
S' di a po a jo e ndo' i cung hardhije,
Se ne lope kisht'pase ne qé,
Pose ndo' i lukre a ndo' i kâmbe dhije.
Shpija e tij ngrefun kacorr,
Thate permbrenda si ' i shpelle uku,
Me 'i kotec, sa 'i kpurdhe, n' oborr;
Nji gomár e ndo' i brenge cuku.
Cullt e grueja ne gazep:
Dikû ngrane, dikû pa ngrane;
Jeta e tij si e bishes ne shkrep,
Qi prej zije luron m' hane,
me gjithkta por zogu i shkines
M' kisht' pase kêne zêmerfisnik:
N' buké e n' krype e n' kupe te shllines,
Lête ndere aj me c' do mik:
Si gjithmone, maná, ket jete
N' shpi te trimit. per trim njefe.
N' dashte n' kondosh n'dashte n' xhoke, ké gjete
Sofren shtruet e pushken ngrefe.
Se kû gjên trimi bujár...
Se kû gjên skylferi mish...
I a nise mbrapshté, puna i del mare;
Sjelle m' te thate, e korre dy fish !
Edhè kshtû ky Millosh Pera
Fort zanát s' kisht pasé taganin;
Sado trim e idhte si fjera
Ngurrtas dredhte n' ajr taganin.
E prandej, sa duel me u pré
Me at Gjete gegen balle per balle,
Shef, pak vone por, se mbi dhé
S' kishte rá mâ ngusht per t' gjalle.
Per ket pûne me msy nuk hapej,
Vec se vedin m' tagan mprote:
Vithambraps edhè zmbrapej,
Sa here turrin Gjetja lshote.
Kshtû dy trimat, t' idhte si Zana,
Kaperthye atá shoq me shoq,
Tue sjelle rrijshin me tagana,
Thue po korrin kallamoq:
Jo se mâ se n' at mejdan
Kryet shosho' t po duen m' i a pré:
Porsi t' ishte kryet bastan.
per gjith treg aj qi me u blé !
E kah rrijn ashtû t' u ndjeke:
Gjetja shtýej, Milloshi prit;
Hapu gjetja m' e bâ deke,
Ngurr Milloshi e njale lvit:
Kah Milloshi hapa - hapa,
Sýnin m' Gjeton gozhde ngujue,
Rrqasin leres vithambrapa,
Sjellshem s' Gjetos si me u pshtue,
Don rreziku e thêmra i hase
M' trup t' Vasilit, zogut t' shkines,
Terthuer shkamit deke perplase,
Edhé prapte bjen m' kokerr t' shpines,
Kryet n' teposhte e pa << kapice >>
Se << kapica >> nper rragam
Rrotullue i ká n' nji plakrrice
Me gjith shkrola hupe ne zdram.
M' tê Gjete Gega t' lshue rrfé,
Me tagan ne dore shterngue;
Vec persè me hi m' i a pré
Kryet poshte shkamit vjerret shtangue,
Puna do t' a kisht' qite larg,
E me ngiate s' isht' tue pase ngae...
I a ká rrase taganin n' bark,
Kund nji pllame perpjete t' i a cá.
Mbasandej per kacirubet
Kryet Vasilit, dekun shtri
Permbi shkam bri njaj kacubet,
I a ká kape, e me meni,
Si kasapi e ká zanát
Kúr pret mish, aj me tagan
Ká nise m' arrc me i a cecate,
Dér qi i jet n' dore si bastan:
Edhè at here atý at rradake,
Arrcit t' shkputne, krah nji fillit
E flakron si kungull Vrake,
N' mes t' oborrit, terthuer t' cillit
Mbete kisht' dekun Tringa e mjere.
Shkon rradakja rrok me rrok,
Tamth e m' tamth shporue per mndere
Tue e pliré n' gjak at patalok;
Dér qi vjen edhé zatete
Shi te kambet e tringes. At hera
Nise me marre Gjetja perpjeté.
Vec, kqyr, c' bâni Millosh Pera,
Shpirti mire pa i dale te ngratit:
Porsa Gjetja shpinen suell,
Millosh pera i ká dhâne shtatit
E permyse aj si nji buell,
Neper lere rrshqanas tue u shtri,
N' moh njanes kambe Gjeton ká kape,
Mys per toké tue e karrani;
M' tê m' tagan atý edh' âsht hape,
Per m' e lâne trimin pa krye.
Por me sjelle nuk mujt qyqani;
Pse shi at here i u err nder sý
E i del shpirti, edhè tagani
I pshton dore e i bjen nen shkam;
E permys aj, sa gjâne - giate,
Trûc bje dekun mbi rragam,
Tue e lâné veje t' shoqen e ngrate
Me tre djem e kater cika.
Se c' jane lshue shkinat m' at hera
Mbi Gjete Gegen' raftu - o - pika !
Jâne lshue shkinat si dý fjera:
Njana Stane, tjetra Jane:
Dý kulshedra, njana e tjetra !
Sypri tij pure skrraja Stane
T' shmâjten dore i a kape me kthetra.
Ndersa Janja, e forte si mushke:
Nji korume e zeze, shakshine,
Msue me tjerre e me qite pushke,
Ardhe dika'andej prej Cetine :
Dishkà grue kjo mashkullore:
Asht turre shtriga si shkerbé,
Per m' i a xjerre taganin dore,
E me tê, po, me i a pré
Gjetos kryet, ajo korume,
Nám te zi Shqypnis me i lâne !
Edhe, besa, more kume:
Disi marre m' vjen me t' thane;
Por at dite e bija e shkines
E pat pré Gjeton e shkue,
Edhè kryet Knjazit t' Cetines
Dhanti ajo pat per t' m' i a cue;
E m' << bisht t' peles >>, manati i Zotit,
Me na vû, kukú ! Shkjau né;
Me kndue shkinat per t' giate t' motit,
Jana Gjeton si e pat pré:
Si gjak hupce s' shkoi Gjur Kokoti:
Si Milloshi s' mbet gjak fale !
Vec se Gjetos i a dha Zoti:
Mbasi vedit zot me i dale
Ndryshe s' kisht' : edhè me krye
Sa kurr mûjt Janes i mbet
Mu m' turecka, tue i a thye
Hunden cunge. N' at siklet
Jana mendesh, kercuna, u muer;
E mloj gjaku e mâ as me pá
S' mujt me sý. Dy fish u pure
Mbi Gjeté Gegen : vec me kja
Shtriga s' kjau. Jo, po, kisht' kêne,
Besa, or kume, nji trimneshe,
Me t' ardhe keq: e kam pa rrêne:
Se at dite Ora e "coi me u ndeshe
M' atà krye, nji mâj qillue.
Ndersa dhimet shkina kmye
Zêmers s' frýt rrin t' i u pendue,
Doren m' hunde e kuk ngerthye,
T' ká flakrue Gjete gega m' kame.
E gjak sýnin prej menije,
Tue kercnue idhshem me dhâme,
T' a ká shkule nji hû dullije
E t' ká nise m' tê me sjelle m' shkina:
Bjeri Stanes, bjeri Janes:
Gjithsa u hate, perzet, shpina,
Per pa i mbajtun peje kurrnjanes.
Nisin shkinat me piskate:
Gjetja m' hû se c' po u rri gati !
Shaju nane e shaju tate,
Dér sa u zhduken brijs s' njaj shpati.
Gjak tagani tue i kullue,
Dy kuburet rrase n' sylah,
Turr Gjete gega at here â lshue
Me marre << huten >> mbeté mbi rrah,
Ndersa ndêj tue u kacafite
Me dý shkinat. Kur m' <<novice>>,
Qe, atý 'i shkjá e ká terezite,
Tue e marre is pak mbi kerthice.
E shitoi qaj Kerrstiq Vuku:
Djale me bré hekur me dhâme,
Lesht e hundes si qyme uku,
Dredhe mustakun giate nji pllâme:
N' dac per pushke, ne dac per krushk
Djalé mâ t' mire s' ké pase pse lype:
Lidhe ne tjegull, rrite né dushk,
P' r 'i paré armé, per buke e krupe
Lête kryet per Knjaz te vet;
E as Fé e Atdhé s' do t' kisht' mohue,
Me e pasé bâ jo beg, por mbret,
N' dore Misirin m' i a pase lshue.
Ky, tue u djerge me 'i ká per dore
E me 'i kál ngarkuet perpara,
Kur ká dale m' nji sumullore
Mbi do megje e mbi do ara,
E pre' andej trimi ká pá
Vasil Ndreken mbete pa krye,
Millosh Peren permys vrá:
E ká pá si atý, ngerthye
Shtatit, Gjetja ishte tue shtri
Doren m' <<hute>> plandose per lere,
Se c' âsht mbusshe aj me meni !
Ç' t' jane perzi atij gjak e vnere !
Ç' t' i kan marrun floket perpjete !
Edhè kán lidhe per nji shkorre,
Mbas nji curri vete zatete,
T' i mbet Gjetes m' << novice >> mizorre.
U rrxue Gjetja m' shkam te gjalle.
Lshon Kerrstiqi kryet m' i a pré:
Si lshon uku neper rraglle
M' ndonji skjap a m' ndo' i shkerbé.
Shpejt po xjerre Gjetja kuburen !
Sa me shpejt zjarm qi po i ep !
Mire m' i a thau, Shkjaut likuren !
Ç' m' i a muer shpiertin per gazep,
Tue i a rrasun shi ne parsem,
Letrâc m' lere tue e hjedhe terthuer,
M' tê cakajt qi me bâ darsem:
Aj, qi aq trim m' mbahej dikúr !
N' atê Vuku qi nper dhé
Po plandosej si lug trapi,
Mendsh harlisun nji cete shkjé
Palabardhas hap mbas hapi
Thekte kamben nper laskár,
Pushken n' dore, ne brez taganat,
T' idhte si helmi ruejte n' filtár:
Hajrin kurr mos m' u a pá nanat :
Kush sýzi, po, e faqezi,
Kush kryet <<gjog>>, e menden <<zog>>,
Njani brac, tjetri kuprrac,
Dikush rob, dikush per kob.
Vec se trima sa t' u thuash :
Si njaj Jozja i Vukadinit,
Matiq Jure ne << zdragushe >>:
Mihajl Bozho i Bozho Ikiqit :
Spiro Neshi gerxheli,
Buka e botes e kuvendtár :
Ják Taraba kime - zi,
Dere e pare, e trim bujár :
Vuksan leka, mejdanxhija :
Dy djelmoca prej Nikshiqit,
Spiro Zeka e aj Gjoko Ilija.
Njiky Gjokja 'i camerdhok,
As dér m' giû mos me i rá deti,
Ká ashtû rrgalles lshue m' âsht trok
Larg m' i lânka shoket mbas veti:
Edhè, menden mâje ksules,
At here, djali, fill tue u kape
Ke ato tbanet e Curr Ules,
Ká pá m' lere si bijte prape
Vuk kerrstiqi, e shoket pa prité,
<< Veshk >> prej millit xier taganin
E lshon ngutshem m' i akrasite
Gjetos kryet, edhè mejdanin
M' i a lâne vedit: qi nder shkjé

vazhdon

[GRUDJANE]

Vone e vone kanga m' i u kndue.
Por jetshkurte djali m' kisht' lé :
Nuk i duel si e pat mendue !
Pse, sa muer m' tagan tagan me msy ;
N' stom pertej, qe, ká shperthye
Nper cetina, si uk malit,
Nji fare Luc gjeloshi, i Grude ;
Shpi e pare e pika e djalit,
Kaleshan, mustaqe rudé,
T' cillit sod e m' gjet te pare,
Si n' Malci, si n' Mal te Zi,
Pushka e fjala i pat hece mare,
S' i u pré mik, s' i u la kori.
Ky kur páka shkjèt tue zbrite
Edhe Gjokun lshue m' pike t' vrapit,
Miré ká zâne trimi n' nji prité
Mbas nji curri e bri nji rrapit :
E kúr Gjokja, hape n' tagan,
Ká marre Gjetos me i u turre,
Per m' i a kpute kryet si bastan,
Ç' t' i ká mbete aj n' kacaturre !
Per nen sjetull mire i a njiti !
I duel plumja rranzé me vetull.
T' madhe Gjokja atý c' bertiti,
Edhè lmuc per toke bjen petull
Shi te kryet e atij Kerrstiqit,
Me ngrane m'' tê, mo', Zo', mâ keq !
Qêjt e bollat e Nokshiqit :
Kryet, ofshe m' i a lâmun grrec !
M' i a lâne grrêc, po, njatà krye,
M' t' cillt dikur << kapica >> plite :
Ani kur m' a dridhte m' sý :
Aq fort hije pase m' i ki' te.
Pra edhé at dité qi duel n' ushtri,
Veshé e mbathe e m' armé shterngue :
Pushken n' dore, zjarmin ne gji,
N' sý <<kapicen>> petullue :
Bir, m' i thânka nana e shkreté,
Mos bân kryet poc e matare ;
Pse me pase pa tê per t' mbeté ,
S' gjên, jo, treg m' e blé me pare !
Edhè i thânka prap kercuna :
Mos me u shtý teper, t' paset nana !
Pse Shqyptarét po ishin, Zo', ruena !
T' idhté si gjarpni e t' rrebte si zâna .
Por, pse i ri djali tue ndollé,
Knjazi mendt i a bâka kubel,
Kin Shqyptaret se s' gjuejn fort holle ,
Se aj Shqyptaret do t' i bâje zhubel ;
E prandej, qyqari , muer
Gjith at hov, e as s' i rá shpatit ,
Si me thâne, kryqeterthuer,
Por u lshueka zhgjete per s' t' giatit.
Po, por Luci holle kisht' gjujt,
Edhè kryet, manati i Zotit,
Aj t' i a bâni kungull ujet ,
Me e kjá e ama per t' giaté t' motit.
Kur ká mbetun Gjoko Ilija,
Frota e shkjevet c' t' â lshue turr
Perposht shpatit, si duhija,
Kep mé kep e curr mé curr !
Pushken n' doré, nder dhâme taganat,
Neper driz e neper mret
Ki' n marre hovin ka' ato tbanat
E Curr Ules, te mbetne shkret.
Luce Gjeloshi, pika e djalit,
Fort po qet m' at <<kacaturre >> :
Fort po i gjuen shkjét atij malit,
Atý hovin per m' u a ngurre ;
Vec se plumet e <<martines>> ,
Qi u fishkllojn per bri rradakesh ,
Máll s' m' i b6ajn, jo, zogjt e shkines,
Porsi t' ishin shtupa takash,
E as m' e ndalé hovin s' ndalin :
Vec, lshue turr e krejt terbue,
me t' mdhej hapa perpijn malin,
T' vramét e t' premet per me i pague.
kur, qe, dalin do malcoré
prej njaj breshte, si lugeten,
Sikur t' rrahe plajmi me bore :
Lul Rapuka e pllum Gjeloshi,
Sýnin gace; Baca Luc Dedi,
Burre i urte Pjeter Gjoke Toshi,
E aj Muc Hasi e Prêle Mehmeti :
Maca Grizhi, Shyta Pêma ,
Ndoc Gjo' Goci e qaj Préle Keri :
Do djelmoca si do dêma,
Hijen vec me i u a drashtun njeri !
Si aj Turk Shabi me tri zêmra,
Gjeto Marku Flake e agzot,
Me at Tomé Dacin, t' cillit thêmra
N' sý t' shkjaut mbrapa s' i merr dot :
Vjen Jus Muca e Marash Vata,
Shpend Delija me gjith djale,
Si ajo nata, me shtergata,
Hovin topi mos me u a ndale :
E t' shperthyen si uq zabeli
Cac Kaceli, e Voc Cungeli,
Lul Pál Kiri, e Nishk Djalé Miri,
Dum Buzuku e Col Çamuku :
Mbandej Brahkol Demushi
Edh' aj Islam Makalushi :
Maca keqi, ' i varrasli,
Ne sahat e ne taki,

vazhdon

[GRUDJANE]

Veshe e mbathé, e burre zotni :
Qi atjè n' Lezhe te cinari
Kû tregtari, edhé shtegtari
Vuejn per uje dimen e vere ,
Me gjâ t' vet, fitue me ndere,
Ndreqi kronin me uje te gjalle ,
Sjelle nper lere e neper rrgalle,
Prej njaj kodre nen Kalá :
Qi prandej shpirtin per s' dèkuni
I a bekojn gjindjen me máll.
Kta si pá ken gjinden vrá,
E t' kan pá si shkjét ki' n msye,
Per t' a lâne Gjeton pa krye,
T' jane lshue trimat turr p' r' iheri
Si lavé ujqish perposhte Peshteri :
E t' u hjedhun p' r atá curra,
T' na jane ndeshe burrat me burra
Shi kû Gjetja, pure m' nja' n ane,
N' doré kuburen ngrefe si Zane,
Gadi rrite zjarm me i dhane,
Zjarm me i dhane, m' parsme m' i a rrase
T' parit shkjá qi atij t' isht qase.
E si ' i here atý u perpojn,
Se c' t' kan lshue trimat m' shoshojn !
Se c' kan nise trimat me u pré
Ballé per ballé Shqyptare e Shkjé !
T' jane mberthye, t' jane kaperthye
Njani m' tjetrin terbue shqimit,
Si atá derrat n' muej t' hakrrimit ;
E kah sjellin me tagana :
Thue per s' tepri bâ i ka nana :
Kah orvaten e rropaten,
Shoq e m' shoq kah idhté pêzaten,
Tue u turite, tue u drobollite,
Fytafyt tue u kacafite :
Dikush rroke, dikush per toke
Rri e plandosu kryqterthuer :
Tjetri m' shpine t' shoqit kaluer,
Zênja frymen njak me duer,
Trandja kryet per lere e krep,
Xirja shpiertin per gazaep,
Me do kthetra si kulshedra :
T' jane b6a lamsh, po, n' at log Zanash
Si gjarpij n' zgavrra muranash :
A, si thone, njalat n' liqê,
Qi, kah shkrepé moti nper rê,
Kah i a ep naten vetima,
Ja ep gjama e bumbullima,
Ndermjet vedi ato kacrrue
Ashtû lamsh me mija e mija,
Shkojn n' fund t' uj' t t' u rrokullue,
Der sa qielles t' ushtoje duhija.
E si s' epri m' are nper bûca
Kputun rrêmash bijn fiqt pûca,
Mâ se ' i koke, besa, mor'shoke,
Shkepun arrcit rá per toke,
M' to me ngrane e m' to me krroke
Sorra'e korba e cilikoke,
Sýt me u a shperthiqe me skep.
Edhè i mjeri, ofshe gazep !
Kryet qi m' toke atý rá s' parit
Kje shi kryet e nji Shqyptarit :
Kryet e Brahokol Demushit,
Qi, zane vend n' Mal t' Barbullushit,
Ora e qitte at dite n' Nokshiq
N' lufte me u pré me 'i t' Vasoviq :
Me at Brankun e Tomo Milit,
Kryet i cilli, besa 'i fillit
I a rrumlloi trimi m' tagan,
Si t' kisht'kêne poc a bastan.
Trupit shyt e n' gjak krejt lá
Brahokoli dekun rá
E u plandos per toke sa 'i trá,
Zanun parsmen m' lere perfundi :
Sa qi token, thue, se lkundi


vazhdon

[GRUDJANE]

Sa qi token, thue, se lkundi
Ka' ashtu trup u sh6am per dhé.
Me pase kush ndo ' i gjeth per t' pré
Lope, a dêm, a ká kulari
N' ndonji moje, edhé atypari,
Mbasi repe t' jét gjedhi e dá
Misht n' kortare, me pase per t' rá
Gjedhe tjera prej pastrakut
N' shpi tue u dredhe, a se kah dalin
N' kullose n' nadjet, m' at ere t' gjakut
Tranden t' gjitha: hapin ndalin
E harû rrijn e njuhasin
Kah vjen era : mandej ngasin
Trok ke vendi, kû kje there
Lopa e kau, e atý m' at here
kryet per toke e cark rreshtue,
Dhén me kambe tue cukurmue
E me bryna tue e dermue,
Kan per t' nise t' gjitha njiherit
Trishtueshim me bâ nji gjame
Permbi at gjak derdhun aljerit,
Mnderet nieri me u ngrijte m' kame:
Kshtû Shqyptarve, kur okolin
Pán n' gjak plire, e Brahokolin
Shul per toke mbatun pá krye,
U ká hype vneri nder sye,
Sa me idhnim edhè merthye
Jane me Shkjé ! Mâ atý kush jeten
Máll s' po e bân; si malukaten
Por t' kan msý atá njani m' tjetrin :
Plaku m' t' rin i riu m' te vjetrin,
Si m' kê t' ndeshte kush mâ s' pari.
Mnijet sýt u jane ndeze zhari,
Kalle llagam frý ding u âsht zêmra :
N' lere nji pllame u ngulet thêmra,
Hidhen gurt nji dite are larg,
U shkon buza te tane jarg,
Kah po msýjn e kah po shtýjn,
Shoqisho' in kah po e ndersýjn :
Rrin nen kambe toka t' u dridhun !
Maca Grishi, 'i burre i lidhun,
Fort po dridhte trimi taganin
M' at serdarin Llazo Stanin :
Idhte shosho' it t' cillit kah po i mveshen,
Thue dy curra n' moh po ndeshen !
Matiq Jure, 'i taravol,
N' sý << kapicen >> e nja' n pol
Te dollames nen brez aj zânun,
Fort po rrin trimi tue dhanun,
Shum po ká trimi zalldan,
Maca Keqi kah m' tagan
T' a vên para a askund aman
S' po i lên, besa, as me marre frýme !
Djerset balli u rrit tane bryme.
Se c' po hapet Ndoc Gjo' Goci
Mbi nji shkjá prej Gjurakoci
Lé n' Kosove ! por qi enè fmi
Paska dale ky e ngule n' Mal t' Zi :
Miter Spasi aj êmni i ti :
Trim si Zâna e belaci :
M' trá me mrrijte, po, kryet e ti.
Ky Ndoc Gjoni me tri zêmra,
Burre cufrrok : shkjaut mos me i rá
As dèr m' sjetull, por qi thêmra
Mbrapa n' lufte kur marre s' i ká :
Sýnin gace, zêmren barot,
Lum per tý, o i Lumi Zot !
Se c' i âsht fure n' fryme shkjaut mizuer :
Se c' po e rreke kryqeterthuer !
Fort po i hapet m' tagan Ndoci !
Ah ! kadale, bre Ndoc Gjo' Goci,
Se s' ké pá ti Shkjá me sý !
Se s' po i' n krep me u zâne dejlanash
Neper kneta t' Kakarriqit :
Por po jishin do djelm nanash,
Fort me t' lâne, besa, pa krye,
Po t' zate' n kund n' ndo' i log Zânash,
Si zatete t' paskan, qe, tý
Nder kto rrgalle te Nokshiqit !
Ka vikate, disi tue u talle,
Gjeto Staka, 'i trim budalle,
Kah shperthen vetulls s' nji ahit :
<< Kacaturren >> m' sup te krahit,
Rrase taganin n' flete t' sylahit
Me do veshe si veshe harushet,
Permndershim kercnue belaja
Ndermjet dý kuburesh s' << Tushet >>,
T' cillat kryet qite si dý rrshaja,
Larg m' i vritshin koder m' koder :
Dymdhete qese blé ne Shkoder :
Njeshun vezmet njanes i,
Me atá <<kunguj >> sermit shkri,
Me ato tufa tjerre tehri :
Qi edhè n' Lesh dikúr pat pré
Sufarin, pse do dit para
Doganise ky i paska n' Fé
Me do fjale per burre t' pamara,
Ndersá aj n' Shkoder, pa arme ne brez,
Per treg endej giat pazarit
Edhe trimi m' Malazez,
Porsi njaj ariu prej Sharit,
Ka lshue turrin fulikare
N' p' r ato rrahe e ato laskare
Idhte taganin zjerre prej millit :
Porsi livite rrfeja kupes s' qiellit.
E si mecka kur t' i hullet
Shpelles me mjalte, nise bleta e vrullet
Per rreth bishes e me meni
M' nja i bje m' thimth, por pa dobi;
Pse, turijt zhyte nder fashoje,
Mecka nuk po trêmej soje :
Kshtû kan nise me u krepatue
Ndermjet vedi e me u ngashtrrue
Cerrnagorasit, kur s' èperi
T' atij rrahi nper t' thepisunat
Brije t' rèpuna, si pùlave
Qi u bje shqypja, ngerthye kthetrat :
I trènuni Gjeto Staka
N' at log Zanash neper cuferra
U dorgj turr. Trum trokollisin
Troc m' troc mtruhen, tranden trimat,
mendsh trullue. Lamsh hamullohen
Njani m' tjetrin; matarohen,
Ngiten, nziten, me dore njiten,
Hârakuqen neper rrgalle :
Kush terthoras, kush perballe,
Çeku qenash, quku krenash,
Llanash laskarou m' tagana :
Pergjak xhoka e xhamadana,
Gozhupe, struga e koporana.
Hapen shkjét m' at Gjeto Staken,
Hapen, zdaten, me sjelle matan,
Vithambrapas trup por zmbrapen
E as me msý zêmra s' po u bân,
Kah po shofin si m' tagan
Asht turre Gjetja, trimi i trimit,
Si ajo rrfeja n' nate thellimit.
Mihajl Draga, 'i burre si motit,
Shkelveshe sýnin, falme agzotit,
Kaprroc burre e i fort gazep,
Zâne dollamen njanit skep,
Ká bá zêmren gúr e krep
Edhè m' Gjeton t' ká marre hov,
Si njaj Turku me Moskov.
Gjeto Staka, sý bollshordja,
Se c' t' i u hap m' tagan: si Mordja
Hapet m' kose. Qindro, bre Mije e
Mos e lsho ! pak mâ pertej
Po i vikate Vuko serdari.
Por pak vone; persè qyqari
Fjalet s' i ndieu ! shi at here per toke

vazhdon

[GRUDJANE]

M' tagan kryet Gjetja i a hodh
E e la shyt: mâ kurr me i rá
N' mend, me kthye te cullt e grueja,
Qi n' Njegùsh po i lodhte ûja !
At here Gjetja, tue vikate
Tue vikate, tue u hallakate :
Thue po shkon me u njite aj valle !
T' i â lshue m' shpine Vuko serdarit,
Dore e djathte e Gospodarit.
Trim pra Vuku e 'i zog petriti,
Por m' e prite Gjeton s' e priti:
Vec se u shmang, e neper shoke,
Si njala tue depertue,
Ká marre shpatin thik perpjete,
Kin ushtris aj me i bâ zâ
Shkove n' ndihme atý me u rrâ,
Msý qi 'i kisht' nji katallâ,
Mos m' i u pá, besa, kund halli.
Vec fort nalt s' u njit, zavalli,
Luce Gjeloshi, pse, zâne n' prite,
M' <<kacaturre>> m' tê holle ká shti,
Per rranxe vithes tue i a njite,
Dekun m' toke tue e karrani,
Me e kjá e shoqja holle e giate,
Si ajo qyqja m' rrêm te thate.
Porsa deke u plandos Vuku,
T' ká lshue turr njaj Lul Çamuku:
Lutrâ burre ky prej Merturit :
Si harushe dalun prej gurit :
E tue ngá ashtû troc me troc,
Merr Gjete Gegen kaliboc,
E me te ngarkuet lshon vrap,
Si vên ujku 'i ftuje mbi shpine,
Dér qi dale ká te 'i lugine,
Te nji gurre e nen nji rrap,
Kah Shqyptaret vijshin tue rrâ
Porsi breshni me murrâ.
Atý m' toke trimi e ká ule :
I ka dhânun uje me ksule ;
Brezin shtatit i a ká zgidhe ;
U ká vû varrve duhan,
Me i zane gjakun, e i a lidhe
Prap me brez; edhè i a bân
Nji cingare. Gúr e unuer
At here xier, e si n' t' terthuer
Nisé me shkrepe ; e mbasi muer
Kafi zjarm, me tê cingaren
I a ká ndeze. Mandej mataren
Aj ká xjerre plot me raki
E i a ep atý me pi :
Pse rakija, thone, bân mire
Per varre t' pushkes. Aj prap por xier
Prej tercukut nji kaptine
Hudre s' thate, e per nen krye
I a qet Gjetos. Hudra vin
Me prite shtrigat e per sý
T' keq, si fjale e lané te Paret.
Ndersa Luli m' shpine ká barte
Njat Gjete Gegen e ktij varret
Po i a lidhte, mâ se 'i koke
Rrotullue ká, ofshe ! per toke,
Idhte ka' ashtû rrijshin tue u pré
Shoq me shoq shqyptare e shkjé.
Atý, 'i here, mbet Arif Bishi,
Shyta Pema e Lano Grishi,
Edhè a' i biri i Let Putanit,
M' arrc qi kryet me tef t' taganit
I a preu Ristja i Savo Sules
Mu ke tbanat e Curr Ules.
Gjeto Staka pret Mhill Dragen
Burre i forte ky e belaci
Shkove t' vet qi u a lute shtagen,
Sa here mbushej mendja atij;
Mandej preu Petko Babiqin,
Tverdko Illin, Trifon Mandiqin,
Edhè Jovo Nevjestiqin :
Ani Jovo, qi djale tjeter
Pase s' m' i kisht'kercnua loke !
Po, por Gjetja, bishe e vjeter,
Aq giate pûnen s' po e mendoke
Giate s' po e tierte, jo, gajtan,
Edhè i mbetka atý m' tagan
Mu n' bute t' krés e m' vesh te shmanget,
Njanit sý tue e lane te manget,
T' i a lâne rrashten hapte si boske,
Largkapola e krés hjedhe n' prroske,
M' tê me lype qêjt e Nokshiqit.
Por, manà , 'i fare Vuceniqit
Atý gjakun mire i a muer,
Njat Cac Deden, belacuer,
Shyt per toke tue e lshue terthuer,
M' tê me ngrâne orrla e sokola,
Me i ardhe shqarthat rreth e okolla
Neper rreze qi lshon hâna.
Kadiq pera, 'i uk zabelit,
Burre i lidhte e trim si Zâna,
Se c' t' i â lshue m' shpine Voc Cungelit !
Se c' t' i a preu aj t' mjerit kryet !
S'' t' shoqes c' i a verboi t' dy syet.
Tue e lâne veje me kater fmi,
Ne stan n' bjeshke, ne toke ne vrri :
Me i ankue gjarpen e mi !
Njaj Muce Hasi, 'i dere bujare,
Ç' t' a ká bâ aty aj kryet matare,
Edhé lshue c' t' âsht fulikare
M' shpine t' atij Jovo Sokolit:
Besa, ky 'i fare taravolit
Me bré, po, hekur me dhâme
Lutrâ burre e kryet sa 'i shtâme :
E m' tagan kryet m' arrc qyqarit
Dýsh i a dau si shege Tivarit.
Atý at here Pipo Gerrzhiqi,
Mustak shtupa, flok - iriqi,
Qi at Tungj Pepen la pa krye,
Kúr ká pá trimi me sye
Kryet dý felesh Jovos thye,
Delli i ballit c' i ká kcye !
Se edhè m' Mucon idhte c' t' ká msye,
Mos me e lane Jovon gjakhupes;
Shtri me rrgalle trimi pike gjalle,
Mbi tê sorrat me kcye pupse !
Gjygjin kokes por kopilani
mire, sa duhej, nuk m' i a bâni,
Besa, atý; pse Lul Kapuka,
Trim mbi trima, m' shpine i u lshueka
Turr e vrap n' per at mejdan,
Porsi deti cue tallaz,
Edhé i mbetka, ofshe ! m' tagan
M' arrc te qafes e dér m' germaz,
por pa mujte krejt m' i a rrumllue,
Njitun kryet p' r at fije lkure,
Permbi parsme erdh e i u vuer,
porsi t' ishte strajce tagjije :
Nper gerglâc tue i gurgullue
Gjaku t' mjerit gulfa - gulfa,

vazhdon

[GRUDJANE]

Si atá ujet nper lug t' mullinit.
Ashtû trimat idhte mberthye
Shoq me shoq e kaperthye,
Kah n' mjet vedit rrin tue msye
Si lutrâj si katallâj,
N' boke pertej nji cete shqyptare
Ç' e ka nise pushken batare
M' nji lave Shkjé, qi kep me kep,
Marrun hovin hallagrep :
Do djelm t' ri mendt maje ksules :
Rrâjshin n' ndihme shokve me u shkue
Ke ato tbanet e Curr Ules,
Me Shqyptare kû kta taku,
Rrijshin krenash tue u krekcue :
Thue se lé kishin per s' tepermi,
E se ' imend rreth asaje tbane
Po ishte cile ndo' i kasaphane
Per mish t' nierit, e prandej
rrin tue sjelle m' shosho' in pa dá !
kur Shqyptaret m' at boke pertej
Kan dale trimat e t' kan pá
Per kundruell, si rrash per toke
I' n shtri gjindja : kush pa koke,
Kush varrue, kush keq cungue,
Njani vrá, tjetri prap cá ;
E t' kan pá si Cerrnagorasit
Qi aq zanát e kan mejdanin,
Rê me breshen shpatit dirgjeshin,
Pushken n' dore, nder dhâme taganin:
Zdap, lutrâ edhe katallâ :
Lshue per vrap gjithsa i' n tue mûjte,
Shkove n' ndihme atá me u rrâ,
T' i a kan nise atý me gjuejte
M' <<huta>> shkjét, per me ja u pré
Rrugen para. Mys per dhé
Shtri jane shkjét n' flake t' <<kacaturravet>>,
Edhè kryet strukun mbas curravet,
Larg shosho' it derdhe atij shpati
T' u kan ndêje m' <<novica>> gati,
E t' ká nise pushka me krise
N' p' r ato repe e n' p' r ato brija,
Si ne zjarm kerset dullija.
Atà qit, e keta qit ;
Kta levdoju, e atà levdoju ;
Haju, shaju koder m' koder
Thue po duen me bâ ndo' i loder :
Jo se mâ krenash me u herre,
Shoqishojt shpiertin m' i a zjerre,
M' i a zjerre shpiertin per gazep.
Maca Grizhi, 'i shqype m' krep :
Ah ! kadale, moj Cerrnagore !
Se ktû i thone Shqypni mizore !
Se s' ké bese as nuk ké ndore,
Per pa t' hjedhe un te Cetina,
Pa t' i herre treqind kaptina,
N' zi pa t' pshtjelle nja tri mij shkina,
Per njat vashe qi me ké vrá,
T' rijt e veren m' i a ké thá,
Si punue s' ká Turk as Shkjá :
Trimi pushken me sjelle m' grá !
Gjoke Serdari, 'i sý - harushe :
Byrm, Shqypni, gjithkúr te duesh
N' plum te rande n' barot te zi !
Se mâ gadi kurr s' e di,
Manà , vedin se jam gjalle.
Se edhè un ktej, besa, s' kam dale
As per krushk as per kumare,
As per t' sjelle un ndo' i pune mare ;
Por me vrá, po, e por me pré,
Por me djegun gur e dhé
N' mal e m' mal e koder m' koder,
Dér qi t' bij nji dite ne Shkoder :
Edhè atý, po, << trobojnicen>>
T' a zhvilloj m' Kalá, e <<kapicen>>
Tý Shqypni, t' a vê un m' krye,
Tue t' a dredhe disi m' nja' n sye,
Bota mare me qeshe me ty !
Edhè kshtû, here lavd tue qite
Shoqish' it, here tue u shpotite,
Tuj u shá, me fjale t' u nzite,
Ç' jane terbue trimat m' at hera !
Se c' t' âsht dhâne vigma e potera !
Fort po ushtojn <<huta>> e << novica >> :
Ká marre gjâme larg Drezovica,
Kumarusha e Treskavica !
Mark Milani, trim i trimit,
Kur ká pá si rêja timit
Mbi Nokshiq qiellen kisht' mlue,
Si isht' kêne trimi tue pushue,
Mire m' â njeshe, mire m' â shternue:
Ká mbathe cizmet dér mbi giû
M' kambe ushtrin edhè e ká cue,
Per rreth vedi n' bjeshke ndalue :
Gjashte taborre malazez,
Njani i rêmte, tjetri kermez,
Kush mustaqet lshua dér m' brez,
Disa pleq, shumica t' ri,
Te gjith gati n' lufte me u shkri
Per Knjaz t' vet e Mal te Zi :
Ká zjerre gjogun pullali,
I a njet frê' n dore sé Ltinit,
I a shkunde shalen telatinit,
I a shterngon me tre kollana :
hidhet gjogu porsi Zana ;
Fort hingllon i biri i atkines,
Si t' gjith faj' n qi e ká tagija !
I a ká fale Knjazi i Cetines.
Kur po e niste kah Shqypnija.
Edhé Marku, sý - duhija,
M' zenji kamben, bân me i hype,
Nper Nokshiq m' shpine t' tij me zdrype
E udhe mbi udhe e per nen bjeshke
Fill m' e qite ushtrin n' Sutjeske:
Kû mendon se ká per t' gjete
Ndêje Shqyptaret as cuet as fjete,
Harû kta tue bâ cudi
P' r at ushtrin e Malit t' Zi :
Kah ká mbajte, se kah ká rá,
Qi me sý mâ s' i' n tue pá.
E atý atbote aj fulikare
N' shpine me i rame ushtris shqyptare,
Ashtû befas: si prej s' eperit
Ndo' ihere orrli i lshohet lèpurit,

vazhdon

[GRUDJANE]

Kur n' ndo' i driz t' a kete sodite
Ndêje harû : edhè me i qite
Shqyptaret n' rreth, e si n' kariq
Mlysha, njala e krapuliq,
Gjalle me dore trimi me i zâne :
Nji me kthye n' shpi mos me lâne,
Qi me u thâne gjindes n' Shqypni,
Se c' kob bâni Mali i Zi
Mbi Shqyptare, kur me furi
Ky pat msý Plave e Guci;
Edhè para rresht me i vû,
Si bagtin, e fill m' i a cue
Per mâ t' madhin morè kob
Knjaz Nikolles t' gjith lidhun rob.
Kur, shi at here tue i dhânun shtatit,
Per me u hjedhe trimi m' shpine t' atit,
Po ndien malet tue gjimue
Po ndien pushken flake tue vlue
Poshte n' Nokshiq, e prej zenjijet
Kamben hjeke. Krejt prej habijet
Trullue n' mend, âsht lshue atý turr,
Edhè daLé ká tej m' nji curr
Kû po rrin e kqyre n' turbi
Rreth e rrotull mal e vrri;
E kur pá trimi tuj ardhe
Prej Sutjeske ushtrin shqyptare:
Pá Nokshiqin si ishte lbardhe
Me Shqyptare, e se batare
Atý luften kta ki' n nise:
Pá si n' diell ndritshin taganat.
E sa nieri ishte permyse
Shyt per toke atje ke tbanat
E Curr Ules, se c' i ká rá
Koshes me dore ! E porsi mzati
Qi perlyket fushes t' u ngá,
Sa te madhe atý aj vikati
Atij Mirkos gerxheli,
Kapitanit me kondosh,
N' zâ per pushke ky e bujari:
Kû jé, Mirko, eh ti mos kjosh !
Se dikush paska tradhtue !
Shkimja, Zot, hisen e diellit !
Se, pa prite e pa kujtue
Prej Sutjesket ardhe nji fillit,
Plym Shqyptaret paskan prispjete
N' Nokshiq t' gjith n' xhurdi a n' gune
Tuhate m' záll e c' merr perpjete,
Si ajo miza per kercune !
Zgidh, bre Mirko, do taborre:
Gjithkû t' jét, po, pika e djalit
E t' mos dijn shka âsht bese as ndore:
E me to dirgju poshte malit,
Ushtris s' one me i vojte ti n' ndihme,
Per mbas plackat kjo hutue;
Se, per Zotin, ngusht do t' bijme,
Me shka m' dán neshtrasha mue !
Se c' t' ká krise at here bujrija !
Se c' t' ká rrahe lodra e trompeta !
Mire shterngue t' âsht m' arme ushtrija
Me buke n' strajce e peksimeta !
E t' u ngref top e havan
Vetulls s' malit mbi Nokshiq !
Kerkserdár e kapitan
Ç' t' kan njeshe shpate e c' t' kan njeshe kllic !
E sikur, mbasi prej vjeshtet
Zbrû t' jét toka shinash s' rande,
Shkpute ndo' i rreshpe buze njaj kreshte,
Termegshim bân dhén me u trande,
Kah, tue brishte me t' rrebte zhumhúr
Poshte rrmores, shamet n' fund:
Kshtû ushtoi breshte e terratuer,
Vete po, mali thue se u lkund,
Kur ushtrija e Mark Milanit,
Lshue prej s' epri fulikare,
Per mbas Mirko Kapitanit
Turr sulmoi m' ushtri shqyptare.
Lum e lum per t' Madhin Zot !
Kur jane ndeshe Shqypatre e Shkjé
Kur jane ndeshun flake e agzot :
N' mni t' shoshoqit atà lé :
Se c' âsht ndeze lufta m' at hera !
Fort t' ká vlue << huta >> e << novica !>>
Ç'' t' ká plase vigma edhè potera !
Ç' t' jane perzi << ksula >> e << kapica !>>
Edhè topat tue bumllue !
Shprazu gjylet flake e shkendija !
Larg Trojani c' t' ká gjimue !
Ç' ká shungllue kjo Metohija !
Nen kambe toka tue lkundé shrregull,
Asht dynde pluhni rê mbi krye,
Muze âsht qiella n' tym e njegull :
Mâ Nokshiq s' pá kush me sye !

[GRUDJANE]

XXIV

Zana e Vizitorrit

Kshtù n'Nokshiq lufta po vlote,
Zana e Madhe e Vizitorit
Më kisht'dalë ajo n'nji kep,
Prej ka', e Mira, po kundrote
Si terthores së Nokshiqit 5
Rrihte << huta >> edhè << novica >>;
Si flakojshin n'diell taganat
E si gríheshin n' mjet vedi
T' idhtë Shqyptarët e Cerrnagorasit:
Një grusht trima kta, qi Mbretit 10
Të Stambollës, manati i Zotit,
Pesqind vjet kokerr m' i ndêjen
E askurr pushkën dá s'm'i a kan.
T' lirë nepr krepa tue e shkue jeten,
Si ajo shqypja skepkurreta; 15
Ndersa Serbi 'i belaçi,
Me Turk nisë kishte krushqi
E po rrite aj me dorë m' ballë
Tue i bâ Turkut <<tungjatëjeta>>,
Turkut tue i lá pagë e t' dheta: 20
Pesqind vjet harap i shitun!
E ashtû ndêjë e Bukura e Dheut
M' at t'thepsinen maje kepi,
Rreth e rrotull rrokullote
Synin flakë, si flaka e diellit, 25
Tue kundruem e, shêj tue vûm
Se kujë pushka mâ hollë vritte,
Kujë mâ ters tagani ndritte:
Kush po hapej, kush po zmbrapej,
Kush po ms^yte mâ furishem 30
Malazezet a po Shqyptarët:
T' cillve n' mní, kishe me thânë,
Se edhè fort vehtja i kisht' ardhë,
Q' se atý jeten, sado e ambel,
Kurrkush máll, besa, s' po e bâte: 35
Rrezja e sýnit, kur, i prirte
Ka' ato tbanet e Curr Ulës,
Kû të mjeren Tringë per s' dekuni
Ká pá shtrî terthuer oborrit,
N' nji hurdhë gjaku kryet sharrue 40
Shi te praku i derës së vet.
Pse të mjeren morì Tringë
Edhè mirë, manà, ajo e Mira
Njoftë m' a ki'te prej kahmotit:
Q' se kjo, vajzë e enè fëmij, 45
Flokët rreth ballit rrumullue
E nder mrize t' Vizitorit
Reshun rrunzat me mrizue,
Bâte kputa: a se me shoqe
Brite hijes tue këcye, 50
Me u stervitë, po, jetshkurtumja,
Si dikur kjo, vetë, bâ nuse,
Me këcye me nuse tjera
N' ato okollet e Malcís;
Ase, ulë ruben nen vetlla 55
E tue bâ kinsè po kjate
Mbí ndoí rrunzë e cungë shtrî para,
Njifte fjalë tue dnesë, tue fshâ,
Per me dijtë mandej, si grue.
Me vajtue burrat e dheut, 60
Ndér qi fisit t' i ki'n lanun
A per gjýgj e per pleqní,
A per bukë e bujarí,
A per besë e per burrní,
Per urtí, per trimëní, 65
Vrá me Turk kta, e vrá me Shkjá;
Jo se kur, per brî ndo'i gurre
A ndo'i çutrri ujnash akull
Bashkue blegat me u freskue,
I a nisshin atý, çerdhùkullat, 70
Me u ngallitë njana me tjetren:
Tash dynd skllafat me shplakë t' dorës
E sterpik ftyren shoshoqes,
A se qite me kambë n'ujë:
Njana tjetres m' shpinë tash leshoju 75
Poshtë perpjetë stomeve t' blera:
Guga fmijsh, per t' kalue motin,
Verës mbas gjâjet m' bjeshkë kur dalin.
Zana e Madhe, strukë nder zgevrra
Gvêjsh jetikë, a nper gallushtra 80
Bigash s' mrazta, çilun m' karpa
Prej rrufejet bumbulluese,
Rrite e Mira e po i skjyrote,
Krye per krye me Motra tjera,
Me ato t' bukurat Shtozovallet! 85
Orë e Zana t' Vizitorit:
Fol e qesh kto ndermjet vedit,
P'r ato argtime e lojë fminije,
Krejt pa t' keq e tanë fjeshtsí.
E kur ndollte sè ndo'i shoqe, 90
Ftyret Tringen n' moh po e lagte,
Pa rubë m' krye, llanash shpervjelë,
Amel n' gaz tue gurgullue
Si t' këndojshin n' mal bylbylat,
Edhè ashtû ftyret priskue 95
N' ujna t' gurravet t' argjenta:
Si e kerthnesta drandofille
Rîhet n' voes n' at ag të Dritës:
E fulqîjsh n' ujë bushurdisun,
M' shpinë kjo shoqes vrap vervitej, 100
Tuj u ndjekë n'p'r ato blerime,
Si dý flutra t' bardha, t' bardha:
Zana e Madhe, kah po e shifte
Ashtû t' njethë e të kerthnestë,
Bardh e njomë si ajo prandvera, 105
Edhè fort, po, e Bukra e Dheut,
Manà, knaqej vetë me vedi;
E tue folë me Shtozovallet
Bashkë tue folë, bashkë tue ligjrue,
Merrte, e Mira, edhè po thote: 110
Pa ndigioni, moj sýgrizha,
Moj pinjolla rritë nder molla:
Pásh at t' Lum, qi vrân e kthiell,
A u ká rá ndo'i herë me pá,
Nen ket hanë e nen ket diell, 115
Fmij me 'i hije mâ të kandshme
Se Tringë Ulja e Ulë Keqotës,
Burrë i dheut ky, e buka e botës,
N' nám e n'zâ nder Male t' Mdhá.
Kqyrnje 'i herë, he i raftë e mira! 120
Si i ep shtatit m' shpinë ka' i lshohet
Bleges shoqe n'p'r at rudinë;
Si njaj hylli, qi n' natë vere,
Zhgjetë i bjen të mraztë Empirit.
Tue lânë mbrapa 'i hullí drite! 125
Jo, po prá, mirë jé ka thue,
Njana Orësh fjalen i a kthete:
Sýni i keq veç mos e pát,
Se kjo mue, manati i Zotit.
Me njat shtat filiz çetine, 130
Me ato vetlla si fiskaja
Me atà sye kokrra qershije,
Me atà dhâmë si gurt e zallit,
Fíll mbas shiut kur t' u bjerë dielli,
Dishka m' dán, po, si 'i cirkë voese 135
M'gjith t' nji lili, kur mâ s' pari
T' shkrepë m' tê rrezja e nadjes s' ré.
Si veç, Zot, rueja nanës s' vet!
Se, manà. kur t' bâhet nuse,
Shoqja kund s' ká per t' i dalë 140
As n' Malcí, as n' Shllak, as n' Shalë.
Sa mirë s'Bukures s'Dheut m' i rá,
Per at fjalë qi i foli Ora,
Edhè, e Mira, buzen n' gaz,
Kshtû ká marrë e ligjiron: 145
Animâ, moj Orë e Zana,
Tringen ju fort me m' a dshtë,
Me m' a dashtë, n'kujdes m'e pasë:
Me m'a ruejt si sýt e ballit,
Kurdoherë t' dalë me verue 150
Nder kto vise t' Vizitorit,
Qi ktê shtriga t' mos m' a ngase,
Sýni i keq t' mos m' a peçase,
N' moh m' mní kamba t' mos m' i shklase:
Larg <<gojlidhnin>> me m' i a mbajtë 155
Zhegut t' ditës me m' i bâ hije,
Me m' i a bâ ju dimnin verë;
Me m' a ruejtë të njethtë perherë,
Si ato lulet në prandverë,
Mbasì lule e falka Zoti. 160
Se, q'm'at ditë qi e pava s' pari
M'breg t'Gradinës tue u dhânë ujë rrunzave,
E vetë ftyret tue u flladitun.
Mue kjo krejt m' âsht njitë per zêmer.
Edhè e due, moj, pásha t' Lumin! 165
Si driten e sývet t' mí.
Se edhè vetë, po, Zana e Madhe,
Kur më dilte Tringa n'bjeshkë.
Ajo ksajë m' i bâhej hije
Kahdo shkote, kahdo vîte, 170
Tue m'i ndêjë gjithkund perane
Qi ndo' e keqe t' mos t' i a gjîte:
Motra e madhe strehë si i bâhet
Njâj mâ s' vogle motre s'vet.
Shkrepte rêja nalt prej qiellet, 175
Edhè rrfeja me rropame
Blî'n shinote rrêmash s'hapun,
Per nen t' cillin, furís s'mndershme
Per m' i u shmangun t' rrebtë thellimit,
Strukë t' isht' Tringa: sa shpejt gati 180
Atý i rrite e bardha Zanë,
Edhè, e Mira, me at t' fuqishmen
Dorë të vet rrfés, po, kokrren
Larg ajo kisht'per t' i a bredhun,
Tuj u a lshuem karmave t' rryeshme. 185
Msýte ujku m' rrunza t' Tringës,
Jo pse ky kishte qitë ceken
Kund tufë dhênsh me vû per vedi
E me u bgatë me to: si nieri,
Qi, mâ i fortë tue ndollë, mâ t' ligshtit 190
I mbetë m' qafë, e bishë mbí bisha.
I a xjerrë shpirtin per gazep
Jo per tjeter, veç per t' hîmë
N' okë e n' copë të tij, e barkun
Me e kertylë mâ teper n'vjam: 195
Por, pse zijet n' breshtë molisun,
E rreshkë ûjet, barku petull
Per kurríz i isht' njitë qyqarit,
Tue mos pá kund maje vedit,
Lshote m' rrunza t' Tringës së ngratë, 200
Gjallë sa frýmen aj per t' mbajtë:
N' ndesh t' tij Zana per t' dalë kishte,
E atý gojen me i a lidhun,
M' rrunza t' Tringës qi aj mos me prekë.
Edhè ujku, sado i unshem, 205
Kryet per dhé, bishtin nder kâmë
Per t' kaluem kisht' ndermjet rrunzavet,
Per pa i prishë e dam pa i bâmë:
Si t' kish' kênë qêni barí
Tue ruejtë rrunzat bashkë me Tringen! 210
Kaq fort Zana, Shtozovallet!
M' a kisht' dashtë Tringn e mjerë:
Por qi sod i a bâni t' dekun
Vasil Ndreka sýkerveshni!
Prandej, kur m' at maje kepi 215
Ndêjë, e Mira, tue soditun
Si n' Nokshiq po vlote lufta,
I shkojn sýt n' oborr t' Curr Ulës,
Edhè shef: shka ajo me pá
S'do t'kisht' dashtë me sa vedvedin 220
Errë s' dy sýsh: shef Trinen dekun
Gjatë oborrit shtrî terthuer,
Kryet te praku i derës sharrue
N' nji hurdhë gjaku. Mnderet shtati
I u perqeth atý nji herë; 225
Por, ka' e Mira me mendue
Nuk po don, se ndonji e keqe
Ká mûjtë Tringen me i a gjetun,
Sýve t' vet besë s' do me u zânun;
Edhè shplaken, bardh si drita, 230
Vendue strehë mbí vetlla t' holla
E dhânë shtatit si n' perpjete
M' at shkam t' gjallë, e ço e ul kryet,
Ngerthye m' ballë vetllat si rrfeja,
Mâ pingul rrexet e sývet 235
Po i a lshote. Si ajo mjera
Morì nanë, së cilles djalin
N' mal a n' fushë hasmi i a vrau,
Ndo'i rrezik a se i a gjetka:
E qi gjindja, shqymit zêmren 240
S' mjerës me'i herë mos m' i a rrenue,
Si me ndoshta t' zí kumetin
I a apin s' pari: flakron m' kambë
N'at lajm nana, e rrugës tue thekun
Moshet kamba nisë me i mbetun, 245
Shkon n' mend vedin tue e mahitun,
Se s' do t'jét, jo, djali i vet
Qi ká mbetë, por ndokush tjeter
Me tê 'i êmni ndollë si gand:
Amostjetr, se asa' i biri 250
N" rrezik jete nuk do t' ishte:
Por, kur t' mrrîmen n'vend t' shemtuem,
Shef se djalë mâ nuk po ká,
<< Ahi !>> gerthet t' madhe me vedi,
Grushta krés tue i rá kercuna, 255
Dhîmet zêmra ka' i pelset;
Kshtû gerthitë ká e bardha Zânë,
Kur ká pá se mbetë kisht' Tringa.
Edhè e Mira, nalt prej kepit
Kû kisht' zanë, e thik perpjetë 260
Ndê ajo flatrat e prarume:
Si atà pllumat kur prej s' epëri
Pingul lshohen m' ndo'i lamë gruni:
Zhgjetë n' teposhtë âsht lshue n'p'r ajrí
Drejt oborrit të Curr Ulës: 265
Curri dekun shtrî te votra,
Dekun shtrî n' oborr e motra.
Si ajo nana fmín, qi gjumi
T'i a ketë zanë prej mremjet n' voter,
E merr pezull para duerve 270
Edhè e çon fjetë ke shtroja:
Kështú Zâna pezull Tringen
Para duerve ajo e ká rrokun,
E ndê çark llanen si bora
Nen krye t' sajë e njanit krah: 275
Si po t' drote se i del gjûmi...
T'amlen pashë edhè shterngue
Mirë per persme, e Bukura e Dheut
Nçohet ajrit tue flutrue
Neper plume e gjyle topash 280
Drejt kah kreshta e Vizitorit,
Kû m' nji bigë kisht' ngulë e Mira.
Nen at bigë e te nji breshtë
Po kisht' pasun nji rudinë.
Isht' rudina e e gjanë e giatë, 285
Sa hjedhë nieri 'i pashë nen dorë,
Tanë blerim e lule t' njoma;
N' mes t' rudinës nji shkam i gjallë,
Nen at shkam nji gurrë prej akullit.
Gurra jishte, ujë po kishte, 290
Sa me blue nji gúr mullîni.
Atý dilshin Orë e Zâna,
Per me u lá, per me u flladitë,
E neper rreze qi lshon hana
Dorë per dorë valle me u njitë 295
Me u njitë valle e me lodrue,
Me lodrue, po, e me këndue
Me këndue e me vallëzue
Me bylbyla t' verës - ó, 300
Dér nper ag të Dritës - ó!
Mbí at rudinë e te ajo gurrë,
Zana e madhe, Shtojzovallet!
Ká ulë Tringën n' bár të njomë,
Edhè fshâ ká ajo të madhe. 305
Kur ká fshâ nji herë të madhe,
Ká piskatë fort mâ të madhe:
Ç' ká ushtue bjeshka e Vizitorit!
E kan ndie Motrat e veta,
Orë e Zâna t' Vizitorit: 310
E kan ndîe ato e gjithsa kjenë,
Gjithsa kjenë, po, te kû kjenë
Shkaperderdhë gjatë Vizitorit
Neper kerma, currina e krepa,
Luften tue soditë të Lumet, 315
I a kan behë ato vetimë,
Disa vetmas, tjerat plimë,
Tue rrahë fletrat nper ajri:
Si atà pllumat, qi prej mbarmjet,
Enè dielli pa prendue, 320
Shkaperderdhë si t' janë pullazesh,
Nper kopshtîje a skâj't t' oborrit,
Kur t' ndiejn zânin e zojës s' shpís
Se i ndiell m' kokrra, fluturim ajrit
Per t' u lshue kan, tok a dámas, 325
Zâni i njoftun kah t' i grishe:
E si ato qi s' kan mot t' keq,
Fol e qesh t' Lumet n' mes t' vedit,
Ka' i bijn ajrit tue flutrue,
Por kur mrríjtë kan mbí at rudinë 330
E kan pá shtrî m' bár të njomë
Trupin dekun t' Tringes s' mjerë,
<<Kuku!>> t' madhe fort gerthiten.
Rrah shuplakë e lviru ftyret.
Lnuru flokësh fijesh s' mundashit, 335
Njana dnes e tjetra fshâj:
Fshâj e kjáj e shkrifu n' váj,
Rá permys rreth trupit t' sajë,
Dhîmet zêmra gjak u pikë.
Mjaft tash, Varza; mêni vajin! 340
Kem' me pasë se kur me kjá,
Zana e Madhe merr e u thotè.
Se edhe n´ vend qillue po kemi,
Kú rri bari r&i nè lot,
Kú rreth toka &asht mrú me gjak, 345
Me gjak nierit, e kú, besa,
Nji Shqyptár, n´dashtë burrë, n'dashtë grue,
Qi per zêmer Orë e Zana
T' a kenë pasë, aj, t'thuesh, gjithmonë
Ká hjekë zi, keq ká mbarue: 350
Q' se kjo e mjera moj Shqypní
Ká per brî, nji dreq të zí,
E në gjí, nji dreq mâ t' zí,
Ká per brî kjo Karadakun, 355
E në gjí ká Turkoshakun,
Qi veç e me agor të vetin
Hije t' zezë me i lshue ky diellit,
E si vetë aj gjarpin << zilesh >>
Veç me sý dhén me e helmuem.
PorT' i lâjm kto fjalë. Tash Tringa 360
Do bâ gati me u rmue n' dhé.
Kjo do lá nji herë mâ para,
Mbasandej do veshë per dekë;
Do çilë vorri. Sa me e lá
Tash po e láj un vetë; por petka 365
Deke s' kem' per tê. Ndigioni,
Jere Lere, Tere, Gere,
Ti Culinë e ti Dalinë,
Tile, Gile, Tale, Gale,
Bashkë me Donen e Berdonen, 370
Beken, Çeken e Cerrleken,
Shpejt me m' endë ju nji kmishë deke
T' bardhë si drita, edhè nji vashë
Si e bájn varzat e Malcis.
E ju Care, Nare, Dare 375
Nji rizë t' gjanë, të bardhë e t" hollë,
Si ato rrezet, per t' m'endë kini
E mâ s' mirit me e qendisë,
Per m'i a vû sé mjeres m' krye. 380
Ti Fatale, Naze, Raze,
Nji << ndjesë >> arit shpejt m' i a shkrîni,
Krejt me lajle, shkrola e ftyra
Si i ká kjo, qi bajtë ká n' fyt:
T' lumet shêje t' shpensës s' njerzimit:
E 'i parë vargj, prap, prej florinit, 385
<< Ndjesen >> m' qafë m' i a vjerrë së mjeres.
Zhdukë vetimë janë shtozovallet.
Punës se e cilla tuj i a hî
Me kujdes e t' madhe cenë,
Zana e Madhe urdhnue si kishte. 390
Kur, qe, prap e bukura Dheut
Po piskatë atý të madhe:
Larg ushtue ká Metohija:
Edhè kthelltë at herë prej breshtet
Nisen vrap dý ulkonja t' murrme, 395
N' at rudinë t' cillat si mrrîjten
E pá kan Zanen e Madhe,
Trok m' trok m' t' katrat tue i rá podit
E andej - kndej bishtin tue i dhânun,
Fíll ka' ajo kan marrë e shkue; 400
E si kênë t' i'n dý kalina
T' buta - t' buta, per rreth sajë
Nji herë hjedhë janë e perhjedhë.
Tanë gëzim e tanë endire:
Lpýja doren, lpýja kamben, 405
Çou m' kambë t' mbrame me i lpý ftyren;
Masandej perpara sajë
Janë ulë t' dyja e ndêjë kacuk,
Giûhen jashtë e veshët currue,
Sý per sý m' tê tue soditun 410
Edhè t' dyja atý tue pritun
Se ç' punë dote ajo m' u urdhnue,
Qi aq të madhe u bâni zâ.
Edhè e Mira, lott per faqe,
U ká prî e i ká çue te vendi, 415
Per krah shkamit n' anë prej diellit
Vorri Tringës kû do t' i u çilte:
E kû ato, me do çapokë
N' thoj - çengela mirë t' forcuem,
Hînë me 'i herë m' tê me gropue, 420
Mje m' brez kthelltë edhè e kan çue.
Nderkaq mrrîjtë kan Orë e Zana
Me pajë deke fringu t' ré:
Endë e mlue, e at herë bâ vekë,
Pré e qepë, edhè qendisë, 425
Si veç Zanat mund t' qenbdisin.
Nazja, Razja e ajo Fatalja
Prune << ndjesen >> ár floriní,
Me 'i parë vargj per bukurí,
Arit t' shkrîm e t ' trashë sa gishti: 430
M' njanen faqe 'i Zêmer Krishti,
M' tjetren ânë nji Shëna Ndue,
Me nji lil në dorë shterngue:
Imë punue, mírë sendergjue.
Zotnja Zanë si e kisht' urdhnue, 435
Edhè, at herë, vetë Zana e Madhe
Shtozovallet n' bjeshkë e n' vrrî !
Asht ulë Tringen per me e lá
Me bár << shkumëz >> e ujë prej gurre,
Kû ajo vetë, e Mira, lahej 440
Neper rreze qi lshon hana;
Po i ndihmojshin Orë e Zana.
Nder mâ t' parat permbas soje,
Tjerat ndêjë ki' n rreth e rrotull,
Shkatrrue flokësh, mollzat n' lot rî; 445
Disa m' kambë, disa m' ledinë
Ulë nja'n giû, e m' tjetrin duert,
Merthye gishtash, pshtetë kaluer,
Tue dënesë, dhimshem tue kjá
M' t'ngraten Tringë. Nder to mâ e vogla, 450
Njajo Dardhamoskadale,
Qi m' kisht' kênë shoqe me Tringen,
M' anesh dalë e nja'n sup t' krahit
Njeshë, e njomja, shkamit t' gjallë,
Kjatë, dneste, shkrifej n' váj, 455
Dhimet zêmra dýsh ka' i dahej;
Ndersa nja dý Motra tjera,
Tue e dashtë mirë, flokët tue i a lmue,
Kryet nen sjetlla t' i a shterngue:
Tjera lott me riza t' holla, 460
Lshoi në dorë urtyta e molla:
Bâjshin ç' mos per m' e pajtue
T' mjeren Dardhamoskadale !
Ballehana, e Shtatzarana,
Me at Shtrumoren, e Vathnoren, 465
Kishin dalë t' mirat per lule,
Me to vorrin per me shtrue,
Trupi i Tringës m' to me pushue.
Edhè Syne, Lore, Loshe,
Mine, Mile, Mele, Groshe, 470
Para duersh atý po bijshin
Mirë të lmueme 'i rrasë mermerit.
Gjanë e gjatë per masë të vorrit,
M' llastra gurit per me e pshtetun
Mbrenda vorrit: dheu qi ftyren 475
T' mos i a prishte Tringës së mjerë.
Prap mâ jashtë, disí m' nja' n anë,
Ofshe ! ulkojat vend ki'n zanë,
Kacuk t' dyja, e per nen zâ
Tuj ungruem tash e mâ vonë. 480
Nji zog vere, m' rrêm t' nji lisi
Zanë nder thepa t' shkamit t' gjallë,
Dhimshim rrite tue gurgullue,
Kurr pa prâ, kurr pa pushue,
Ujë e shûjtë aj krejt harrue, 485
Kah po dote me i ndihmue
Zanës së Madhe me vajtue
Hollë e giatë, Tringen e ngratë:
Vasil Ndreka, i patynzoni,
Qi i a vrau, i a thau të rijt, 490
I a verboi, oh ! të dy sýt.
Zana e Madhe, shpervjellë llanash
E dhanë rizës ajo mbas shpinet,
T' mjeren Tringë se mirë po e láte
Me ujë gurre e lot të sývet ! 495
Mirë po e láte, hollë po e kjáte,
Me i u dhimët gurit e drunit:
Anì, Tringë fort m' kênke idhnue,
Qi me sý s' don me m' shikjue
E as nuk flet e as s' qeshë me mue ? ! ... 500
Po pse kshtû, moj hajmalí,
Morì rrezja nper frangí,
Me m' a marrë gjith ket mëní ?
Qi pa tý s' m'ká çilë prandvera,
Pa tý lules s' m' i erdh era: 505
S' m' kan argtue jo kangë e valle,
S' m' kan freskue gurrat prej akullit,
As bâ dritë s' m' kan sýt e ballit !
Çili sýt, moj drita e sývet ! ....
Shka t' ká rá kjo bije e randë ?!... 510

vijon

[GRUDJANE]

A s' po shef kush â tue t' lá ?....
Asht tue t' lá, moj, Zana e Madhe:
Ksajë m' i raftë - o 'i pikë e madhe !
Asht tue lá, me ujë prej akullit
E me lot të sývet t' ballit ! 515
Se as, kur m' dilshe n' Bieshkë të Mdhá,
Manà, tejet kurr s' jam dá:
T' kam ndèjë pranesh bjeshkës e vrrínit,
Si ajo hâna per nget hyllit,
Kur bân dielli me prendue. 520
A t' bjen n' mend, moj rrexigí,
Si, kur ishe ti enè fmi,
Flokët rreth ballit rrumullue,
Bâjshim zheg na t' dyja bashkë
N' p' r ato mrize t' Vizitorit ? 525
Kû un, marrë hijen e ndo'i vashe
Me tý shoqe ase kushrinë,
T' msojshe kputat si me nisë,
Si me qapë, si me qendisë ?
E si, kur nper hije t' breshtës 530
Niste kangen zogu i verës,
Amel - amel tue këndue:
Si veç aj qi din me kndue:
Mue m' â dashtë, po, mâ se 'i herë
Me t' a zânë zogun e verës; 535
Me t' a zânë t' mjeren e vocerr,
Edhè gjallë n' dorë me t' a prû:
Kah të kapej mendja tý
Se edhè n' dorë kndon zogu i verës,
E ti s' kishe enè dijní 540
Se s' del kanga në robní ?...
Hajde, Tringë, tash me pajtue !
Ti me folë, me qeshë me mue,
Folë e qeshë si kem ' perhera !
Se tash del, po, prap prendvera, 545
Prap tash njethen gjeth e lule,
E me u dê ká bora malit,
Me rrëmye kan prrojet zallit:
Prap tash kndon aj zogu i verës,
E tash dalin gjâja e bjeshkës, 550
E tash bijn fej e zamare,
Tash tingllojn linge e koçana,
Tash këndojn barí e blega:
Blegt mollzat kuq si shega:
E un e ti prap dora - dora, 555
Dora - dora bardh si bora
Mriz e m' mriz bashkë me mrizue,
Gurrë e m' gurrë bashkë me u freskue:
Hijes mlidh lule të njoma,
Mlidh urtyta, dardha e molla, 560
Lule, lila, karajfila,
Drandofille me zymyla:
Darkë e drekë tamel e borë,
Borë e tamel ciela e zamer:
N' shndet si bryma mbí rudina 565
Menden kthielltë e zemren dlirtë,
Mirë me Zotin, mirë me robin:
E n' at t' amlen giûhë shqyptare
Te nji lis a nen ndo' i dardhë
Un këndo, po, e ti këndo, 570
Si kndon zogu i veres - o,
Morì drandofillja e bardhë !...
Por, e mjera, ç' jam tue pá ?!...
Eh me sý kurr un mos pasha !
Ç' âsht kjo njollë, thue, Tringë, më ballë ? 575
Qi ndryshe s' po m' dán nder sý,
Veç si njaj lugat i zí,
Qi hanen ndo 'i herë zên naten ? ...
Uh << kukú >> per mue kercunen !
Se kjo kênka 'i varrë prej pushket 580
Varrë prej pushket mu në ballë
Mu në ballë shi m' lule t' ballit,
Kû mâ fort shpirti po dhimte !
Se Tringen m' a paskan vrá !
Vrá m' a paskan, he i vraftë Zoti ! 585
Edhè thá m' i a paskan t' rijt
Thá të rijt, verbue t' dy sýt,
Tue i pshtjellë n' zí gjak e gjiní,
Tue i mjeruem miq e kumarë:
E Orè e Zana e Shtozovalle 590
Tue i shkretnuem, tue i pezmatuem,
Sa k&u janè e te k&u janè
M´ Qafë të Djellit e m' Bisht - Muzhel !
Jo, po, pra, besa, ju Motra,
Se per Tringen mâ mbas sodit 595
Udhë as shtek s' kem' pse kundrojm,
As nper mrize pse e kerkojm,
Koder m' koder zâ pse i lshojm;
Pse kjo mâ morekujé !
S' ká me bâ híje mbí dhé ! 600
Ká me u kalbë, qyqja, nen dhé !
Kur ndo' i hera n' atê dimen,
Rêsh së murrta qiella kthiullun,
E m' ranë t' hjedhme t' ndrise dìellì,
Kan me dalë t' Bukrat e detit 605
E giatë bregut, Shtouzovallet !
Kah mue Tringa m' dímënote,
Tue flakue ato e tue lodrue,
Njitun valle tue këndue,
Kan me ì lodhun sýt, të Mirat, 610
Palè a Tringen kund po e shofin ,
Kah reshë lukurt m' kullosë n' megje,
Qi aq per zemer pasë m' a kinin,
E per t' pvetë ká shoqja shoqen:
Vall, po Tringa si s' po shifet ? 615
A mos rá, ndoshta kund njeti,
Gjân e gjallë me dimënue ?
Ká me u thânë pulbardha e detít,
Manà, ju t' Bukrat e detít,
Sýt per Tringen mos m' i lodhni; 620
Se ajo dalë ká me dimnue
Sivjet n' bjeshkë të Vizitorit,
Te nji gurrë e nen nji blî ...
Mbrendé njij vorri, e mjera, shtrî,
Tue ngranë m' tê skraptha edhè bolla !... 625
Tash hecë moti, tash ndrron stina,
Tash kthen prap festa e Bajrakut,
E ke tbanet e Curr Ulës
Kan per t' rá miq e kumarë,
Kan per t' rá ndriklla e mikesha, 630
Vjetë per vjetë si atý kan rá:
E kur t' shofin zjarmin shkimë,
Deren mbyllë , ofshe ! me ferrë,
Kan per t' pvetun shokët per brî:
Amanèt, njehshi t' mirë mot ! 635
Po a Curr Ula shkulë â trollit ?
A thue Tringa na âsht martue ?
Faqebardhë, burra të dheut,
Faqebardha, oj bujaresha,
Miqt e babës qi s' i harruek' i , 640
Kan me u thânun shokët per brî;
Se, manà, Curri ká dekë,
Edhè Tringa na âsht martue:
Na âsht martue, po, me tokë t' zezë,
Ke qaj blini i Vizitorit ... 645
E vrau Shkjau, he atê e vraftë Zoti !
Kur u bâ lùfta n' Nokshiq.
Mjera un, moj Tringë, per tý !
E ktû lmekë âsht Zana e madhe,
Ftyrë per ftyrë ká rá mbí Tringen. 650
Orë e Zana at herë nji zani
Se të madhe ç' kan piskatë !
Kä jehue bjeshka e Trojanit,
Maja e Hekrave e Vermoshi,
E ajo Mokra e Shekullarit. 655
Idhtë dý ulkojat zûn me ulrue,
Pika - pika lott tue u shkue.
Nalt prej shkamit zogu i verës
Cangull m' tokë i vocrri rá:
Dhimet zêmra dýsh i u dá: 660
E rrmej gjak gurra prej akullit.
Ora e bardhë e bjeshkës s' Trrojanit:
Dalë, e Mira, me do Motra
T' veta mâje nji carani
T' rryeshemm t' bjeshkës, per me soditun 665
Si n' Nokshiq lufta po vete:
Ká ndie vigmen e piskamen,
Trishtueshim kah Orë e Zana
Pingrue kan n' bjeshkë t' Vizitorit;
Edhè mirë atý âsht kujtue, 670
Se bel - holla, rritë nder molla,
Zana e Madhe e Vizitorit
Me ato tjerat flok - prarueme
Motra t' veta, Shtouzovallet !
M' shtek të vshtirë po ki'n takue. 675
Prande' u thotë shoqeve t' veta:
Besa, pra, morì ju Motra,
Njajo vigem e piskame,
Qi pingroi kah Vizitori,
Kish' me thânë, se shêj hareje, 680
Manà, s'âsht, por shêj nji kobi
Të trishtueshem edhè fort.
S' bâjm, tham, keq, kshtû tok si jemi,
Me kalue 'i herë m' Vizitor,
Per me pá, palè, ç'ká ndollë 685
E a i kem' shndosh Motrat e atjeshme.
Edhè t' mirat - raftu e mira !
Janë lshue ajrit plima - plima,
Tue rrahë flatrat e prarueme
Drejt prej bjeshket t' Vizitorit. 690
Si m' at bjeshkë vetimë janë kapun
Plantë ndê flatrat e prarume:
Si ato shqypet ktheterkuksa,
Kur me sý pingul prej s' eperi
Shkojn tue lá çufra e zabele, 695
Per t' rám pré ndonjâj shkrebeje:
Pezull ajrit zûnë të Bukrat
Me i ardhë çark bjeshkës s' Vizitorit,
Pingul prirë rrezet e sýve,
Palè a kund po mund dallisin 700
Orë a Zanë. Kur qe se Orës s' Madhe
Rrezja e sývet fíll po i shkueka
Mbí at rudinë, kû Shtozovallet
E bjeshkës s' madhe t' Vizitorit
Po ki' n ndêjun rreth e rrotull 705
Trupit t'Tringës, idhshim tue e lvyrë,
Tue u lnurë flokësh, e Zana e Madhe
Pakë e lmekë mbí ftyrë të sajë,
Dnes e fshâj e shkrifu n' váj;
Edhè zhgjetë t' Bukurat e dheut 710
Pingul lshue janë m'at rudinë:
Në fllad t' amel t' fletvet t' tyne,
Kah po dirgjeshin flaurí,
Ká ferfllue njaj gjethi i ahit.
E kur rá kan m' at rudinë 715
E t' kan pá Zanat tue kjá,
Tue dënesë, ftyrat tue u lvyrë,
E mbí Tringen ftyrë per ftyrë
Pakë e lmekë Zanen e Madhe:
Edhè fort, manà, të Mirat 720
Janë mjerue, janë pezmatue:
Rrkajë volísh lott u kan shkue.
Ora e Madhe e bjeshkës s' Trojanit,
Ardhë si rrezja e nadjes s'ré,
Me nji hýll t' shkelxyeshem m' ballë, 725
Shllungës së flokvet, fijes s' mndashit,
Per mbas shpinet dhânë suvalë:
Avra - avra edhè derdhë shtatit
Veshen bardh si bora shpatit,
Kur t' i bjerë dielli kundruell : 730
Njeshë nen parzme me 'i trîzë arit,
Kamben mbathë n' ndalla t' prarueme:
E si hana katermdheçe,
Në ndo 'i mbrame t' asajë vere
Qitun ballin, qêth argjani, 735
Permbí vetulla t' ndo i' Empirit
Nper mes t' hyjvet bjen madhnueshim;
Rudinës s' blerë, në lule shtrue,
Kshtû madhnueshim bjen e Mira, 740
Aq kaleças kamben matun
Per mbas gjethit të ndo í lili,
Udhës tue ndrrue, porsá m' boçë lulet
Me i perkulë; edhè nji filli
Drejt ká shkue ke Zana e Madhe, 745
Kû, qitë duert asajë nen sjetulla,
Si perdhûni e çon më kambë:
E me t' shmajten llanë eburne
Çark tue u ardhë lilave t' njomë
T' ijes s' sajë, e mi dashtní 750
Tue e shternguem amel per parzme:
Ndersa e Bekuara me dorë tjeter,
Flokët, dredhë ballit edhè çenash,
Me shum máll po i a shestote
Per nen rezë, ká mârrë e i thotë, 755
Lott poshtë mollzash ka' i rigojn:
Po ti, Moter ... mos kështû !...
Qindro pak, he bujareshë !...
Se ti kshtû, manatì i Zotit,
Cok po e çueke vedin dam ... 760
Mjaft tash mâ ... të kjofsha true !
Lêne vaj' n nji herë, se plase !
Zana e Madhe, kryet pështetun
M' borë të gjallë t' Motres trojane,
E tue dnesë, dhimshim tue fshâ, 765
Merr e i thotë me fjalë t' këputuna:
Qyqja, Moter, se ç ' m'ká gjetë !
Se un mâ t' gjalltë nuk kam shka e bâj !
Se mue Tringen m' a kan vrá !
Se mue t' rijt - o m' a kan thá ! 770
Të dy sýt m' i kan verbue !
Bjeshkë e vrrî m' i kan shkrûmue !
Gurrë e prrue m' i kan helmue !
As nuk kam pse t' hî nder valle ! ...
As nuk kam pse t' bij nder zalle !... 775
Pse t' kerkoj hije edhè mriza...
Pse t' kerkoj gurra e çurrila...
T' kerkoj lila e drandofille,
T' ndjeki flutra neper shtoja,
Mollakuqe e xhixhilloja: 780
Të prigioj un zogjt bylbyla !
Kta per mue, Zot, u farojshin !
Kurr mos kndojshin ! mos vallzojshin !
Kurr mos dalët per mue prendverë,
Tash qi m' vrán Tringen e mjerë, 785
Qi e kam dashtë si sý e ballit:
He mue m' gjoftë moti per s'kthiellti !
Orë e Zana prap piskaten;
Prap ulkojat uluruen :
Bjeshkë e male larg ushtuen. 790
Ora e bardhë herë tue i a lmue
Me dorë ftyren, herë me rizë
Lott prej sývet tue i a terun
Se sa amel po i a kthen:
Po ti jo, moj rrezja e bardhë, 795
Moj shtatrrituna në mjaltë !
Se tý Tringa nuk t' ká dekë:
Nuk t' ká dekë, moj, pasha veren !
Pasha voesen, qi rigë Drita,
Kur vegon m' at buzë të malit ! 800
Nuk t' ká dekë, moj, por t' ká lé
Sod per s' dyti: se n' Nokshiq
Shqyptarís i a la ajo nám !
Se kur sod nper buzë t'agimit
Krisi pushka në Nokshiq 805
E zû shkjau me djegë, me pjekë,
Me vrá gjind, e me rá pré
M' dhên e dhí e m' lopë e qé:
Si atij p' rherë i a ká hjkë dera:
Cull e mullë, shka i kisht' shpëtue, 810
U vû m't' hikun, e muer rreget
Rrezga - bjezga drejt Sutjesket,
E as rob nierit s' mbet n' Bajrak;
Veç se Tringa me t' vëllán,
Me at Curr Ulen shtrî per dekë: 815
Shtrî per dekë kah nisë me hjekë.
Anë e kand visesh s' Nokshiqit
Rrihte pushka kurr pa prâ:
Stane e tbana i' n flakadâ:
N' tym t' agushtë qiella merthye, 820
Mos me u pá shoqi per brî:
Tue lurue shkina edhè shkjé,
Si lavë uqsh zijet në Shndrè,
Kah robitshin, kah plaçkitshin,
Pleq e cull e grá kah vritshin: 825
Me gjith kta kjo e bija e botës,
Tringe Ulja e Ulë Keqotës,
Vllaut, fisnikja, nuk u dá,
Dér qi sýt ktij mbyllë s' i a ká. 830
E ká ndie si Shkjau po rrâte
Drejt kah tbani i sajë, kqyr ç' bâni
Tringa at herë. Në kambë âsht çue,
Edhè atý, mbí vllá të dekun,
Ká zânë vasha 'i bé të madhe: 835
Ká bâ Zotin - kjoftë levdue ! -
Gjallë Shkjaut n' dorë se s' do t' i bijte,
Tatë e nanë se s' do t' koritte,
S' do t' koritte vllán per s' dekuni,
Fisit marre s' do t' i l^te: 840
Edhè, kapë << huten >> e vllaut,
Fill n' oborr vasha ká dalë.
E ká pá, nji Shkjá kryekcyem;
E ká pá, keq ká mendue,
Fort mâ keq desht me punue: 845
Me e çue rob per vedi n' shpí.
Por, kur, qêni i biri qênit,
Ká marrë turrin me e robitë,
Sa shpejt Tringa atý i ndêj gati,
Edhé m' << hutë >> po, sokolesha 850
Mu në parzme shkjaut i a njiti,
M' rragam dekun edhe e qiti.
At herë shkjét Tringen kan vrá.
Nuk ké, Zânë, pra pse me kjá;
Se, manà, bija e malcores 855
Ká qindrue si t' gjith fisniket:
Per të gjallë nuk u dá vllaut,
Gjallë në dorë nuk i rá shkjaut;
Edhè vedin ká pague
Si mâ i miri burrë n' Malcí; 860
S'ká koritë as t' parë as t' mbramë:
Shqyptarís i a la ajo nám !
Ká me dalë kanga dikúr,
E kahdo qi shqypja t' flitet
- Kjo e mashkulla giûhë hyjnísh - 865
Ká me u kndue nder burra t' dheut
Per shka bâni e bija e botës
Tringe Ulja e Ulë Keqotës,
Kur pat krisë lufta n' Nokshiq;
E dér rrezja shekllit t' endet, 870
Emni i Tringës larg do t'permendet !
Shka i ká thânë, vall, Zana e Madhe:
T'paçim, Orë, sa gjith kto male !
Morì e mbrûmja me voesë qiellit,
Morì, e njeshmja me gjith lilit, 875
Mirë shartue me rreze t' diellit:
Qi m' a ké sýnin si hýll,
Qi m' a çilë e qi m' a mbyllë
Si ajo hâna neper pyllë:
Se mue shpirtin m' a freskove, 880
Se mue zêmren m' a balçmove
Me kto fjalë, moj, t' u ngjatët jeta !
Moj pinjolla, vetull - holla.
Se, manà, tash kurrnji grimë
Un per Tringen s'po kam dhimë; 885
Ke ajo, lule në ket jetë,
Lule paska shkue n' at jetë,
Edhè faqe t' bardhë Malcís
Lânnë i paska, e 'i nám Shqypnís.
Animâ, moj Bujareshë, 890
Tash ti Tringen me m' a veshë,
Me m' a veshë e me m' a njeshë,
Me m' a bâ gati per dhé;
Se, manà,zêmra s' po m' bân,
M' i a veshë un pajen e dekës. 895
E kam dashtë, moj Ora e Madhe,
Si driten e sývet t' mí !
Sá mirë Ora veshë e ká !
Sa e mirë Tringa atý m' ká dá !
Zana e Madhe se ç' ká kjá ! 900
Edhè ulkojat, manà t' Zotit,
Rrijn e e kqyrin si per máll.
Mbasì veshë e ká e stolisë,
Si ato virgjnat e Malcís,
<< Ndjesen >> arit m' varg florinit 905
M'fyt i a njet e bukura e dheut.
T' dyja duert mandje mbí zêmer,
Njanen m'tjetren kryq, vendue
I a ká e Mira, e me 'i parë rruza,
rreth per rreth tue u ardhë, i a lidhë: 910
Si Shqyptarve t' dý mij vjetvet
Doke lânë u a kan të Parët.
Nderkaq Zana Shtatzarana,
Me at Shtrumoren e Vathnoren,
Vorrin n' lila e drandofille 915
E kan shtrue. Si a bâne gati
Me e shtî n' dhé, kjo Zana e Madhe
Po i bjen sypri, e puth e kjáj,
Dnes e fshâj e shkrifu n' váj,
Fryma s' mjeres n' fyt ka' i zêhet. 920
Por si Ora e bardhë trojane
Me shum múnd e ká shkepë soje
E per zêmer pshtetë po e mbate,
Orë e Zana Tringen pezull
Para duersh e çuen, kaleçes 925
Edhé m' vorr e shtrîjn mbí lule
Drandofille. Zana e vogel,
Njajo Dardhamoskadele,
Tue dënesë, qyqja, e tue u lvyrë,
Shkon e merr zogun e veres 930
Dhimet dekë nen shkam rá i vocrri,
E e shtje n' vorr me Tringen bashkë:
Qi per s' gjalli aq fort, e mjera,
Dashtë m' i kishte zogjt e veres !
Aty, Sýne, Lore, Loshe, 935
Mine, Mile, Mele, Groshe
Kapin rrasen prej mermerit
E e vendojn mbí llastra gurit
mrenda vorrit rreth per anë
Thikë ngujuemun. N'shêj t'Ores s'Madhe 940
Shpejt dý ulkojat i a kan hî
Mbí vorr dhén me sh6amë m' capokë,
Qi edhè e bàne, rrash me tokë,
Ato vetë tue kjá, po, bishat.
Edhè qe se, sypri vorrit 945
At herë dheu pre' ulkojash lshue,
vjen e vesht vedit n' lule,
Lule t' bardha, t' bardha, t'bardha,
Mos me i prishë as zhegu as mardha.
Ora e Madhe e bjeshkës s' Trojanit 950
Kur qe urdhnon ato sýgrizhat
Motra t' veta: Bjeshkë e Borë,
Thrake, Dake, Vace, Grece,
Lali. Lice, Like, Dike
E sa jeni Motra t' mija, 955
Shpejt n' Trojan ju tash me m' shkue
E me shkulë blinin e mrizit.
Kû mrizojn gjâja e Muç Hasit,
Edhé ktu ju me na prû
E t' a ngulni m' krye të vorrit 960
Le t' na bâjë Tringës hije veres.
Sa shpejt Orët janë nisë e shkue,
Sa me t' shpejtë ato janë kthye:
Sa veton dý herë me sý !
Edhè e prûn blinin e mrizit; 965
E me 'i t' mshâme Shtozovallet
E kan ngulë tre pash në dhé.
Se sa i madh - o blini ishte,
Sa të madhe hije kishte:
Me mrizue nja treqind dele ! 970
Kthelltë prej breshtet nji zog vere
Vjen fluitrim e zên mbí blî,
Kû, me 'i zâ, si tue vajtue,
I a ká hî me vallëzue
Dhimet n' zêmer me t' pikllue. 975
Zana e Madhe, lott per faqe,
Merr e i thotë ksajë Orës s' Trojanit:
Faqebardhë, Orë e Trojanit,
Faqebardha Motra t' saja,
Qi m' u gjetët n' ket ditë t' shemtueme; 980
Se, manà, kan kênë kah m' losin
Dhimet t, zemers mendt e krés !
Veç ndigjoni, oj Orë e Zana,
Se me zanë due bét e mdhana:
Pasha rrezet qi lshon hana ! 985
Pasha voesen mbí ledina !
Pasha brej, aha e çetina !
E per mriza e qepariza !
E per gurra neper curra !
E per lila e per bylbyla ! 990
Pasha t' rijt e pasha veren !
Mos e pritsha kurr prandveren !
E as mâ Zanë mos m' thaçin mue,
Se un dér neser, pa marrë dielli,
S' e lâ Tringen pa pague ! 995
Do t' i marr, po, treqind krena;
Treqind shkjé rob kam me i zanun:
Trí mij çikë e nuse t' reja:
Po, trí mij, moj, pasha Zotin !
Trí mij çika e nuse t' reja 1000
Para kohës kam me i lânë t' veja.
Me kjá ato, po, si gjith qyqet
Nper kasolla t' Karadakut,
Si ato bubat pshtjellë në zí.
Se as e mjera kjo Shqypní 1005
Kurr tue pá s' âsht dritë me sý,
Ke ksajë Shkjau, ndêjë orrl mbí krye,
Kurr të keqen s'm' i a ká dá:
Vidh, robit, plaçkit, bje pré;
Këtu luej gúr e kufî, 1010
Atje vrà bulq e barí,
Veç pse bâjn hije mbí dhé !
Sod mâ teper vraja çikat,
Nderës e jetës kah zot me i dalun
Duen fisniket ! Mlidhu çetë, 1015
Dyndu ushtrí, ngref pushkë e top,
Edhè dil e bje n' Shqypní,
Si me rá n' tokë t' Parvet t' vet:
Thue se i Lumi Perendí
Per Shqyptarë Shqypnín s'e fali, 1020
Por per Shkjá. Medjè, mâ teper
Krajl e Mbret n' kuvend bashkue
N' at Berlin: jo per t'drejtue
A per t' sjellë ndo' i punë per s' mari,
Se kta t' maren kû m'a kan ?! 1025
Kta, qi, shpirtin jahudí,
Zêmren pus, rrênen kanû,
Besë e fé qitun mbas shpine,
S' kqyrin erz, s' kqyrin drejtsi:
E qi n' luftë qesin me u grî, 1030
Ndermjet vedi djelmt e rí
P'e 'i top basme per dimí !
Por se i cilli me ngopë barkun
Sa mâ ding me gjâ t' mâ t' ligshtit:
Si atà derrat n' kallamoq: 1035
E rri e haju shoq me shoq,
Si ato kurvat n' punë kopilash,
Veç per t' hypë sho'it kaliboç
Edhè shpirtin ktij m'i a xjerrun
Per gazep, po: dorë i dhankan 1040
--He atà Zoti m'i marroftë ! --
Knjaz Nikollës me hî n' Shqypnì,
Dér kû vendi me Drî:
Dér m' kështjell të Rozafatit
N'at mollë Shkodre, m'krye t' Shqypnís. 1045
Por nuk hîn, moj, êmni i Zotit !
Dér t'jét gjallë nji nip Kastrijotit;
Pse Shqyptarët as sod as motit
Sa me dhûnë, s' ká mûjtë me i shtrue
Kurr i huej. Po, Mali i Zi 1050
Para hupë -- e hupët !-- se Knjazit
I bjen n' dorë Shkodra mizore.
Un, po, vetë, un do t' u a kalli
N' zêmer burrave t' Malcís
T' hershem flakë të trimënís 1055
T'besës shqyptare e të burrnís;
E s' lâ kurr e per ket jetë,
Pasha tokë e pasha dét !
Fjalen Krajlave pa u a thye :
Per pa e thy, per pa e poshtnue, 1060
Edhè Tringen pa e pague !
Të lumët goja, eh sokoleshë,
Merr e i thotë Ora trojane;
Se edhè mue me vedi m' ké
Me sa Motra kam mbas vedi. 1065
Edhè t' Mirat çue flauri,
Kan rrahë fletrat nper ajrí
E sa bredhë aj jehi i zanit,
I a kan behë mbí bjeshkë t' Trojanit.
Zana e Madhe, at herë, rrfè 1070
Asht lshue ajrit tue flutrue,
Edhè behë ká m' Kapë të Brojës.
Kur ká behë m' at Kapë të Brojës
Se ç' piskatë ká ajo të madhe !
Kan ushtue bjeshkë edhè male, 1075
Kan shungllue fushë edhè zalle.
E kan ndie burrat e dheut:
Atà Lekët e Malcís s' Madhe,
Qi aq zanát luften m'a kinin:
E kan ndie, mirë janë kujtue, 1080
Se n' Nokshiq ushtrija e jonë
Ajo ngusht po ká qillue;
Edhè trimat m' kambë janë çue,
Kan njeshë armët, mirë janë shterngue,
E t' kan marrë malin perpjetë 1085
Po fluturojn, thue ti, me fletë!
Mandej dalë ká m' Bigë të Shalës.
Kur ká dalë m' at Bigë të Shalës,
Sa të madhe atý piskati !
Ká shungllue marë Dukagjini. 1090
E kan ndie burrat e dheut,
Shalë e Shosh, Shllak e Temal,
Me Mertúr, Gjâj e Dushman,
Qi aq të fortë besen m' a kan:
E kan ndie, mirë janë kujtue. 1095
Se n' Nokshiq ushtrija e jonë
Ajo ngusht po ká qillue,
Edhè trimat m' kambë janë çue,
Kan njeshë armët, mirë janë shterngue,
Malit thik na janë fillue 1100
Si lavë uqsh nper plajm e borë:
M'sý kapuçat, << hutat >> n' dorë.
Edhè del m' at Qafë të Diellit,
Se të madhe atý ç' piskati ! 1105
Bjeshkë e vrrî se ç' kan ushtue,
Ç' kan ushtue ç' kan shungullue !
E kan ndie Pejë e Gjakovë.
E kan ndie Rekë e Rrogovë:
E kan ndie, mirë janë kujtue, 1110
Se n' Nokshiq ushtrija e jonë
Ngusht ajo po ká qillue;
E t' kan msý Rekë e Rrogovë
E t' kan rrâ Pejë e Gjakovë
T' kan rrâ trimat m'armë shterngue. 1115
Sýnin gacë, zêmren agzot:
Lum per Tý, o i Lumi Zot !
Kund pa u ndalë, kund pa pushue:
Thue se krushq po janë tue shkue,
Per t' marrë nuse nen duvak. 1120
Jo mâ krenash me u krekcue
Ballë per ballë me Karadak !
Kur, qe, nisë era me frý,
Zbardhë âsht deti prej tallazit,
Sa shpejt qiellin po e zîn rêja; 1125
Prej Rumije zê e veton,
Kah Cetina po gjimon.
Shum do t' zâjë shiu e shtergata
Shum do t' lshojë, tham, sheu e brraka.
Si mjerë kush të jét ngushtue 1130
Neser kâmbë ujë me kalue;
Se, manà, fort un po drue,
Se s' do t' mûjë aj me kalue !

[GRUDJANE]

Gjaku i Marrun
kenga XXIV


Fort gjimue kan bjeshkë e male,
Fort shungllue kan prroje e zalle,
Prroje e zalle edhè livadhe,
Kur piskatë ká Zana e Madhe,
Zana e Madhe e Vizitorrit: 5
Ushtoi bjeshka e Durmitorit !
Larg piskamen paska ndie
Ora thepe e Malit t' Zi,
N'Durmitor qi m' a ká, shkina,
Bigen nalt mbrendë nder do stina, 10
Tanë lëmashk, tanë lerë e rrgallë:
Kû bîjtë hala m' shkam të gjallë,
Hellë, ngallitë, thue po do qiellen
Me pershkuem, e mbí të cillen
Çilë sýzhgjeta shqype zogat, 15
Ku edhè sutat kerkojn llogat,
E as Shnaprendjet s' dêhet bora.
Piskamen ká ndie, po, Ora
N'Durmitor, edhè sa ndora
N' tingell zânin njoftë e ká: 20
Njoftë e ká, mirë m'tê i ká râ,
Se Sýgrizha e Vizitorit,
Si njaj plajmi n' muej t' Brymorit,
Po i bijte ajo rrfé Shqypnís,
Per t' grishë burrat e Malcís, 25
Me i rrâ ndihmë ushtrís shqyptare
N'at Nokshiq: ku tash batare
Pushkë e top rri tue vlue,
Gjylja e plumja tue vringllue,
Porsí breshni me murrâ. 30
Edhè kqyr at herë ç'ká bâ
Njekjo Ora malazeze,
Vetullreptë e ftyrkermeze,
Njanit sý si e vrangtë, po, shtriga;
Por e fortë, e idhtë si shlliga, 35
E e pabesë, gjithmonë belá,
Kurrkund halli mos m' i u pá,
Kur po bâte mendsh ndojhera
Me u trenue: t' u hodh si fjera
Porsa atý vigmen ká ndie 40
E kallë zêmrërat me mní,
T' âsht lshue fluturim n'p'r ajrí
Kah Nokshiqi, drejt njâj mâje,
Shpatit s' cilles, staje - staje
Derdhë nper çufrra e ndêtë mbas lakut, 45
Forca e urdivet t' Karadakut
Urdhnin pritte t' Mark Milanit,
Me u flakruem trimat rrfé
M' llogje t' grisuna t' mejdanit
E me u vrá atà dhè me u pré 50
Me Shqyptarë, e n' gjak me u lá:
Si gjithmonë Shqyptár è Shkjá
Janë lá n' gjak, q' se fati i zí
Flakë e agzot vûni per brî:
Vû per brî Shqypní e Mal t' Zí ! 55
Manà, pra edhè fort dinake
Njekjo Ora karadake
Qi : kah m' dron se nalt nen rê
Me pasë ajrit fletët me i ndê,
Do t'a shifte vetullholla 60
Zana e Madhe, rritë nder molla:
E se m' shpinë kjo do t' i shtrîhej,
Edhè me tê rrebtë do t' grîhej,
Kudo ajo flutrim t'a ndeshte:
Jo nalt ajrit sypri kreshte 65
Malesh flatrat valvitë, shkina;
Por nper gryka e nper lugina
T' grisuna, tanë karma e stina
T' Malit t'Zi, tue flutrue
Plantë mbí lerë e rrgallë e prrue, 70
Urë per tokë rrashit tue shkue:
Si 'i çapthîme dalë me gjue
Peshk n' liqê, n' ndo 'i glinë hurdhë:
Tinzë kalon e disì shurdhë,
D'rt qi kapë â ajo dikúr 75
Mbí Nokshiq, ku per terthuer
Shpatit tej, si rê zhgjetuese,
Isht'perhapë ushtria sulmuese e
Malit t'Zí; e Mark Milanit
Ku, zentë mâje 'i carani: 80
Si nji shqype e murrtë: n' turbí
Kqyrte, trimi, si i'n tue u grî
Poshtë n' Nokshiq Shqypatrë e Shkjé,
Me shosho' in krenash t' u pré,
Thue ti, po krasisnin landë. 85
Ora, at herë, hijen e randë
Marrë të Petar Njegoshi: motit
N' at Cetinë, n' at falme agzotit,
Kênë Vlladikë, mjekrren dý pllamë,
E qi larg edhè n' ditë t' sotit 90
Aj permendet rrokullís
Per njat << Kezen e Malcís >>:
Kangë hynere, kangë me nám,
Shkrue me lot e thkndiell barotit:
Edhè avitë âsht Mark Milanit, 95
Kû po 'i flet me 'i fije zanit:
Ndigio, Mark ! Porsì stuhija
T' a ká msý, manà, Malcija,
E fort drue, se tý Shqyptarët,
T' idhtë si helmi, kan me t' çartë 100
Sa, qi s' dij a pshton me krye;
Edhè ushtrín kan me t' a thye,
Po nuk lujte ti per s' gjalli.
Ushtue ká, po, bjeshka e zalli,
Kan shunglluem rrgallë e lerë 105
Në kushtrim, qi âsht lshue kaherë
Malcís s' Madhe e Dukagjinit,
M' Qafë të Diellit n' Breg të Drinit,
N'Pejë, n' Gjakovë, Rekë e Rogovë:
Gjithkû â lulja e trimërís: 110
Shka â m' shtatë vjet e m' shtatdhetë vjet,
N' ndihmë n' Nokshiq me i vojtë ushtrís.
E t' kan rrâ Shqyptarët n' at zâ
Plak, i rí e kalamâ,
Kush n'xhurdî e kush në gunë, 115
Porsì miza nper kercunë;
E dér mbrama, pa marrë dielli,'
Tham, ktû t'a kan befë nji filli.
Shka pret mâ prandej nuk ké,
M' Shqyptarë por sulmò ti rrfè, 120
Me sá ushtrí të keshë mbas veti,
Sa enè ktyne s' u prispjeti
Ndihma e pritun. Kshtû tha Ora,
Edhè âsht zhdukë atý sa ndora.
<< Braf >> i a bâni Marku m' kamë : 125
Lesht e krés ngrefun nji pllamë,
Porsì kreshtë derrit bugár,
E vetllat ngerthye kulár:
M' kambë, sokola, t' Karadakut!
Ká bulrue me 'i zâ tarakut; 130
Perse ju: po n' patët qillue
P' r' imend bijt e t' Parvet t' ue,
Qi s' kan bartë kurr zgiedhë të huej,
Pagë e t' dhetta s' kan lá kujë;
Kurdoherë qi edhè n' fjalë t' Knjazit 135
Janë hjedhë n' zjarm e n'shkulm t' tallazit:
Ju, po, djelm tash fulikare
Me sulmue m' ushtrí shqyptare,
E dér mbrama pá marrë dilli,
Me m' a thye, e rob me zanë 140
Shka t' pshtojë gjallë: edhè nji filli
Ju mandej neser me ngranë,
N'saje t' t'Lumit Perendí,
Cilen n' Plavë, dreken n' Gusí:
Zamren n' Hot e darken n' Shkoder, 145
Mu n' Kalá të Rozafatit,
Perbindsh mndere ngrefë m' at koder;
Pse, shka merr Drinit per s' t' gjatit,
M' Shkam të Pejës e kû rreh deti,
Atà né, me gisht e leter, 150
Na e kan falë Krajlat e Mbreti.
Prandaj sod nuk ká zot tjetr
Kjo Shqypní këtu e dér m' Drî.
Per posë Knjazit t' Malit t'Zi:
Knjaz Nikollës rriti, Zot, jeten! 155
Qi na e duen Krajla edhè Mbreten.
Per bukë të thatë jue cullt e grueja
Sod te shpija u rrín tue u ankue:
Qe Shqypnija; âsht tokë e juaja,
Mjaft qi t' doni me e pushtue. 160
M'têni, burra, e mos e lshoni !
Token t' uej sod t' a pushtoni !
Grát e fmijn zijet shpëtoni !
Kshtu tha Marku. Bjen burija,
Trokllon lodra e rreh trompeta; 165
Mirë shtergohet m' armë ushtrija,
Dá n' taborre e çeta - çeta.
Prîjn Vojvodë e Kerkserdarë,
Krah - e - qafë kta pallat qorde,
Qi, kercnueshim ardhë kulár, 170
Is u vjeken si bollshorde.
Vendojn majesh Kapitanat
Ktej henikë, andej gopedra;
Ngrefin shpatit t' randë havant
Perhapë grykash si kulshedra. 175
Mark Milani ká hypë atit:
Nji kál gjog sa voeja kryet,
Parzmen mal e qefull shtatit,
Vithet drejt, bishtin ngerthyet.
Edhè at herë: po, me at zhumhúr 180
Qi bâjn currat, shkepë s' perpjeti,
Rrgalles hov kah lshohen, kúr
Termegshim t' a trandë termeti
Token : turr urdija e Knjazit
Mbí Nokshiq ká msý s' termali. 185
E si skllafat e tallazit
Dyndë, kah s' epëri 'i kep mali
Kulihum brishti m' pellg t' detit,
Shkumet bardh e lshue kurrnî,
Gallamrde kthelltë bunjetit 190
Bregut të njelmtë tue kaperdî,
Zhbîjn, rroposin shka t' gjêjn para,
Tbana, gjind e gjâ të gjallë:
Njekshtû Shkjau - he atij i hupët fara!
U rras n' luftë nper mal e záll. 195
Porsì zjarm kur t'marre shpija,
Fjollë nper hatlla tymi s' pari
Deperton: e nper frangia,
Nper balkoj, si gjûhë ndezë zhari,
Ferfllon flaka: por kur t'shâmet 200
Mbrendë pullazi, nalt n'p 'r ajrí
Flaka rrmen, e si hjedhë lâmet
Shkrepin shkndijat: shkulm i zí
Dyndet tymi nalt si rêja,
Ndersa mbrendë n' at furrë gelqeret 205
Gurt pelsasin porsì kshtêja,
Shamen ledhet, sa qi mnderet
Jeta krejt me t' u trishtue:
Gjindja edhè kah thrrasin, vrrasin,
Vrap shko e eja, kush per t' shue 210
Zjárr, tjerët çaklat mos t'humasin:
Kshtû e pergjakshme lufta at hera
Erdh tue u ndezë, e t' krisi brima,
T' u dha vigma edhè potera,
Larg e larg ushtoi bumllima 215
Kah urdija e Mark Milanit
Sulmin lshoj m' ushtrí shqyptare
N'flakë të pushkës, n'vetimë t' taganit,
Topàt tue gjimue batare.
Amanèt, ti 'or Llesh Nikë Daka: 220
Qi aq të madhe m'bâne 'i bé
N' urë t' Sutjeskes mbí ato brraka,
Se nandë krena do t' m' kish' pré,
Do t'm'kish marrë nandë krena m' Shkjá:
Q' se ké lé e dalë n' ket jetë, 225
Mâ ngusht vedin a e ké pá ?
Alush Smajli po e pëvetë.
Hajt, Alush, Lleshi po i thotë;
Se 'i Shqyptár, zêmer çeliku,
Aj veç ngusht bjen mbí ket botë, 230
Pa bukë n' shpí kur t' a gjêjë miku:
Kur t' a ketë, po gruen divane,
Shpín n' rrugë t' madhe, dre'in kojshí,
Oren fjetë, pushken jallane,
<< Dorë të keqe >> mbrendë në shpí; 235
Se, per n' luftë, manati i Zotit,
Porsì n'darsme e kujton vetin:
Mirë ushtrue në flakë t' barotit
S't'dron t'shtatë Krajlat, nuk t'dron Mbretin,
Jo mâ Knjazin. Na s' kem' dalë 240
Ktû me vjedhë as me plaçkitun;
Shkjaut por hovin me i a ndalë,
Vendit t' onë larg tue e turitun.
Edhè grêthat n' at birucë
Ki'n me ms^y si 'i kalamâ 245
Si nji qind, n' shkuen kta me i ngucë:
T'lshojë prá Shkjau kaq edhè mâ:
Sa gjithkû aj burrë e grue:
Se Shqypnín na nuk i a lshojm.
Vetë Moskovi m' kambë me u çue, 250
<< Kapicë >> m' krye nuk petullojm!
Llesh Nikë Daka, pelivani,
Burrë i urtë e flet arsye;
Paj n' sa lot vendit carani,
N' pellg të detit div shperthye, 255
Kur, dyndë mal, vala shkumuese
M'tê t' plandoset fulikare,
Me fuqi të rrebtë, dermuese:
Aq t' ká lujtë ushtria shqyptare
M' sulm t'urdivet t' Malit t' Zi. 260
Veç t' âsht ndezë, po, vendi flakë,
Veç t' ká ndêjë pushka tue zí,
Gjaku i nierit rremej brrakë,
U dridh toka per nen kamë,
Kah janë ndeshë Shqyptarë e shkjé: 265
Kryet e tyne thue po âsht shtamë,
Per gjith treg me dalë me u blé!
Ç't' janë bâ lamsh, po neper plan,
Tue i a dhânë m' <<hutë>> e m' <<novicë>>,
Tue i a dhânë mndershim m'tagan 270
Kush në ksulë e kush n' << kapicë >>:
Njani ruju, tjetri mtruju,
Kush lshou vrap, kush ndiq per hap,
Aj perpjetë e ky tatpjetë,
Atà shaju këta çaju, 275
Këtej vritu pertej pritu:
Pritu, vritu idhshim nzitu,
Brit, gerthit e mbush e qit,
Koder m' koder shoqit thrrit:
Thrrit, vërrit << ah - ha - ha- há>> 280
Si atà mazat fushës tue ngá:
Dnes t' varruemt, gjimo t' gjymtuemt,
Turru, gurru, matu, shmatu,
Duku, thuku, struku, zhduku,
Aj pa vesh e ky pa fregull, 285
Neper karpa, cunga e bunga
N' plûhen pshtjellë e n' tym, qi njegull
Ndêhet ajrit shllunga - shllunga.
T' dridhet kmisha m' shtat, taganat,
Kah vezllojn ajrit per mnderë; 290
Idhtë kur vrrasin Kapitanat,
Thue lavë uqsh po ulron n' Peshtér.
Fort perlyken si taroça,
Bajraktarët e Krenët shqyptarë!
Plasun gjylet plloça - plloça, 295
Lerës vringllojn e nper laskár;
E keq brima e bumbullima,
I âsht dhânë vendit per terthuer,
Kaq vërrima e shungullima,
E batarja me zhumhúr, 300
Sá qi topat n' mes poteres
Disì shurdhë e thatë gersasin:
Si atà gurt në furrë t' gelqeres
Vapet t' zjarmit kah pelsasin.
Proh ti o Zot, por ç't' janë merthye 305
Dikû atje nalt mbí Nokshiq
Ç't' janë merthye, ç't' janë kaperthye
Hot e Grud e Vasoviq!
T' dyja palët, po, trima n' zâ.
Ka tri zêmra atà nen parsem: 310
Mâ se 'i nanë, tham, ká me fshâ,
Mâ se 'i çikë me u plakë pa darsem,
Edhè nusja pshtjellë në zí;
Kaq âsht dhânë atý piskama,
Kaq shum nigu âsht nçue n'p'r ajrí. 315
E nper nig flaka e rropama!
Qaj Çun Mula vrret per çudë,
Shallin dredhë, taganin në dorë:
Bini, Hot! e bini, Grudë!
Trima, mbrendë! Me dorë! Me dorë! 320
Idhtë ç' t' â lshue Hoti si fjera,
Ç' t' âsht shpervjelë Gruda m' tagan !
Vasoviqt ç'i mloí potera,
Fort gjimuan top e havan!
Nziten, njiten, kacafiten, 325
Keq dermishen, idhtë shkelvishen,
Lshohen, vriten, dbohen, priten,
Desin, mesin, prishen, çprishen
Gjithkû ndollë ká pika e djalit
Nder Shqyptarë edhè nder Shkjé, 330
Me i u dhimët lisave t' malit,
Me i u dhimët gjarpnit nen dhé.
Lul Rapuka, 'i arí shkorreti:
Nji kasap m' âsht bâ mbí Shkjá!
Kah po siell Baca Lucë Deti, 335
Ç' po bân shkinat n' mal me kjá!
Por kur lshon Nikë Gjelosh Luli,
Trim me bré hekur me dhâmë,
Qafen trup, llanen sa shuli,
Dridhet toka per nen kâmë 340
Fort turfllon Gjeto Mark Ujka,
Kaq me idhnim qi trimi jep:
N' sulme t' Shkajut vendit s' po luejka,
Me sa lot vendit nji krep!
Alush Smajli, i Hotit t' Kûjit, 345
Sod mbí Shkjá m' âsht çue lugat
Siell m' tagan sa kû âsht tue muejtë,
Si po t' xierte hûj nper shpat.
Lulash Nika, n' krye t' gajushit,
Gjithmonë Pashkë, gjithmonë Bajram, 350
Po i bân zâ Islam Makalushit:
Hajde, hajde , morè Islam.
Se so' 'i javë, po'n' saje t' Zotit
N' at Cetin kemi me hî,
Me qitë rrojme e, si n' Tuz motit 355
Prap me u toçë na me rakí:
Edhè Lùlashi si zhgjeta
Po merr turr e bjen mbí Shkjá:
Lshon Islami nepr çeta,
N'dorë tagani tue i shkelqá. 360
Meça Grishi, nji kulsheder,
Ç' po m'i lshohet m' shpinë << Milloshit!>>
Nuk ká top, nuk ká gopedar,
Q' i a ndalë hovin Lucë Gjeloshit.
Burrë i fortë Osman Haxhija, 365
Vojvodë n' Bajrak t' Nokshiqit:
Me do sý porsì duhija,
Musteqet si shllungë ogiqit:
Fort po rri trimi tue u zdatë,
Me atà Cucajt t' Karadakut, 370
Qi me pushkë, tagan e shpatë,
T' madh zijan apin Bajrakut.
M' i ndihmon Sadri Mehmeti,
Bajraktari i fortë i Gashit,
Me Adem çelen djalë mbas veti, 375
Qi m' bjen m' Shkjá si m'mish të dashit.
Jakup Feri, 'i Zog Skyferit,
Lshon me Plavë e me Gusí,
Shkulm si lshon çutrri Peshterit
Mbas nji shiu rá me stuhí 380
Shka ká thânë, Bac Patani,
Ardhun shtatit << xhevrdare :>>
Pa ndigio, 'or Rushman Hasani:
Se kta Zubeit - dalshin fare!
Per Tynzonë, po e çarsin Shkrelin, 385
Ke per plume dert s' po kan
E askund kamben nuk po e ngelin:
A t' i msýjm, Rusho, m' tagan?
M' kambë Rushmani çohet filli,
Si lugat dalun prej vorrit, 390
Rrfé taganin xier prej milli
E nper reshpe të Çakorrit:
Si ajo rêja e nji thellimit,
Qi u bjen qiellve tue vetue:
M' Shkjá turr lshohet trimi i trimit, 395
N'dorë tagani tue vezllue
N'p'r ato rreshpe en'p'r ato rrmore:
Shum do t' kndojë qyqja n' Mal t' Zí!
Per mbas tij Shkrel e Zagore,
N' zâ per pushkë e dejlekí 400
Me atà Ducajt, Xhâj e Bzhetë,
T' kan msý Zubcit fyt-a-fyt.
Dy Patâjt, shqype me fletë,
Çuli e Beci, zhyt- e- mbyt,
Se ç' po i furen Shkjaut n'aradhe, 405
Idhtë m' tagan kta tue i a dhânë.
Gjeto Staka, hidra e madhe,
Dhânun vezmeve m'nja'n anë:
Sì turfllon rosa n' shirok,
Tue rrahë fletrat nepr Drî: 410
Po lshon trimi trok më trok,
Per me u pré me Mal të Zí.
Marash Vata, 'i drang drangonit,
Shkon e vjen porsì duhija;
Nuk han bukë mâ as s' pin ujë kronit, 415
Kushdo bje nder kthetra t' tija.
Por Çakorri ndezë t'â zhari,
Mirë shpervjelë tash qi m' tagan
Msýn Dodë Prêçi, Bajraktari,
Me Kastrat e Petrushan. 420
Kallzit grunit ktej e andej
Si lakohen, kur nper arë
Vrap t' hikë derri, qi pertej
T' a ketë gjuejtë nji pushkatár:
Frota e Shkjevet kshtû lakohet, 425
Kah Dodë Prêçi n'mes po u furet,
Gjeto Daka m' ta kah lshohet,
Kah m' tagan Voc Keqi puret:
E msýjn, breshen me shtergata,
Vetë Ivani, derë bujare, 430
Mark Ujkë Vata e Prêlë Ujkë Vata,
Si dý plume n' <<xheverdare >>.
Veç kur rrân aj Marash Gjeka,
Me at Smajl Mal'n e Buzes s' Ujit,
Thue nper Shkjá pa kalon Deka, 435
M' kosë t' i a dhânë sa â ajo tue mûjtë.
Vall, Kelmendi pse, thue, prâni
Pushken tash e mâ s' po qet:
Tash qi msý ká Mark Milani,
Me sá urdí ká súnd të vet? 440
A mos lshoi pritat e hiku
Shì tash, qi m' ushtrí shqyptare
Mâ kobshin randon rreziku,
Pushkë e top kah rreh batare?
S' âsht, jo, fis, qi hikë Kelmendi: 445
Se atý djelmt i ké sokola
Se sa herë qi e qiti rendi,
Si ajo e lashta këndon shkrola,
Me luftue me Turk e Shkjá,
Nder t' shtatë Krajlat nám la vetit: 450
Bâni shkinat idhtë me kjá,
Trazim t' madh i qiti Mbretit;
Veç nji shkjá, Vuksa' Lekë Drava:
Beter burrë, i madh sa 'i trap,
Me do krye tanë rava rava 455
Varrësh s'tagani, edhè 'i zdap
I gjatë, m'trá me i prekë, po, kryet,
Me 'i mullâ, sa 'i grusht, m' nja' n faqe,
Vetllat shllungë, me i zânë t' dy sýt:
Pré n' terzí dollamë e gaqe. 460
Si mâ i miri n' Karadak:
Rubë të bardhë çue shêj per ndore;
N' grusht taganin lá me gjak,
M'krah <<novicen>> vjerrë mizore,
Del m'nji pod e u thotë Kelmendit: 465
Ju, Kelmend, me shka flet bota
Po ishì t' pushkës edhè t' kuvendit:
Plot kotecat, shekat t' plota:
A mos bâ ká nana 'i djalë
N' Bajrak t' uej, djalë trim rrfé, 470
Qi mue ktu n'mejdan me m'dalë
E m'tagan burras me u pré?
Mê ká pushka. T' flakron m' kâmë
Qaj Prêlë Mema: sa per sý
Mos me pasë shka e thrret per n' lâmë, 475
As per krushk, as n'luftë me msý,
Aq i hajm e çufrrak shtatit
Ardhë, e i thát si cung në záll:
Thue ti, po, aj farë maluketit
Shkjaut po e han nja dý herë gjallë. 480
Por ndollë Prêla m' ká 'i farë derrit,
Me trí zêmra e trim si Zana,
Mos me i hikë belás as sherrit,
Edhè i shkarthtë porsí zarana:
Ky i del para Shkjaut n'dervend. 485
Vuksa' Leka fort ká qeshë:
Páshi Zotin, 'or Kelmend,
Pse m'a qitët para ket teshë?
A mos doni m'e vendue
Me mue n' rrogë, per t'm' rujtë do lopë 490
N'Palabardhaj?... Mjaft po drue
Se m'i darë, orë - ligu, n' shkjopë...
Perrçik burrë ky permbí dhé,
Pásha Sh' Pjetrin e Cetinës,
S' âsht i zoti as me m'a bré, 495
N' gojë m'i a shtí gishtin e shllinës!
Shka ká thânë Prelë Mema i Vukel;
Ngul! Vuksan; pse 'i tash si brâsh
T' a kam hjedhë tý kryet nper çukel.
Edhè Prêla, permledhë lâsh, 500
T' flakron m'Shkjá atý, e m'herë të parë
Kryet e tij sa nji <<karricë>>
Tue e kundrue rreth Shkjé e Shqyptarë
I a hjedhë m' tokë me gjith <<kapicë>>.
Si nji rrap i haptë me gêma, 505
Shkjau plandoset sa gjanë gjatë,
Tue i shkue gjaku rrêma rrêma,
Shalë e krahë aj tue luhatë.
Zên Prêlë Mema n' shpotë me thânë:
Po a m' thue Vuko, or samadak, 510
Sa rrogë n' vjetë ti don me m' dhânë,
Me t' ruejtë lopët un n' Karadak?...
Ah ! kadalë, moj Cerrnagore:
Se s'ké pá Shqyptarë me sý!
Se ktû i thonë Shqypní mizore, 515
Fort me t' lânë, besë, besa, pa krye.
Se per dukë s'peshohet burri,
Veç per zêmer e trimní:
Se mbas hapit matet turri:
Fjala e lashtë duhet perdî. 520
Mark Milani kur ká pá
Vuksa' Leken shyt per tokë,
Fort â idhnue,veç se s' ká kjá,
E t'ká britë, disì tue krrokë:
Bini, qêna, bre!... Kû jini! 525
He domuza t' kqí.... he zgieba!
Shka harû tash ju po rrini?!
Mtani! Pas vam nanu greba!
Po t' ketë nisë n' voter me u shue
Zjarmi, e buzmi ndê terthuer 530
T'rrijë tue çîzë e tym tue çue:
Zotishpís, zanë vend per urë
Voters, m'mâshna a m'ndo'i ûnë t' zezë
Turrshim buzmin shkundullitë
N' anë prej kah ky zû me u ndezë, 535
Tjera drû nen tê tue zvitë:
Shkrepin shkendijat n' ajri flaurí
E pse m' prush, aj frýn pa prâ,
Ferfllon flaka e me shpejtí
Ndezet zjarmi flakadâ: 540
Kshtû në vrrimë të Mark Milanit
T' u kallë lufta flakë n' dervend,
Kah lshojn turr si uq prej planit
Palabardhajt mbí Kelmend.
Lum per Tý, o Zot i Lum, 545
Fort - i trim Vllaho Serdari!
Se ç' ká msý hallakatrum
N' çetë të vet gjithmonë mâ i pari!
Shungullon Qafa lak e m' lak,
Kah si bisha turret Vllahi: 550
N' dorë taganin sýnin gjak,
T' trashë mustakun porsá krahi,
Si dý rrfé, qi shkrepë njâjë rêje,
Pllojcë zhigasin hausit t' qiellit,

vijon

[GRUDJANE]

Kshtû sulmue t' kan t' thuer njâjë dêje, 555
Gjoka i Vasës e Kiku i Mhillit.
Kiku i Mhillit, derë jetike,
Burrë i pushkës edhè i taganit,
M'ki' pa' ndollë me at çetë fisnike,
Qi, mbas Mirko Kapitanit, 560
N' at Stolac, n' Hercegovinë,
Vrau Smajl Agen e Çengiqit:
Ndersa ky, frymen qelbsinë,
Shpirtin lesh, si lkurë iriqit,
Kishte dalë me mledhë haraçin 565
Neper << rajë >>, e njânin m' shkop
Rrah e mbyt: tjetrit kerbaçin
Njeshja ftyrës e varë m' konop:
Shnjerzo çika e turpno nana,
Si e kndon kanga gjatë e gjatë 570
Shka ká thânë vall, Tverrdko Stana:
Hallallë, nanë e hallallë, tatë!
Se, manà, me ç' m' duket mue,
Vshtirë se kthej un mâ n' at dhé:
N' shtek të vshtirë po kam qillue: 575
Me ksi trimash kurr s' jam pré!
Udri, Tvrdko, Bog te ubijo!
Me nji zâ sa ká n'gabzherr,
Mbrapa i vret Vukotiq Mijo,
Kah lshon turrin nper nji djerr. 580
Rakiq Pera, me trí zêmra,
Po bjen n' luftë si nji kulsheder:
Se atij mbrapa si merr thêmra,
Me e gjuajtë m'top, me e gjuejtë m'gopeder.
Se edhè Pavlo Vuçetiqi 585
Manà, m' kenka 'i shpaté e gjallë !
Shum do krena Turqsh shperthiqi,
Kur me Turk lufta kje kallë.
Lshon Gjur Draga hallagrep,
Me do krye tanë gunga gunga: 590
Se m' tagan trimi ç' po i ep,
Thue kund rrahit po siell m' cunga!
Qaj Turk Shabi thotë nji fjalë:
Ndihmo, Krisht, e ndihmo, Zojë,
Ç' po msýn Shkjau suvalë suvalë, 595
Pushken n' dorë, taganin n' gojë.
Shka po ulron krés s' nji cabokut,
Si harusha n' at bjeshkë t' Krrabit?
Trimi i trimit Mashi i Cokut
Po i lshon zâ njati Turk Shabit: 600
M' kambë, Turk Shabi, derr i derrit!
Se nám t'zí Shkjau m'né po bân!
S' na bân kryet mâ as sa 'i krye berrit,
Po s' i a thyem hovin m' tagan.
Lshon Turk Shabi porsí fjera; 605
Msýn Muç Hasi si duhija;
Kaq t' âsht dhânë zhurma e potera
Edhè ushtue t' ká Metohija,
Kah lshon turrin Mêmi i Smailit
Me at Prêlë Mirin krah per krah: 610
Gurgullon gjaku rrkajë poshtë malit,
Shakull gjindja bijn per rrah!
Ujë kovaçi pse taganit
Të Pr6elë Mirit dhânë m'i ki'te
Me helm t' shlligës e tamth t' luanit 615
<<Fjalët>> tue i thanë qi aj veç por dijte.
Paj ky Prêla, manà t' Zotit,
N' at mollë Shkodre nder Parì
Javë per javë, ç'do javë t'motmotit,
Ká 'i krye Shkjaut çote dhantí. 620
Dedë Ivani: Raznajsh s'vendit,
Qi, në zâ per << gojë>> e << gisht >>,
Shkapercete vrap nji rendit
Tre kual rresht, lidhë bisht në bisht:
Turr ka'â lshue trimi mbí Shkjá, 625
Ora thepe e Karadakut
Prej gazepit nisë me kjá,
Rrkajë volísh tue i shkue lot gjakut;
Mirë ke e diejte, manà, shkina,
Se kû hovin shperthen Deda, 630
Atý krenat nper ledina
Rrokullisen reda reda,
Qaj Gjokë Marku e qaj Djalë Miri
Sa herë sjellin me tagana,
N' Karadak fiket ka' i qiri, 635
N'zí pështjellen njaq do nana.
Mashi i Cokut, sýn sa kau,
Kur merr turrin per me lshue,
Se ç' perpushet atý Shkjau,
Si ajo shlliga n' zjarm vallue. 640
Vigmat, krismat e poteret
Shungullon Qafa e Çakorrit,
tmershim po gjimojn humneret,
Ushton bjeshka e Pernjavorit.
Kur, qe, s' epëri po lshohet 645
Nji taborr Bijocash s'rí:
Si làpurat poshtë hudhrohet
Rreshmja boret në malsí.
Trima t'çartun, hajna, cuba,
T'idhtë si helm ruejtë n' gastare: 650
Si atà skrapthat nper kaçuba:
N' luftë t' janë hjedhun fulikare.
Porsì kur në flakadâ
T' hjedhë bariu 'i vandak dullîja,
Krepaton flaka pa prâ, 655
Shkrepin shkendijat mija mija:
Kshtû t' u ndez lufta atý zhari,
Kur tue lvitë e tue uluruem
Turr Bijòcasit pik s' pari
Msýn m' Shqyptarë porsi t' terbuem. 660
Jo, po, besa, more probe,
Veç n' ardhsh vetë ti e t' shifsh me sý
E të ndiejsh me veshë; se, tobe!
Ne din gjûha me shperblye,
Sa me t' madhe nji uturimë 665
Janë perlám Shqyptár e Shkjá,
Tash qi, breshen me vetimë,
Bijócasit n' luftë kan rá.
Vrrimet t' kobshme, m' nja perzí
S' fshamesh s'mbetunavet shitue, 670
Edhè hajke, n' brohorí
Qi bâjn trimat m'luftë tue lshue,
Kthelltë, mjerueshim t' tingllon veshi,
tmeret të perqethët t' bjen shtatit;
trandet rrahi edhe bushnjeshi, 675
Topat kah gjimojn nalt shpatit.
Se kahdo qi sýni t' pritet,
M' mal a m' fushë, a m' shpat a m'lak,
Ké per t' pám, ofshé ! si pliret
Anë e kand vendi në gjak. 680
Atje lshue Shqyptarët rrfé,
Si zanát luften qi e kan,
Vû t' kan para nji çetë Shkjé,
Lehtë tue i ndjekun nepr plan.
Trima Shkjét e mâ se guri 685
T'fortë, kan dyndë kah Kumurasha,
Shqyptarët pritet. e nper zhuri
M' shpinë po u lshohen si harusha.
Atý - ktû por mâ perkrejti
Njanes lagje ke s' po i del 690
Me thye tjetren ndermjet veti
Mberthye gjindja kacagjel:
Mbrapa kamba kah s' i rrshet
Kujë, veç ndiqen rreth e okolla,
çeta çetés rreth po i permveshet, 695
Si kulaç qi mlidhet bolla:
A si vala e drinit, kúr
T'dêhet bora, shkulm tue rrmye
E bardh shkumet, me zhumhúr
M'kamba t' urës t'vîjë shul me u thye: 700
Gallamarde qi tue vlue,
Per rreth vedit rrëmèn gjiri,
Rozafati kthelltë tue ushtue,
Friget m' kambë me ngujue nieri
Edhè kshtu tue u kacafitun 705
Shoq me shoq, e me tagana
Krahësh e krahesh tue u krastitun,
Idhshem tue u shemtuem m'shejshana,
Atà ndêjen, dér qi dita
Shtekut t'vet në t' sosun mrrîni, 710
Edhè muzgu, si u muer drita,
T' zezë pelhuren dheut i a shtrîni.
Prani pushka e topi lakut,
Shukë âsht zani, e i eshtim vorrit
Dhén perlau; nper hurdha gjakut 715
Veç t' varrumit terthuer Çakorrit
Atý - ktû tue lvitë rrshanë:
Si ato rrajzat n' pleh: trishtueshim
Fshâjn, gjimojn, kush shpírt tue dhânë,
Kush per ndihmë tue thirrë mjerueshim. 720
Nderkaq era edhe ká mê.
Qi kisht' frý diten dá,
E merthye si isht' qiella n'rê,
Shiu me rrshekë i a nisë me rá.
Kúr qe nisë muzgut nper shí 725
Ushtrís s' onë ndihma me i ardhë,
Çeta çeta e vija e ví,
Sí ato ulkojat neper mardhë.
Me ushtrí t' vet lshue vrap Prêlë Tuli
Prej Sutjesket i a prispjeti. 730
Kulmit t' kreshtës trimi edhè dueli,
Per nen t' cillen ndermjet veti
I'n grî at ditë, si tue qitë adra,
Hot e Grud e Vasoviq:
Preu n' tagana, thue janë badra. 735
Gjueju m' plumbe, si m' guriq.
Si 'i kulsheder, nder Elbnishta
I a ká befë Malsija e Madhe;
Asht kapë Reka te Kuqishta
Kokrra kokrra e arradhe arradhe. 740
Dukagjini. porsi rrfeja.
Ká kalue Qafen e Diellit;
Has e Nikaj kah Meteja
Me Mertúr i a mrrîjn nji fillit.
Si bjen breshni hova hova 745
E thán djersët e katundarit,
Kshtû t' kan rá Shtrelci e Rugova
Ka' ajo Mokra e Shekullarit.
Rrâ Postrripa kah Gradina,
Zûni pritat per urë bregut; 750
Nguli Shllaku kah Marina,
Mveshë janë Gjâjt Majes s' Lejlekut:
Zana e Madhe gjithsì e mira
U ká prî nper at terrinë,
Kê ngujo nder shtiqe t'vshtira, 755
Njanin m' shpat, tjetrin m' ledinë.
Edhè Shkjaut rrethin i a qiten
Anekend, si mbrendë nder dana,
E me t'zì tue pritë i'n driten,
Per t' a msý m'pushkë e m' tagana. 760
Vojtun sogjet rend mbas rendi.
Mark Milani kan diftue,
Si n'Shqyptarë merthye isht' krejt vendi,
Si edhè ushtrija isht' mbetë rrethue.
Mark Milani dredhë mustakun: 765
Fort ká rá trimi n' kujtim,
E as s' i del me hjekë mendsh Plakun,
Qi e pat pá n' nadje n' vegim...
Si âsht mendue ashtû 'i herë me veti,
Ç'e ká hanger buzen m' dhamë! 770
Se edhe ftyra fort i treti!
Ká marrë trimi e âsht çue në kamë;
E si shpatit nji barí:
Kúr ndoj gjedh a dhen a dhí,
Tufat dá e m' kullosë hutue, 775
N' mbramjet nuk i kthen n' katue
Ase n' vathë: poshtë e perpjeta
Nper zabele e nper shkorrata
Shkon e vjen, e nper ograja,
Kahdo qi t'a mbajë uzdaja, 780
Se do t' hasë m' bagtí të tretun:
Marku kshtû fillikat vetun,
Ngerthye vetllat shllungë n' mes t' ballit!
Thekatueshim po i bjen malit
Neper terr e shí me rrshekë 785
M' nja tue rá, aj per me u pjekë
Me qat Mirkon Kapidanin,
T' cillit ndî i a kishin zanin
Krali i Namses edhè Mbreti;
E mbasì dikúr e gjeti, 790
Ká marrë trimi e kshtû po i thotë:
Se, per Zotin, Kapidan,
Q' se kam lé e rá m' ket botë,
S' dij se ngelë kam mâ n'zalldan
Se n' ket natë. Neve Shqyptarët 795
Çark na bâkan. Fort kam frigë,
Se né ushtrín kan me na çart"r;
Pse edhè 'i natë kjo âsht fort e ligë:
Si thue hallin i a bâ?
Besa, pra, shka t' tham s' po dij, 800
I a kthen Mirkja si nen zâ;
Veç, q' se dalë kemi n' ushtrí
Edhè n' luftë kem' rá n' kto vende,
Jo n' e Marte: si qi motit
Ká kênë doke: por n'e Prende, 805
Zêmra keq, manati i Zotit,
Kaq m' ká ndî, sa s' thohet dot,
E as s' dij se kû kem' me dalë.
Por pse ngaeja s' âsht ktu kot
Me ndêjë na tue tjerrun fjelë, 810
Kish' me thânë, lum Komandari,
Si ashtû mendja mue m' a pret,
Se t' del puna mâ per s' mari:
Shi njitash, nper shkurre e mret
E tue rrahë shiu e shtergata, 815
Ushtrín m' e lshue bregut t' Limit;
Qi nper terr e pa u sosë nata,
Me u rrqasë tinzi, e para agimit,
Urë pa urë e trap pa trap,
Fíll me dalë n' at Qafë Marinë; 820
E mandej, tue u lshue ne vrap,
Me marrë rrugen per Cetinë.
Se per ndryshe, mana t' Zotit,
Né tash po na hupë ushtrija.
M' shpinë Shqyptarët e ket farë motit 825
S' dahna shndosh, tham, lum zotnija.
Marku at herë urdhen ká dhânë,
Mirë ushtrija me u dyndë vendit,
E poshtë malit per m' at anë
Me u ndê Limit rend mbas rendit. 830
Kthye nderkaq pergjysmë ká nata,
Edhè << Shêjzat >> ki'n prendue;
Mê ká shiu edhè shtergata,
P'r 'i herë gjama edhè âsht ndalue.
Kur, qe, 'i rê, si pezhgvja zí. 835
Niset fíll prej Dormitorit,
Qi, tue i rá qillës me furí,
Vjen e nd6ehet kreshtës s' Çakorrit.
M' Çakorr r6eja si ká dalë,
Lum e lum per t' Madhin Zot! 840
Qi s' kem'kënë e na ká falë!
Se ç'ká shkrefë stý nji mot,
Se ç't'i a dha flaka e vetima,
Se ç't'i a dha krizma edhè gjama:
Ç' t' i a dha ushtima e bumbullima, 845
shungullima edhè rropama!
Flakë per flakë, po, e kurr pa dá
Shkrepte rrfeja kryq terthuer,
Aha e brej bjeshkve tue çá,
E harmote me zhumhúr 850
Kepash s' eper t' gristat karpa:
Pod e m'pod qi, poshtë rrmorevet
Tue balcue e shperdha m' shperdha,
Kulihum turr gorromiseshin
N' gurrní t' prrojevet shkumuese. 855
E t'u shkref atý 'i stuhí
Erësh s'perzijta, shungulluese,
Rriba e s' cilles, me furí
Kah pershkohej bjeshkés e vrrinit,
Shkulte bungat qindvjeçare, 860
Si me shkulë ndoj kallm purrinit;
E si kênë t' ishin bazhgare,
Duhmja e dyndte, e me uturimë
T' perfrigueshme, i shakullote
Nder humnere. Nji zhaurrimë 865
E pa preme bjeshkve ushtote;
Kthelltë termegshim buluritte
Toka, e lkundej shrregull; kreshta
E Çakorrit flakë zharritte,
Edhè duhmet e rrfésh s' shpeshta, 870
Njizet pash, po, u sham, e ngeli
Shyt, porsì nji kyç Gojanit
E u perzhit per rreth zabeli
N' Koprivnik e m'bjeshkë t' Trojanit:
Gjithkû kjenë prozhme e dushkanjé, 875
Hije, pyje e megje t' dáme.
E nji nig e nji tymtajë,
Era surfull, e 'i zhigame,
Nji zhaurrinë, nji suzhë e 'i vapë:
Sa qi shkulm ká nisë me vlue 880
Liqeni i Plavës, e nalt mbí kapë
T' Zeletinit, tue vetue
E pa dá tue shkrepë rrfeja,
Merr zjarm ashta, e flakadâ 885
Ndezet pylla kah Meteja.
N'at thellim, po, e n' at tufâ
Qiella e toka ashtû perzí,
Kishte thânë, se rruzullimi
N'flaurí e n' leskra po shkatrrohet,
Edhè n' Kaos t'pa skáj shqimi 890
Po sodomet e dermohet.
Per mbas malit per në qiell
Hylli i Dritës si vezulloi,
U shuk plajmi e moti u kthiell,
Si cirkë voese n' perivoj. 895
Veç se bjeshkët, po, kthelltë ushtojshin,
Brraka, çutrra, prroje e shé
Gallamarde ka' u dikojshin
Neper rrash, tanë shkumë e dhé.
Amet Limi kishte dalë 900
E askund lânë nuk kishte vá:
Si mjerë kush qi nper at valë
T' jetë ngushtue sod kambë me rá...
At herë Drita tuj ague,
Mark Milani, trimi i trimit, 905
Mirë ushtrín në kambë ká çue,
Edhè prî i ká per urë të Limit:
Kû, ashtu shurdhë e kush pa e ndî,
tue rrahë dromin me t' mdhej hapa,
Do m'e qitë shndosh në Mal t' Zí, 910
Topa e nozull lânë permbrapa.
Veç se uren mjeshtri motit
T'ngushtë e drunit lshue e kisht' pasë:
Kshtu qi frigë kam manà t' Zotit,
Mos t'a lshojë Markun ndoj drrasë... 915
Po isht' Shqypnija 'i vend belá,
Kû s'bân kryet mâ shtrêjt se 'i shtamë:
Vshtirë se Marku ká me u dá,
Pa i u njitë ndoj ferrë m' dollamë.
Pse edhè, qe, tej n' at báll ure 920
Vend Rrogòvasit kan zanë,
Menden qi m' a ki'n kubure:
Zog mbí urë me flutrue s' lânë.
Prandej m' urë kúr mrrini ushtrija,
Ç' ushtoi Mokrra e Shekullarit, 925
Larg gjimue ç' ká Metohija,
Ç' t' âsht tremë kali i Komandarit,
Kaq zû pushka atý me zí,
Kaq zû plumja me fishkllue;
Si njaj breshni me duhí: 930
Malazest per dhé tue i shtrue.
Flakë per flakë ushtria shqyptare,
Rreth e çark shtrî Markut m' shpinë
T'i a ká vû pushken batare
Shpat e m' shpat, luginë m' luginë. 935
Priten n' báll e Limin dét,
Prej Shqyptarësh futë mbrenda 'i rreti,
Kah t' i a mbajë, tash, Marku i shkretë ?
Ç' do t'mendojë, vall, vetmeveti ?
Me qindrue, si e ká zanát, 940
Qe shka Marku ká nder mend.
N' Mal të Zí luftojn 'edhè grát
Per lirí, per fé e per vend:
Jo s'qindron nji Mark Milani,
Derë bujare gjet me gjet, 945
Larg n'Europë qi i ká vojtë zani,
E i druen sherrin Krajl e Mbret.
Mark Milani, kur ká pá,
Se isht' rrethue n' mjet uj't e shpatit,
Ç'âsht berlykë atý si ká, 950
Tue britë t' madhe mâje atit:
M' kambë, sokola t' Malit t' Zí,
Me çilë shtek per Karadak !
M' tani, djelm, ju me furí,
T' rrjedhë sod Limi shkumë e gjak ! 955
Edhè at herë, si 'i gropë gelqere
Atý vendi t' u ndez zhari;
Vojti krisma dér m' pelqere,
Ka' u perlanë Shkjau e Shqyptari.
E papreme 'i shungullimë 960
Ishte mali, ka'ashtû zijte,
Vlote pushka, e me vërrimë
Të shituemve ajo u perzijte.
Edhè Shkjau, ashtû tue msý,
Pa kqyrë shtek pa kqyrë handek, 965
Bukur nalt aj erdh e u shtý:
Sa, medjè, shum herë u rrek,
Me shperthye neper ushtrí
E me u nisun kah Cetina.
Ora thepe e Malit t'Zí 970
Shum gajret po u epte, shkina,
Malazezve e mirë po i msote.
Shtîju i rí, herë shtîju plak:
Gjithnji sulmin u a drejtote
Qandra e jonë kû bâte lak. 975
Zâna e Madhe atê e ká pá:
E ká pá, 'dhè njoftë e ká:
Sýnin kurr nuk i a ká dá,
Edhè e Mira, n'shllungë tue u strukun
Të nji rêje, âsht bâ e pa dukun; 980
Edhè pritte qi t' i vîjte
Per nen hov e m' shpinë t' i bijte,
Me tê bashkë t' u kacafitte,
Edhe shkinen mos t'a lîjte:
Mirë nder kthetra atê shterngue: 985
Malazezve me u ndihmue
N' at shtek t'vshtirë. Kúr, qe, flutrim,
Tue u ra qiellve nper agim
Ora shkinë vjen e pershkohet
Zhgjetë perpara Zanës. Ç' tí lshohet 990
Fulikare Zana m' shpinë:
Si njaj orli - gjeraçinë
Lshon m'bollshorde, si t'két pá,
Se don zogjt n'çerdhe m' i a ngá.
Kúr ká pá njajosývrangta 995
Ora thepe e Dormitorit,
Si ashtû rrfé po i shtrîhej mbrapa
Zana e Madhe e Vizitorit,
Se ç'ká nisë ajo me dredhë
Poshtë perpjetë, kryq e terthuer: 1000
Herë n' nji rê, herë n'tjetren struku,
Tash mbas malit tash mbas suket:
Rrash per tokë herë rrahi flatrat,
Prap pingul flutro perpjeta,
Veç si t' mûjë soje me pshtue. 1005
Por, si pá ká ajo, se vrap
Zanes s' Madhe s'mund t' i hike,
Asht sjellë shtriga e fyt - a- fyt
Me Zanen atý âsht perlá:
Sa per kshtû, isht' kênë trimneshë, 1010
Edhè, besa, fort belá,
E pa qander nuk po lidhej:
Me sa âsht lidhë ajo ndoj hrë
Q'se zanë vend kâ n' Karadak.
Grykë per grykë e flok per flok 1015
Ore e Zana ashtû perlá,
Ç't' janë dermishë shoqe me shoqe!
M' dhâmë e m' thoj se ç't'janë lvryë!
Ç'po u shkon gjaku rrkajë nper ftyrë!
Fluturim neper ajrí, 1020
Idhtë n' mjet vedit kaperthye,
Haju, shaju me mëní,
Vrrit, piskat sa kurr ki'n n'krye:
Fort po u ndiqshin e u perpiqshin
Po u shkelvitshin e u llomitshin, 1025
Herë dér m'rê tue zgjatun shtatin,
Herë tue hî sì xhixhilloja;
Tash nper tokë, porsì dý bolla,
Shkarrafendu: mbandej shrregull
Prap nper ajr kacrrue n' mjet vedit, 1030
Porsì verës dy pilivoesa,
Kúr shoqe me shoqe hahen:
Siell e bje ato njana tjetres,
Me nji pezm, me nji mëní,
Mendt e krés me t'pasë merzí; 1035
Veç kurrnjanes nuk po i del
Me u ngrefë m' shoqe kacagjel.
Por se, qe, neper ajrí,
Dikû andej prej Fushës s'Iballes,
Vîjn dý Shtriga, hypë m'dý breshka: 1040
Njena Sutë, tjetra Pasutë.
Ishin breshkat, breshka detit,
Aq të mdhaja, sa 'i samar;
Ishin Shtrigat si dy grreça
Kjumshtit hjedhë nen çarranik: 1045
Koc e lkurë e t'kthyeme kuk,
Si dy drapna ngulë nder hatlla;
Veç se t'idhta e gazepqare
Kurrkund halli mos m'i u pá:
Qi nder shtatë Bajrakët e Pukës 1050
Lânë nuk ki'n me u shndoshë varrë pushke,
Me gjith hudra, pê e gershanë
Mbí t' varruemin pezull vjerrë;
Nuk lanë fmij me u rritë per s'mari;
Garravâxh bânë djelmt e rí, 1055
Nuseve edhè lshoju <<zvercen:>>
Bâni, qyqet, si çapini!
Shtatë pash punët bâni mbí dhé,
E hupi shtatë pash nen dhé:
Si -- Zo', ruena! -- puna e tyne. 1060
Kto i'n kênë nisë per n'nji log Shtrigash
Dika' andej n'Kotorre t' Reja,
E zanë Drita i paska shtekut,
Ke hutue ki'n kênë te shpija,
Tuj u lye, po, me do << gjallë>> 1065
Vetë e breshkat, qi të mûjshin
Pezull ajrit me u pershkue.
Ajrit Shtrigat tue kalue
Breshkave kaluer mbí shpinë,
Kúr kan rá drejt Metohís 1070
E per ag t'kuqlimtë të Dritës
Kan soditë, si Ora shkinë
Edhè Zana e Shqyptaris
Fyt - a - fyt ishin perlá:
Ftyrës e parsmes krejt n' gjak lá, 1075
Fort ka' ipshin m'dhâmë e m'kthetra:
Kryet breshkave andej kan reshë,
Ato rrole Shtriga t' vjetra;
Edhè lshue t'janë m'Oren shkinë,
Porsì kênë t'ki'n dý kulshedra, 1080
Njana, po, mâ e idhtë se tjetra.
T'i u hodh Suta per mbas shpinet
Edhè flokve ajo i a njiti:
Arrçit kryet gati i a qiti,
Kah i a ngrifte pa farë dhimet, 1085
Si me shkulë kund lî Zadrimet.
Ftyrës Pasuta si kusija,
Me 'i dhâm n'gojë ngerthye si capë,
Ajrit flokët lshue leqe leqe
E ardhë shtatit si 'i ngaskeqe, 1090
N' thoj i a njet me njanen dorë,
Mu m'gerglâc, m'nja tue u mundue
Me i a zanun frymen njak:
Nsa me tjetren, si m'gerhanë,
Nisë ká trupin me i lmuer 1095
Poshtë perpjetë, kryq e terthuer,
Me do thoj të mreftë si sorrë,
Per mâ t'madhin, mor', gazep.
Ora shkinë se fort po ep
Fort po ep, qyqja, e ç'po vrret, 1100
Se edhè shtjelmat shum po i qet!
Veç se kot; pse Zana e Madhe,
Me njat Suten Pasuten,
Ashtû pezull nper ajrí,
T'a kan çue dér m' Vizitor 1105
Shi te vorri i s' mjeres Tringë,
Edhè lidhë t' akan per blî:
Qi ato Orët e bjeshkës s' Trojanit
Prej nji mrizit të Muç Hasit
Bartë e paten m' Vizitor, 1110
E qi, t'Lumet, edhè e ngulen
Tre pash n'dhé n'krye t'vorrit t'Tringës.
Mbasì e lidhen per at blî,
Ká marrë Zana e kthen n'Nokshiq,
Kû po grîheshin n'mjet vedit 1115
Malazez edhè Shqyptarë.
Atý, at herë, Suta e Pasuta
T'a kan kapë ka'i gjarpen n'dorë:
Shlligë të gjallë, tanë helm e vnér:
E me ta t'kan hî me e rrafë 1120
T'mjeren Orë të Karadakut,
Per pa kqyrë, mor'probja i êm,
Se kû i djegë as se kû i dhêm.
Lshue m'tê breshkat si t'terbueme,
M'dhamë i a grizshin misht e shtatit 1125
Per gazep. Gerthitte Ora
M'kupë të qiellës, sa gjithkû mûjte,
Tue i dhânë shtait per me pshtue.
Ah! kadalë, eh pitigonë!
Zên Pasuta si tue e shá; 1130
Se s'të lshoj, jo per Tynzonë!
Shtatin n'gjak krejt pa t'a lá.
Hider, bre! Ti me i ndihmue
Mark Milanit t'birit t'shkinës,
Qi Shqypnín aj rreth m'e shtrue 1135
Per nen kambë t'Knajzit t'Cetinës...
Po a kujton, morì gabele,
Se Shqyptarët kan dalun fare,
Qi me ardhë Knjazi, me 'i kál zhele,
Per t'sunduem mbí tokë shqyptare? 1140
Edhè at herë, me at shlligë në dorë,
Siell e bjeri, tanë maraz;
Brit, gerthit e ngrata Orë,
Si macë Frorit mbí pullaz.
Ora shkinë e Durmitorit 1145
Mbasì lidhë kje ajo per blî,
Lidhë prej Zanet t'Vizitorit:
Njat ushtrín e Malit t'Zí
E lshoj zêmra gjithunjí,
E muer hiken. Fulikare 1150
I u shtrî m'shpinë ushtria shqyptare,
Me nji brimë qi me t' shurdhue:
Kê tue vrá, kê tue shitue,
Dikê krejt tue shkurtue:
Tjerët në Lim vojtë e sharrue, 1155
Trí taborre Mark Milanit
Hupë i kan n'at log mejdanit,
Treqind krena edhè i kjenë pré,
Rob janë zanun treqind Shkjé!
Zana e Madhe ç'po lumnon; 1160
Kep më kep po fluturon;
Ká marrë kangen e po kendon;
Po këndon m'kep t'Vizitorit,
Larg me u ndî m' Boka t'Kotorrit:
A t'kam thânë, 'or'Knjaz Nikolla, 1165
Se un, dér sande pa pa marré dielli,
Tringen do t'a kish' pague:
Treqind krena un tue t'i pré,
Treqind rob un tue t'i zanun,
Trí mij çika e nuse t'reja 1170
Para kohës tue t'i lânë veja:
Me kjá ato, po, si gjith qyqet
Nper kasolla t'Karadakut,
Si ato bubat pshtjellë në zí?
Po m'a pvet njat Mark Milanin, 1175
E aj, po, ty ká me t'kallxue,
Ká me t'dhânë t'zín zihariq,
Se sa ushtrija t'met n'Nokshiq:
Oren çuet se e ká Shqyptari,
Qi << Shqyptár >> vedit i thotë: 1180
Se atje lufta ndezet zhari,
Breshen krenat bijn per tokë,
Kúr t'i mbushet mendja e vet
Me qindrue p'r Atdhé e Mbret.

[GRUDJANE]

Knega XXVI
Koha e Re
Hej, moj Zânë, tý t'kjosha true,
Si s'po t'bje nder mend per mue,
Punë të hershme me m' kumtue;
Kangë e valle me m' fillue;
Por më rrin tue fluturue 5
Mollë më mollë e ftue më ftue
Me ato shoqe tue këndue,
Me ato shoqe tue vallzue,
Tue vallzue, moj tue lodrue
Nper ledina e nper rudina, 10
Np'r ata brej, aha e çetina,
Kû bân çerdhen gjeraçina,
Bulon molla e lulzon thâna
E prîjn valle Orë e Zâna
Neper rreze qi lshon hana. 15
Ardhun shtatit si << breshana >>
Rreze diellit dora e llana,
Ftyra shtrue n' fletë t'drandofillit,
Kamba matë per gjeth të lilit,
Shartue zâni m'zâ t' bylbylit, 20
Dishka borë e dishka brymë
Si njaj hylli me ferfllimë:
Mori sumlla sumullore,
Mori dardha dimërore,
Si t' shkoi moti kangë e valle 25
Kangë e valle e zanamare:
Tash mbas flutrash neper zalle
Tash mbas lulesh nper livadhe
Herë ndiq sutat neper curra, 30
Zhytu e mbytu neper gurra,
Ngallit shoqet n' shtiqe t' vshtira:
Sí, perzèt, ty t'raftë e mira!
T' raftë e mira si t'ká rá,
Bjeshkë e vrrî qi m' ké shkelqá! 35
A din shka moj gerxhelí,
Mori rrezja nper frangí:
Se mue kripit m' i rá bora,
Se kah m' lên âsht kamba e dora,
Se edhè as vonë, tham, s' ká me shkue,
N' jetë pertej un pa u kalue, 40
Prej kah s' lânë kend me u kthye dalë...
Pra ndîgjoma ktû nji fjalë:
Lêni sod, moj Shtozovallet,
Lêni flutrat t' marrin zallet,
Lêni sutat t' marrin malet: 45
Shporru vjollcash edhe lilash,
Shporru gurrash e çurrilash:
Se, perzèt, kshtû, moj petritë,
Tuj m' u lá, tuj m' u flladitë,
Herë nper hanë e herë nper dritë, 50
Drue po m' ngrîhesh akull - ó
Drue po fikë mue e vedin - ó;
Edhe lshoú prej Dukagjinit,
Kû m' a shkon të cemtët e dimnit
Neper biga e zgavrra blinit, 55
E fluturim neper ajrí,
Si njaj hylli qi shkëndí
Shkrepë prej mramjet neper eter,
Behma ktû n'ket lissus t' vjetr,
Kû, larg zhurmet e poteret, 60
Dola edh' un n'ket buzë Prandveret,
Per me kndue m' Lahutë t' Malcís,
Se si u end fati i Shqypnis,
Kúr pshtoi kthetrave t' Shkjenís
E duel zgjedhet të Turkís: 65
Perendija si e kisht' shkrue:
E zojë m' vedi edhe u ndertue,
Mbas sa gjakut qi pat dkue.
Pse kaq njerzit po i'n të kqí,
Sa qi askund m' ket shekull t' zí 70
Pá shkue gjaku ví e ví,
Nuk po gzohej, jo, lirí.
Prandaj sod tý t' kjosha falë!
Morì e Mira rritë në halë,
Dèr në Lissus ti me m' dalë, 75
Per me m'vû kangen per fille,
E tue m' ndritë menden me kshille,
E tue m' majtë mbrenda hullís
Së burrnís e t' bujarís,
T'bâjsh qi fjala: e butë herherë 80
Si njaj flladi në Prandverë:
Tash e fortë, e rrebtë dermuese,
Si duhija shungulluese:
T'm' rrjedhë e marë e kund pa neje,
Qi t' rysë mendt, zemrat t'theje, 85
T'i reshë gjinden kah e mara,
Fén e Atdhén t'i lvisë perpara.
Pse, po m'u end kanga per s' marit,
Vonë e vonë fisi i Shqyptarit,
Manà tý ká me t' urue, 90
Bjeshkë e vrrî me t'u lulzue,
Si don vetë moti me t'shkue:
Kangë nper hanë e kangë nper dritë.
Se edhe as ktû s'ké me u merzitë:
Me u merzitë, jo, cok nuk ké, 95
Ke në fllad t' ksajë stine s' ré,
N' jetë natyra tue shperthye,
Këtû gjên shka t' kande tý:
Vezullime e xhixhillime,
Gurgullime edhe blerime, 100
Me lugina e me kodrina,
Me ledina e me rudina,
Hije, kroje edhè çurrila,
Dejka, mjellme e n' shtek kojrila,
Vjollca, lila e karajfila, 105
Drandofille në bubuqe,
Flutra t' larme e mollakuqe:
Kndo bylbylat nper filiza
Këcè dhijzit neper driza
Tue blegrua kingjat nper mriza: 110
Endë hardhija m' qeperiza,
Lulzon pjeshka e zerdelja,
Me u shêjë matet m'gem qershija;
Bleron bungu e bleron vidhi;
Shtatorr fiku kokrrat lidhi; 115
Njethet plepi bregut t' Drinit
Rahá t' mirë ep lulja e blinit,
Kerset fyell e zanamare,
Ushtojn hijes kangë shqyptare:
Qiella kalter, toka blerë 120
Njeti dimen ktû Prandverë:
Njimend stinë per Orë e Zana,
Me prî vallet, tue ndritë hana,
Mal e m' mal, rudinë m' rudinë,
Jo qi ktû në ket krahinë, 125
Kû nper molla gêmeholla,
Kû nper male e mriza hale,
E nper zalle e nper hamalle
Shum po i kisht' do Shtozovalle
Shoqe t' ua, qi po kndojshin: 130
Qi po kndojshin e lodrojshin,
Larg e larg m'i u ndî jehona,
Bâne bén, si kah Valbona;
Se ky vend, se mahet n' mend,
Po kisht'kênun nji dervend: 135
Nji log zânash m' nám e n'zâ,
Kû vigâ e katallâ:
Edhè n' kohë para se Iliri
Vend ktû zû Arbnori i biri:
Na i' n ndeshë, na i'n shkelveshë, 140
Dikúr heret m' dhâmë tu' u shkye,
Mâ vonë s' largu tuj u msý
Kush me zhgjetë, kush me baètë,
Njani m' mzdrak, tjetri m' çomak,
E me lata, e me supata, 145
Me tagana e pushkë të gjata;
Edhè rán shakull per dhé,
Kush per Atme e kush per Fé.
Njani cub, tjetri dishmuer,
Kush gjaksuer, kush simahur. 150
Jo, po, ktû edhè ké me pâ,
Ké me pá, po, njat kalá,
Qi, m' nji koder titanike
Ngrefë mbi ledhe cyklopike,
Per trí mij e kusúr vjet 155
T' u kercnue ndêi, si shauret,
Mbí ç' do forca kundershtare,
Qi me mende grabitçare
Deshten ksajt me kalue ván.
Ké me ndî edhé si kján 160
Vala e Drinit prap n' ditë t' sotit
Per urë vorrit t' Gjergj Kastrijotit,
Shpata e t' cillit dikúr motit,
Vezulloi m' hasem t' Shqypnís,
Si ajo rrfeja e Perendís. 165
Pse dikúr ktû edhè Berdyli
Me gjak hasmesh dhén kertyli;
E ajo Teuta mbretëneshë,
Vashë ilire sokoleshë,
Qi nuk dijte se shka â tuta: 170
Si ajo Shqypja skepekurrta,
Lshote hovin mbí Rromakë,
Pá dhimë Adrjen tue pergjakë;
Prap Kliniku ktû e Pleurati,
Hila, Agroni e Genci i ngrati 175
Kan jetue ktû e kan lulzue,
Mirë a keq atà tue psue;
Kush tue mbetë, kush tue fitue.
Se ktej Gali ka kalue,
Ktej Rromaku, po, âsht pershkue, 180
Sllav e Turq ket truell t' bekue
Me agor t' vet e kan mnerue.
Prandej n'mbramje tue rá hana
Mlidhen tubë Orë edhè Zâna,
Edhè kapen dora dora: 185
Dora dora, bardhë si bora:
Ambel zânin tue dredhue,
Nisin vallen me këndue,
Tash si t' Parët na pa'n luftue,
Atà Ilirt e kohës s' kalue: 190
Tash idhtë fatin tue lotue
T' ksajë së mjeres moj Shqypní:
Se si u pshtuell e mjera n' zí,
Mbasi Turku mbrendë pat hî:
Turku, shplaka e randë e zotit: 195
Per mbas deket t'Gjergj Kastrjotit.
E jehojn male edhè zalle
N'ato kangë e n' ato valle.
Pra, po t' kapi tý merzija,
A se t' lodhen kangët e mija: 200
Se pa tý, besa moj Zanë,
Vshtirë se 'i fjalë un mûj m' e thanë:
Fjalë qi t' jetë n' gojë per t' u zanë:
Ti, po, del naten nper hanë
A nper zheg si t'kape zusha, 205
E n'daç malit, n' daç kah fusha
Bâhe bashkë me shoqe t' ueja,
Edhé atý, at herë, ti thueje,
Kangës e valles sa t' keshë n' krye,
Doradoras tue këcye, 210
Gjithsesi të kandet tý.
Por po deshte ti ndojhera
Me ndjekë suta, e gjaeje tjera,
Me ato shoqe ti, po, del
Nper Molung a se nper Vel; 215
Se atjè gjêni drêj e derra,
Molla, urtyta e mandaferra;
Mjaltë nder zgavrra, e gurra t' ngrîjta;
Mrize t' flladta e hije t' rîjta,
Me blegrime e me çokana, 220
Qi tý aq fort po t' i kisht' anda.
Veç se shka, moj qifteli,
Me t' a vû due 'i porosi,
Per kúr t' dilni ju më Vel.
Kúr të dilni ju në Vel, 225
Per t' a hasë kini nji shpellë,
N'anë prej Rrêje, t' errtë e t' kthellë,
Me nji grykë porsi nji furrë,
Prej së cilles rrjedhë nji gurrë,
Sa me blue, po nji mullî: 230
Atý mbrendë ti mos me hî!
Asi uj', jo, atý me pí!
Pse n' at shpellë qaj Lleshi i Zi,
Nji i Gjomarkaj, Kefalí:
Vesh e m' vesh mustaku i tí: 235
Nji natë gjamt e vetimet:
Me u dridhë toka prej bumllimet:
T' rrebtë kulshedren paska msý,
Edhè m' qafë i a ká merthye
Nji parë dana e t' gjata e t' randa, 240
Mirë nen allkë aj tue i ngujue,
Qi per t' gjallë me u shkapullue
Mos të mûjtte, edhè e branisë
Poshtë nper shpellë n' do ujë të kthellë:
Edhè sod ndîhen tue krisë 245
Ato dana, sa herë t' luej
Shta'n kulshedra neper ujë;
Ke i kan mbetun ato dana
Vjerrë per qafë, porsi çokana
N'qafë t' nji skjapit brynatak. 250
Prandej shpesh rrjedhë gurra gjak:
Si shum kushi qi e ká pá:
Perè danat, m' qafë tu' e vrá,
S' i a lân varren me u perthá,
Qi i a çeli Lleshi i Zí, 255
Kúr i u turr nper at duhí.
Asì uj' ti, jo, me pí!
Por as n' shpellë, jo, mbrendë me hî;
Pse atý sod, permbrenda shpellës,
Dájn orok Shtrigat e Kthellës 260
Me ato Shtrigat e Mirditës,
E me atò t' Zhubës e t' Selitës,
Kurdoherë duen me u bashkue,
Ndoj déll ujkut per t' fergue,
Qi me bâ ndokand gjytrým; 265
A me zí ndoj gjellë nper tým,
Per të lye me tê ndoj shpí,
Qi me i lshue dam e morí
Sí nder rob, si nder bagtí:
Mos me lânë me rritun fmí, 270
Tuj u ngranë zemrë e mushkní.
Kurrsesi ti mbrendë me hî;
Persè gjallë k'in me t'perpî.
E po bâni e t' kcej dalldí
Bregut detit me u baritë, 275
Per me u lá, per me u flladitë,
Per n'mos daç kaluer me shkue
M'bedeví, qi kem' n' katue:
Bishtalec kripin trimnue:
Janë pulbardhat neper Drî, 280
Bardh si bora n' Haramí,
M' shpinë ndonjanes ke me i kcye...
Por, aman tý t' kjosha true,
Per qafë t'sajë mirë me u shterngue...
Se ti jé nji rreze drite, 285
S' të ká randë pulbardha tý;
E mbi tê mandej vozite
Rrjedhes s'Drinit dér në dét.
Kúr të dalish n' atê dét,
Atý bregut ké me pá 290
Floçka e Kshteza ndêjë n' shullâ,
Tuj u krefë, tuj u bubitë,
Shoqja shoqen tue ngallitë
Turr e vrap nper ranë të hjedhne:
Shkaterr flokësh, rizat e zhdredhne, 295
Kmishat kapë me trîza t' derdhne.
Se ato janë grá të detit,
Qi, si ushujzat e breshkujzat,
Po jetojshin n' ujë e m' tokë,
E po flitshin si tue krrokë, 300
Si tue krrokë, si tue gervallë.
Por me pasë per t' i zânë gjallë
E me i mbajtë te shpija niri,
Me folë shqyp zêjshin mâ s' miri.
Se nji djalë, fisit t' Kelmendit, 305
Djalë i pushkës edhè i kuvendit,
Si dishmí bajn gjindja e vendit
Nji kso Floçkash paska zânë,
Edhè n' shpí e paska çue:
Kû 'i herë shqyp atê e ká msue, 310
Mandej marrë e ká per grue,
Me tê bashkë kunorë tue vû.
Edhè u bâka shpijanike,
Tue rritë fmí, tue u majtë fisnike.
Me xhubletë e me shtjellak, 315
Si t' gjith shoqet n' at bajrak.
Veç se shka binín e sajë
Létas nieri mund t' a dajë:
Ke i kan sýt si picigiatë
Edhè flasin per pá u matë; 320
Porsì me branisë zhamella
Ndokund malit neper shpella.
Veç se shka, moj ti belholla;
Ti belholla, rritë nder molla
Ktû edhè 'i punë due me t' kallzue, 325
Qi kthelltë n' shpírt ká me t' galdue.
Ká do kohë, qi t' bardhat zana:
Shtozovallet! qi nper thâna
T' Elikonës prîjn kangë e valle
E pijn ujë n' at Gurrë Kashtalle: 330
Kan lânë bjeshkë e vrrîje e zalle
Të Grekís e dalë n' Shqypní,
Kû, n' gjûhë shqype - bukurí!
Herë tue folë, herë tue këndue,
Kan rysë gjinden me feksue: 335
Se Shqyptari s' âsht gabel,
S' âsht shkerbé pjellun n' zabel,
Mos me pasë aj fis e Atdhé,
Veç me shkelë m' tê Turq e Shkjé:
Jashtë Shqypnijet se Osmanllija 340
Duhej dbue: se vetë Shqypnija
Duhej qitë ajo zojë m' vedi:
M' tê mos me sundue kurr Mbreti
I Stambollës e se të huejët
Do t' shkojn gjûhen tuj e ruejtë 345
Pîjt nder dhâmë, per kto punët t' ona.
Edhè kshtû, njitash n' e vona,
Nisë Shqyptarët kan me mendue
Per punë t' veta, e shqyp me shkrue:
Shqyp me shkrue, po, e shqyp me msue 350
Neper shkolla; e pse të holla
Mendt po i ki'n, e kryet jo shtamë,
Kta per fije janë vû n' lamë
T' ditunís e t'gjytetnís:
E medjè, sod prej Turkís 355
Janë tue lypë autonomín:
Se per ndryshe, thonë, lirín
Me armë n' dorë do t' a fitojn:
Nen kambë t' huej gjallë mâ s' rrogojn.
Tashti, un, moj sý - qershí: 360
Besa, po: fort mirë e dij,
Se ty t' kandet me kerkue
Mriz e m' mriz e krue më krue:
M' shoqe t' ua me u takue,
Bashkë me folë, bashkë me ligjrue, 365
Me u njitë valle e me këndue:
Me këndue, po, e me lodrue,
Si mot t' keq qi kurr nuk m'ké:
Prandverë m'Shnjergj e prandverë m'Shndré!
Ani pra, moj rrezagí, 370
Morì rrezja nper frangí,
Po të kapi tý dalldí
Per shoqní e leverdâ:
-- Eh ! po, i mjeri, shka me bâ?
Kshtû po i kishe ti do mend: 375
Mos me t' zanë kurr vendi vend:
Sod nji send, nser nji send---
Del e merr ti fushë e shpat,
Vel, m' Kodhel, e m' Krye - Bushat:
M' Krye - Busha - pllamë e <<dukat>>,380
Edhè kapu m' Rozafat,
M' at kalá t' Shkoders mizore:
Ndera e nami i tokës arbnore;
Persè atý Zanat i ké,
Pre' Elikonet bartë n' ket dhé, 385
Si të bâjë hana me dalë,
Nisin vallet palë e palë
Me ato Motrat e shqypëtare,
Tue rá fýell e zanamare.
Atý njitu edhe ti valle, 390
E pa dert kund e halle,
tue lodrue ti, e tue këcye,
Thueja kangës gjith sa t' keshë n' krye.
Veç se prap ti ktu me kthye;
Perse kanga, endë pa tý, 395
Ajo âsht váj e tyne nder sý.
Edhè kshtu, nper hanë nper dritë
Tuj u argtue, s' ké me u merzitë;
E tý moti ká me t' shkue
Si don vetë, e pa u kujtue. 400
Qe Lahuta, vjerrë n' sergjí.
Eja pra, moj sý - qershí,
Moj bel - holla, rritë nder molla,
Edhè kangën m' a fillo:
E un këndo, mbande', e ti kndo, 405
Si kndo zogu i veres - o!

[GRUDJANE]

XXVII
Xhemjeti
Erven Pasha, 'i Xhemjetlí,
Mledhë mishlizin n' Babi - Alí,
Edhè u thotë: Zotní të mí,
Mbasi duel êmri i Xhemjetit,
Qi shkaf âsht tebajë e Mbretit: 5
T' jetë kush t' jetë, mashkull a fêmen:
<< Osmanli >> me u quajtë me êmen;
E se t' gjith atà mbas sodit,
Mohit do t'i bishin rodit,
Prej të cillit kishin dalë. 10
Ylqja e Mbretit marë n' at fjalë
Uli kryet e pa u trazue,
Fis e giûhë zû me i harrue,
<< Osmanlí >> tue quejtun vehten.
Edhè kshtû, u ngjatët Zoti jeten! 15
U shkrínë m'njâ Turk e Zejbek,
Lacë, Harapë, Armen e Grekë,
Beduìn e Jahudí,
E sá janë kombe n' Turkí,
Kush pa u ankue, kush pa bâ zâ, 20
Thue se 'i nanë t' gjith i kisht' bâ.
Veç shqyptarve s' po u hî n'kokë
Me u bâ vllazen me tjerë shokë
E << Osmanlí >> me qujtun vedin.
Kta Turkín njofin e Mbretin: 25
Dér dikû edhe Xhemjetin;
Por kombsín nuk duan me ndrrue,
Giûhë as doke me harrue;
E kristjan e muamedan,
Gegë e Toskë, Shqypnija marë 30
Prap se prap quhen << Shqyptarë >>.
Medjè kta, zotní të mí,
Njitash s' voni i a kan hî
Me shkrue shqyp libra e fletore,
Me çilë shkolla n' giûhë arbnore: 35
E mâ teper, sì nper dhamë,
Posë se s' duen me dhânë nizamë,
Janë tue lypë autonomín,
Per me qitë m' vedi Shqypnín,
Edhè Turkut mâ mbas sotit 40
Mos me i lá t' dheta si motit;
Veç me ngrefë ata 'i farë Shtetit:
Po e jo nen hije t' Mbretit:
E m' vedvedi me u sundue,
Pashë as beg mos me ndigiue: 45
Si t'i a bajm hallit s' e dí....
Xhavid Pasha, 'i Turk i Rí,
Kqyr ç' ká mârrë trimi e ç' ká thânë:
Nji, per bé, gjallë nuk do lânë!
Se Shqyptarët po ishin belá, 50
Hajrin kush kurr mos me u a pá,
Veç se sherrin. S' dí a e dini,
Se, q' se Turku s' pari hini
Në Shqypní e dér më sot,
Jo mâ pak: po e tham me lot! 55
Se pêsdhetekater herë
M'né Shqyptarët t' janë lshue poterë
Me armë n' dorë, e t' na kan rá,
Ballë per ballë me né t' u vrá,
Si t' isht' kênë Turku me Shkjá. 60
Medjè ngusht shum herë na e prûne,
Pse zanát pushken po e kishin.
Prandaj hundët m' grusht u duen shtypë,
Qi kurr n' mend mâ mos t' u bjere,
Pis Arnaut ata tue kênë, 65
Xhemjetit me i qitë telashe.
Sinan Pasha, 'i plak me mjekerr:
Javash, burra, zên e u thotë:
Se Shqyptarët janë fis i vjetr:
S' marrin grushta si << manovët >>. 70
Katerqind e disa vjet
Janë, qi hîmë na në Shqypní:
Kush ká bâ mâ shum gajret
Se Shqyptari per Turkí?
Në Jemen kan ardhë me né, 75
N'Sebastopull kan derdhë gjak;
Fyt - a - fyt janë pré me Shkjé:
Kan mârrë krena n' Karadak.
N' luftë uxhunin kta e kan bâ;
T'mbramët te hika e t' parët te meta 80
Janë pjekë n' diell janë ngrî n' murrâ:
Per Daulet s' u âsht dhimtun jeta.
E po ç'bâmë na per Shqyptarë?
Ç' t' mirë na atyne u kem' pertrî?...
Cilla punë, thoni, u kthye marë 85
Ç' se na gjindemi n' Shqypní?...
Na i kem' djegë e i kemi pjekë,
I kem' zjerrë shpijet e toket;
Vjerrë m' konop, i bâmë me dekë,
U kem' prishë kanû'n e doket. 90
I kem' rrahë nper milazima,
Shnjerzue i kem nper agallarë:
I kem' fikë nper myltezima
Repë i kem'nper tasildarë.
Kund ndo'i urë a u kemi lshue? 95
Se janë rrugat qi u kem' çilë ?
Ndonji shkollë a u kem' ndertue?
Shtek t' shperthyem a u kem mshilë?...
Kuerdo t' jetë kysmet me i dalë
Turkut dore Shqyptarija, 100
Posë faltoresh, ku me u falë,
N' Shqypní 'i shêj a e lân Turkija?...
Pse m' at herë duem qi Shqyptari
Gjithmonë rob të rrijë nen né,
T' harrojë gjûhen qi i la i Pari, 105
T' mohojë vendin ku ka lé?
Per me folë kah shpirti del,
Faj Shqyptarit nuk i vîhet,
Pse me Turk sod kapet tel,
Vendi vend pse nuk i zîhet. 110
Me topuz, mor faqja e bardhë,
Me Shqyptarë nuk ndreqet gjâ;
Veç me t' amel rreth tue i ardhë,
Per tý e shtýn deken me bâ.
Prandej vetë kishe me thânë, 115
Se s' âsht mirë Shqyptarët me i ngrá:
Le t' a lâjm ket punë m' nja'n ânë
E mos t' sjellim kot belá.
At herë çua âsht Turgut Pasha,
Streh ngerthye do vetlla t' trasha, 120
E t' ká nisë me ligjirue,
Mirë tue u matë, fort tue u mendue:
I u ngjatët jeta zotnis s' uej!
Per mos daçim me mifë n' ujë
E Turkín m'' e vû n' rrezik, 125
Qi m' u dá pllamë e perçik,
Kish' me thânë, zotni të mí,
Se do shtrue 'i herë kjo Shqypní:
Se Shqyptarve m' drû u do hypë
Mirë per veshësh, edhè, me i zdrypë: 130
Mirë me i zdrypë e mirë me i shtypë,
Qi m' u a zjerrë at zburth lirije
E at kllapí autonomie,
Qi pat nisë ka pak me i Zânë,
Qýsh se dorë Mbreti u pat dhânë, 135
Tash do vjet, me u ba << milet >>:
Kuer Kongresit të Berlinit,
Stambolla tue kênë rrethue,
Na bîn fjalë per punë t' kufinit
E gaperr Europa u çue, 140
Me i a lshue Malit të Zí
Hot e Grudë, Plavë e Gucí.
Jo, po, besa, zotëní,
Q' se << milet >> u bâ Shqypnija
Edhè dorë dha ksajë Turkija: 145
Per nji idare masllahat:
Me rrokë armët me dalë në shpat
Bregut t' Cemit, e me u vrá
Ballë per ballë me hasmin Shkjá
Si t' kisht' kênë Shteti me Shtet, 150
Kan marrë, po, Shqyptarët gajret
Me mendue, se edhe pa né
Mund të rrnohej gjall mbí dhé:
Se mos heret, sado vonë:
N' per miq t' vet e hasem t' onë: 155
Mund t' u shkepshin prej Sulltanit,
Si do tjerë Shteten t' Ballkanit,
Edhè m' vedi me u sundue,
Pashë as beg per pa ndigjue.
E ké t' vshtirë nji herë me reshtë 160
Harushan me krye n' qyp t' mjaltit;
Se mandej i a shkulë ti veshët,
Por qypit s' e shkepë per s' t' gjallit.
Prandej vetë kishe me thânë,
Se kjo punë fjetë nuk do lânë. 165
Se t' bjerë mini nper mjekerr
Anishkà, tha 'i burrë i vjetr,
PO mos t' çilte shtekun tjerve...
Posë Shqyptarësh: manje mirë n' mend:
Kem' Jemen e kem' Armen, 170
Kemi Grekë e kem' Zejbekë,
Me Qerkez me Lkurazez,
Me Bulgarë grêtha luftarë,
Qi po i lshuem na pê Shqypnís
N' punë të gjuhës e të kombsís 175
Veç me dá Turkín e mjerë,
Se s' jet tjetr tash nji herë.
Pse të gjitha këto kombe
Ki'n me lypun Frone e Dhome,
<< Koçobash >> me metun Mbreti... 180
Tash zotní, kjo punë nuk ban.
Pra nuk ká çajre as derman
Per pa i çue n' Shqypní mizore,
Pak me thânë, njiqind taborre,
Qi nji herë e pikë mâ s' parit: 185
Per me e nisë punen per s' marit:
Sylahin m' i a hjekë Shqyptarit;
Mandej m'tê me kapë nji drû
Edhè shpinen me i a zbrû,
Qi të bindet fíll prej vetit; 190
Persè aj cub tuj kênë shkorretit,
Guzon t' dalë karshì nji Mbreti:
Karshì Mbretit e Xhemjetit.
Mbretní, do me thânë fuqí.
Pa fuqí, nuk ka mbretní. 195
Ma fuqí, u mkam Turkija;
Pa fuqí na hupë Shqypníja:
Hupë Shqypnija e Arabija,
Si na hupi, ofshe! Ballkani.
Turkut m' shpinë i hypë dushmani! 200
Kshtû ká folë qaj Turgut Pasha,
<< Aferim >>! i thotë Mishlizi,
Komandár edhè e ka vû
Mbi njiqind taborre t' zgjedhuna,
Per Shqypní tue e nisun fill 205
Qi t' ngushtote shka âsht Shqyptár
Me quejtë vedin << Osmanlí >>
Per mbas << qefit >> t' Turqve t' Rí.
Kah merr dielli e hana lé,
Si Shqypnija 'i vend s' e ké, 210
N' daç per male e per kodrina,
N' daç per fusha e per rudina,
Bjeshkë e vrrí edhè zallina,
Me kullosa e tokë t' punueme
Me liqêj, me prroje e lume: 215
Kroje fushës e gurra shpatit:
E puthë deti per s' të giatit:
Peshku plymë nder kalimare:
Gjâja e gjallë reshë shqere shqere:
Endë mëndashi e endë hardhìja: 220
Ambel sýnin t' mushë robnija:
N' shndet kerthneset marë natyra,
Qiella kthiellet si pasqyra:
Sh' Ndré në bjeshkë e Sh'Gjergj në vrrî:
S'ká mâ bukur n' rrokullí. 225
Me na pasë gjithkush lakmí.
Por ç'e bân? se sod, or probe,
Me t' a falë Shqypnin, kush, tobe,
N' e shikjon dý herë me sý,
Kaq per kob qi t' a ká msý, 230
Turgut Pasha, 'i turçelí
Me njiqind taborre ushtrí,
Tanë Çerkez e Lkurazez
Turkoshakë e Anadollakë
Manovë Jevk, Lacë e Zejbek 235
Me pushkë n' krah, me zjarm n' sylah
Njani n' << fes >> tjetri n' << qylah >>
Toka e zezë me 'i pasë qirah;
Edhè m' shpinë aj i a ka lshue, 240
Me Moskov, thue, âsht tue luftue.
Kacaleci si lshon m' arë,
Fund e maje tue e mshî mbarë,
Kshtû Shqypnís i u rras asqeri
Ç' merr prej Jugut der ke Veri; 245
Edhè Pasha Turgut Pasha,
Idhtë ngerthye ato vetlla t' trasha
T' ká ngrefë top, t'ká ngrefë havan,
Edhè qitë ká nji << ferman >>,
E pa i lânë kund kujë derman 250
Lypë nji herë e pikë mâ s' pari:
Sylahin me hjekë Shqyptari
Edhè armët aj me i dorzue:
Mbasandej mos me guzue
Kush << Shqyptár >> vedit me i thânë, 255
As me majtë doke e kanue
As nder shkolla shqyp me zanë;
Shqypen shqyp jo mâ m' e shkrue,
Por turqisht: ká lypë mâ teper
Qi Shqypnija e poshtme e eper 260
T' epte asqer, edhè të late
Pagë e t' dheta e begajate,
Gjithsi isht' êmri i Turqve t' Rí,
Ase e bân vendin faní.
Kúr ká ardhë rendi i Malcís 265
E t' kan ndie ata Krenët e Malevet,
Jânë bashkue, kuvend kan dalë:
Per jetë t' ande, Pasha i Mbretit;
Fort n' gazep mos me na mârrë,
Né 'edhè me na lânë sylahin; 270
Se kem' ndollë disì n' kufî
E shpesh po na bje me u vrá
Kû me Urum e kû me Shkjá.
Mbasandej ti po na thue
<< Shqyptár >> mos me quejtë na vedin 275
Por m' i a njitun << Osmanli >>,
Edhè shqypen me e harrue.
Vargjeç, Pashë t' ngjatët Zoti jeten !
Se kto punë n' perde nuk hînë.
Kúr na t' mbajm ligjen e Mbretit: 280
Por të preme per mbas vendit:
E t' lájm pagë edhè të dheta,
Mbas zanatit qi kem' pasë
E si t' shifet se Dauleti
Vendin t' onë e bân mahmúr, 285
E jo kshtû me e lânë harabë,
At herë na, Shqyptarë me gjak,
<< Osmanlí >> bâhna me pûnë.
Kaq âsht mjaft, kishim me thânë;
E kurrkund nuk âsht nevoja 290
T' hîjm nder kso maklladesh t' kthella:
Jo << Osmanli >>, jo << turçelí >>
Ky << Çerkez >> aj << Jahudi >>...
Po, Shqyptarë jemi, zotní,
E Shqyptarë prap duem me mbetë: 295
Kështû, Pashë, na e kemi gjetë,
Perzèt kshtû edhè do t' a lâmë.
E per punë, qi lypë nizamë
Na s' kém djelm me çue n' Jemen...
A si u thonë ylqeve t' Mbretit. 300
Na ktu vetë vritu me Shkjá,
Djalin çoe me u vrá me Turk,
Pasha Zotin, more Pashë,
Kurrsesi kjo pûnë nuk bân.
Ti ké ngrefë top e havan: 305
Perzèt mshoj, t' lumshin t' dy krahët;
Se edhè kshtû s' u rrnueka gjallë.
Kështû Krenët kan ligjirue.
Turgut Pasha fort â idhnue,
Fort â idhnue, t' madhe ká britë: 310
<< Haps qafirat tash me i qitë >>!
E t' a dijn, se në Turkî
S' ká Shqyptarë, as s' ká Shqypní,
Veç ká Mbret e ká Xhemjet!
Haps i bânë Krenët e Malcís 315
Qi per Mbret n' kufî t' Shqypnís.
Ballë per ballë tue u vrá me Shkjá,
Vendin n' gjak krejt e pa'n lá.
At herë Pasha vû leçí
Mos me çilë kurrkund n' Shqypní 320
Shkolla shqype, edhè me shâmë
Njat të vetmen qi ishte n' kâmë
N' Elbasan, e m' e bâ lâmë;
E po u gjet kush nder Shqyptarë,
Qi me u marrë me gazetarë, 325
A me qitë shqyp ndoj fletore,
Tha, pa e çue nder gjykatore,
Sa gjânë gjatë m' e shtrî n' sokak,
E me e rrahun me dajak,
Dér qi lkura t' i plasë gjak, 330
Tue i rá fyellit e bylbylit.
Por pse atí i duhej me u ndollë
Sá mâ para në Stambollë,
Kshtû mbasi mendue kje hollë
Per t'çue m' vend <<fermane>>e<<irade>>335
Hini e zgjodh per veqilade.
Do Shqyptarë: do kallavrade.
Hasem t' lemë të gjytetnís,
T' cillët as êmnin e Shqypnís
Kurr me e ndie nuk kan pasë dashtë: 340
Pleh i ndýt i mluem me kashtë.
Si, bje fjala, kur terthuer
Jashtë n' sokak me ftyrë per gúr
Shtrînë t' ngratin Hafiz Myslimin,
Edhè m' drû e rrahen trimin, 345
Tue krisë lodra e tue ra fyelli,
Dér qi i kambës i u thye kercyelli,
E me gand gjith jeten mbet,
Jo per tjetr << xhinajet >>;
Veç pse pvetë në hyqamet: 350
A isht' << Shqyptár >> a po << Osmanlí >>,
I pergjegjë me trimëní:
Sado qi ishte nji << hafiz >>:
Jam Shqyptár me gjûhë e fis.
Por edhè kur shtrî m' sakak 355
E tue i rá ishin m' dajak,
Sa herë pvette kajmekami,
Thuej shka jé? permbysë per dhé
Jâm shqyptár pergjegjte afizi,
Dér qi ashti i kambës s' i krisi. 360
At herë t' lirë e la me shkue:
Faqe t'ngrîtë vedit tue i shkrue.
Mbasi kshtû t' mjeren Shqypní
E poshtnoi e e pshtuell në zí,
Turgut Pasha, i gjatë e i hollë, 365
Mori rrugën per Stambollë,
Ngrefë mustakun, ksulen n' sý,
Të shtatë krajlat si t' kisht' thye,
E jo mâ nji grusht Shqyptarë,
Ndollë t' pá fis e t' pá kumarë: 370
Thue, plasë toka i qiti jashtë.
Veç se shka, kishe me dashtë,
Turgut Pashës m' i a shtî në rrashtë,
Se Shqypnija â 'i kashë e lashë:
Me çue 'i kashtë e me t' dalë gjashtë... 375

[GRUDJANE]

XXVIII

Ded Gjo Luli

Argumenti
Jemi në vjetin 1911 - 12. Dedë Gjo' Luli me nji grusht Malësorë niset per Rapshë të Hotit per t' u takue meMarash Ucin, tashmâ në moshë të shtýme. I kallxon se me ata njerz, qi kishte me vedi, kishte dá me i rá Turkut para afatit të caktuem nga Parija në mledhjen e Qafë - Kishës. Merr pelqimin e Mashit, i cili ngarkohet të kumtojë Shkrel e Kastrat. Gërset e para pushkë në Rapshë, Njizet vetë me të njehun janë luftarët e Dedës;
shtatë janë pushkët në duer të tyne e nji allti. Marrin dý postat e Mbretit dhe nxanë rob gjashtëdhetë ushtarë anadollakë, të cilvet u hjekin armët dhe i nisin per Shkodër. Luftimet ndezen aty - këtu, si flakadâjt e Shën Gjonit. Rojet turke binë njana mbas tjetrës gadi në tanë Malsín. Gruda merr Deçiqin, Hoti Krevenicën; bjen Tuzi, rrethohet Shipshaniku, vija e kufinit lirohet që nga Tuzi e deri në Gucí.
Kryengritjab i shkon në vesh Bedri Pashës, i cili thrret Parin në kalá të Shkodrës dhe, me anën e tallait, çpáll në qytet luftën fetare per Dinin. Në thirrje të tij dymijë ushtarë e vullnetarë t' armatosun fillohen per Suka të Moksetit. Marrin Drumen e Deçiqin. Dedë Gjo' Luli me Grudë e Hot i pret në Dinoshë, ku kallet lufta. Ushtrit e Pashës smbrapen në Rrasë - Fik. Nikë Gjeloshi me djelmt e vet msýn Deçiqin dhe mbas luftimevet të përgjakshme kapet në maje, ku ngrehë Flamurin e Shqipnís. Fuqi të reja qeveritare arrijnë në Shipshanik, por Malsorët nuk thehen.
Nderkaq në Breg të Matit Dedë Coku i ven pushkën fuqive turke, tuj vrá Kajmakamin e Lezhës. Me vullnetrë kryengritsa drejtohet kah Durrsi. Në Rrushkull ndeshen me ushtrín e Mbretit e me vullnetarë të vendit në krahin e Sulltanit. Vlon edhe këtu lufta. Bienë dishmorë prej Malsorvët Kolec Marku e Zef Harapi nga Shkodra , varrohet randë Llesh Nikë Daka. Ky i fundit porositë shkokët, para deket, t' a bájnë në Rrubig, ku P. Pál Dodaj kishte ndezë votrën e levizjevet kombtare e rreth së cilës nxeheshin luftarët e shkrimtarët e Liris nga Kurbini, Mirdita, Zadrima, Krûja, Zhuba e Lezhja.
Para këtyne ngjarjevet Sulltani dërgon në Shkodrë shtatëdhetë taborre, nën Turgut Pashën. Të mrrijtmen në qytet, Turguti u çon fjalë Malsorvët të dorzojshin armët. Parija e Lekëvet mlidhet, me Luigj Gurakuqin në krye, dhe vendosin me i përgjegjë Pashës me barut.
Lufta ndezet mâ e mëndershme se kurr, Msýn Turku me furí, e pret Malesija me trimni. Vendi kallet flakë: gjimojnë male e kodra, ushtojnë gryka e humnere, fishkllojnë plumba e gjyle topash. Et - hem Pasha msýn Kelmendin nga ana e Gucîs dhe Malsorët gjinden në mjes dý zjarmeve, por s' ligshtohen. Shumica e tepërt e fuqive anadollake fiton, por toka shtrohet pllambë per pellambë në trupën ushtarësh. Europa habitet para gjith kësaj trimnije e merr shênjim punën e Shqiptarvët

[GRUDJANE]

Dedë Gjo' Luli

Të shtatë Krajlat çue janë m' kâmë:
Kah ká rá, medet! kjo gjâmë?
N' at Malcí, n' at Rapshë të Hotit
Dedë Gjo' Luli, burrë si motit,
Me 'i çetë Lekë, bisha shkorretit, 5
Ká nisë pushken m' askjer t' Mbretit!
Dedë Gjo' Luli, 'i shpatë e gjallë,
Shtremon ksulen, del në shkallë,
Bedri Pashës po i çon aj fjalë:
Mirë nenshtrasha, or' Bedri Pasha! 10
Amanet jam tue t' a lânë,
Ket fjalë Mbretit me m' i a thânë:
Se me sodjet, êmni i Zotit!
Shka jem'nipash s' Gjergj Kastriotit
E << Shqyptarë >> qi i thomë na vedit, 15
Mâ duvâ nuk i bâjm Mbretit.
E as s' e njofim mâ per Mbret.
Rrash po mbushen pesqind vjet,
Qi na i bâjm atij hysmet
E per tê na thyem rradaket, 20
Si t' ki'n kênë kto poça Vraket,
Nji të mirë pá pasë prej tí.
Na skoi moti si â mâ zí:
Ngranë pa ngranë, e kryet m' gershanë,
Bje prej sherrit m' taksirát. 25
Se aj s' po kisht' tjetr zanát,
Veç pre e rip, e digj e piq:
Rrxo, rreno, e vendin flligj
Me mehmurë e me agallarë,
Qi 'i punë kta kurr s' kan sjellë marë; 30
Veç rrah m' shkop, e vár m' konop:
Vidh, robit, e tokët plaçkit:
Si mo'Zo'mâ keq per né,
Qi a ndopak n' Shqypní kem' lé.
Pasha Zotin: kjoftë levdue! 35
Edhè kshtu s' mûjm me durue.
Pushken sod un i a kam vû,
Mandej dalët si kjoftë gjikue.
Kshtû tha Deda, e si shterngue,
Veshë e mbathë kishte qillue, 40
Njet << alltín >> në fletë t' sylahit
Vên << mauzerren >> mbí sup t' krahit,
E me 'i çetë djelmoça mbrapa
Kä marrë rrugen me t' mdhej hapa:
Si njaj plajmi me duhí: 45
Drejt kah Rapsha edhè u ká prî.
Drejt kah Rapsha, Rapsha e Hotit,
Qi, si heret si n' ditë t' sotit,
Kjo po m' ishte 'i falme agzotit:
Se atý vendi t' âsht ndezë zhari, 50
T' janë herrë krenat porsi bari,
Sa herë Lekët na janë perlá
Grykë per grykë me Turk e Shkjá,
Idhtë tue i bâ shkinat me kjá,
Idhtë tue i bâ me fshâ turkinat, 55
Kah n' dorë flakë u rrín << martinat >>.
Kúr janë kapë m' at Brigje t' Hotit:
At herë << Shêjzat >> tue prendue:
Dedë Gjo' Luli, flakë barotit,
Marash Ucit n' derë ká shkue 60
Kû i trakllon edhe po i thotë:
Çou, bre Masho! Sod s' âsht ngaja
As me fjetë, besa, as me u kotë;
Pse me Turk kem' do fjalë t' mdhaja.
Mashi, rát si kishte kanë 65
Mbí lkurë viçi, â çue mejhera,
E vû krahve 'i gozhup t' randë,
Jashtë ká dalë trimi ke dera:
Po a me msý po do Stambollen
Me kta djelm, 'or Dedë, mbas veti? 70
Se, kudo qi këta ndollen,
Atý gjâmë muer toka e deti.
Mos më nguc, Masho, me fjalë,
Se merzitshem kam qillue,
Po i a kthen Deda kadalë, 75
Mashit doren tue i shterngue.
Edhè m' anesh shmangë pak gjâ,
Ulun trimat kan zânë vend;
Bâjn duhan, e at herë nen zâ
Ká nisë Deda e çilë kuvend: 80
N'at Qafë - Kishë mledhun Parija,
Kuvendishi atý e pa'n dá,
Burrë per shpí me dalë Malsija
E so' 'i javë Turkut me i rá.
Po; por fort mue âsht tue m'u ngjatë, 85
Edhè mendja m'kapet tel,
Me i rá Turkut shi n' ket natë:
Si, thue ti, puna na del?
Osmanlís me i rá s' âsht heret
Kurr, tha Mashi me fjalë të mara, 90
Mos per deret, per penxheret
Do qitë jashtë aj sa mâ para;
Me t' a thânë pse due edhè í fjalë:
Vetë na, po, e provojm mbí rrashtë,
Se aj n' Shqypní t' ká ngulë, si halë 95
Qi ngelë n' fyt, e s' zieret jashtë.
Don dajak! ... Mirë se po i bini
Sande askjerit; por nuk dí
Armë me vedi sa mund t' kini?
Shtatë << mauxerre >> e kjo << alltí >> 100
Qi kam n' brez, tha Dedë Gjo' Luli.
Me aq pushkë, thom un, armët askjerit
T' Rapshës u mirren, Marash Uci
I a kthei Dedës. Un me nji herit
Po kumtoj Shkrel e Kastrat, 105
Po çoj fjalë edhè n' Kelmend
Gjâs e gjindes me i dhanë shpat,
N' qafa burrat me zanë vend.
M' tani, djelm! se, me ndihmë t' Zotit,
Ksaj herë Turkun e kem' thye. 110
Zbardhnja faqet gjithkund Hotit!
Briti Mashi, e n' shpí u kthye.
Ç' janë do pushkë n' at Rapshë të Hotit?
Dedë Gjo' Luli, si i u lut Zotit,
Sod prej nadjet, pa zbardhë drita, 115
Me 'izet djelm, po, 'izet petrita:
Sýnin gacë, zêmren duhí,
N' shtatë << mauxerre >> e në nji << alltí >>:
M' askjer t' Mbretit ká sulmue,
N'dý << kausha >> kta ngujue: 120
T' njehun rrafsh gjashtdhetë << nizamë >>.
Fusha e Rapshës se ç' ká marrë gjamë;
Veleçiku fort ká ushtue,
Shtatë << mauxerret >> rrebtë tue vlue,
Kurr pa prâ, kurr pa pushue: 125
Thue 'i taborr po ká qillue!
Se me djelm qi ká mbas veti
Dedë Gjo' Luli, kaçabeti,
S' i ká Krajli, s' i ká Mbreti,
S' i ká toka, s' i ká deti: 130
Mjaft me thânë Kolë Marash Vata,
Qi, si plajmi me shtergata,
Me at Prêlë Kerin kaq t' kan msý
M' dý << kaushat >> n' askjer ndrý,
Thue janë çerdhe cilikokesh: 135
Ke aspak gjygjin s' i a bâjn kokes.
Kaq kje vrrima, po, e uturima,
Kaq vikama edhè piskama,
Kúr t' janë lshue Lekët e Malcís
Mbí atà t' shkretët <<nizamë>> t'Turkís, 140
N' ato kulla kthelltë ngujue:
Dy tue vrá, dy tue shitue:
Sa qi t' mjerët zêmra i ká lshue
'Dhe malcorve n' dorë u rane,
Me gjith armë e xhebehane. 145
Mbasi 'i herë ranë në dorë,
Atý prí u kan dy malcorë,
E shtek m' shtek e koder m' koder,
I percollen me kthye n' Shkoder.
Nji ç' do burrë, qi din shk' â ndera, 150
Hasmi armët mbasì t' i hjekë,
Faqe t' zezë aj çon te dera,
Po guzoi m' tê mâ me prekë,
Mbas kanûs s' Lekë Dukagjinit.
Porsí kúr naten e Sh' Gjinit 155
Flakadanet shkojn tu' u kallë
Jo p' r 'iherë, por kû mâ rrallë,
Kû mâ shpesh e dorë mbas dore
Atý - ktû neper terthore:
Kshtu, si zhiri u bânë nji herë 160
Dý << kaushat >> n' Rapshë të blerë,
Shì n' e nesre e pushkë pa shtî,
Gjith << kaushat >> në Malcí,
Urë kufinit me Mal t' Zí;
Kû mâ t' vogla e kû mâ t' mdhá: 165
Nji mbas njij në dorë kan rá.
Mandej Grudës i a dhânka Zoti
Prej Deçiqit turqit me i dbue;
Krevenicen e muer Hoti;
Hyqameti n' Tuz u rrxue. 170
Rrethue at herë t' a kan << nizamin >>,
N' Shipshanik qi kisht' ngujue,
Si edhè askjerin, qi << istiqamin >>,
N' Dushkakuq kisht' pasë ndertue:
E s' lanë zog ajrit me dalë, 175
Jo mâ turk me kalue gjallë.
Kshtu, p' r 'i herë, u zhduk Turkija
Q' merr prej Tuzit te Gicija:
Me pushkë n' faqe e dboi Malcija.
Bedri Pasha, kúr ká ndî 180
Se ç' po bâte ajo Malcí,
Per Lirí e per Shqypní,
Fort â mbushë aj me mëní,
Grushta krés, besa tue i rá,
Askjer n' Shkoder ke s' po ká, 185
Fesatin n' Malcí me dá.
Thrret mishlizin, bâjn shurá:
Si t' i a bâjm e tek t' i a bâjm?
Kah të çajm e kah t' i a mbajm?
Se Malcija âsht çue lugat 190
Me dalë neser m' Rozafat:
Edhè ktu, po, n' kalá t' Shkodres,
Tue i rá surles edhè lodres,
N' sý t' Europës e t' marë njerzís,
Me ngrefë flamurin e Shqypnís: 195
Shqypnín m' e qitë zojë më veti,
Qi mâ kurr m' tê me urdhnue Mbreti:
Se lê Pashë e veqilade,
Lê mehmurë e kallavrade,
Qi m' konop tash po t' i vjerrin 200
Njashtû si per kambet berrin!
Hollë e gjatë si janë mendue,
Si kan folë e bisedue,
Se si punës me i a bâ hallin,
S' mbrami t' gjith e kan pleqnue, 205
Me nji herë me qitë tellallin:
Qi, shk' â turk, me dalë n' Koplik,
Pse po isht' nji i madh rrezik:
Shqypnijet me u dbue Turkija:
Shtet m' vedi me u ngrefë Shqypnija! 210
N' at mbasdite n' << iqindí >>
Thrret << tellalli >> sa ká n' krye:
Kush âsht turk bashibuzuk,
Me njeshë armët e n' luftë me dalë,
Malcís hovin me i a ndalë; 215
Persè dini â në rrezik,
Ke s' po ká Shkodra << nizamë >>
Kshtu tellalli. Trup në kamë
I a kan bâ nja dý mij vetë,
Muamedan, e pa marrë dielli, 220
Vrap: thue kambve u kan vû fletë:
Per báll t' luftës janë nisun filli.
Ç' po shkojn Turqit tue vikatë!
Tue vikatë, tue u hallakatë!
Kan dalë m' suka të Moksetit, 225
Kan pushtue Drume e Deçiq:
Mirë kan ngrefë topat e Mbretit:
Me hjedhë gjylet m' Bukoviq!
N' at Dinoshë na janë ngujue;
Kan ngrefë <<tabe>> edhè <<istiqame>>230
<< Maje krahit >> tue këndue,
Tue prî vallet per gjith mbrame.
Shka ká thânë njaj Dedë Gjo' Luli,
M' kep t' njij shkami dalë s' kundruelli:
Hajde, hajde, o morì Shkoder 235
Se na njifna prej q' kah moti;
Se me surle edhè me loder,
S' shtron Malecí ti, manà t' Zotit.
Na â rreshkë shtati n' flakë t' barotit,
Tuj u grî na e tuj u vrá 240
Herë me Turk e herë me Shkjá.
Kqyr, t' mos bijsh nper né n' belá;
Se né hajrin s' na ká pá,
Veç kush n' shpí per mik na rá.
Kshtû tha Deda m' at rragam. 245
Edhè pushka bâni << bam >>.
Falë i kjofshim t' Madhit Zot !
Kúr janë lshue Grudë edhè Hot
N' at Dinoshë m' bashibuzukë,
Ç' ká ushtue mal e ç' â trandë sukë, 250
Edhè toka ç' t' ká bumllue:
Keq permnershem t' janë perlà,
Si me u grî Turku me Shkjá:
Jo mâ t' gjith Shqyptár -- nji vllá!
Shoq me shoq miq e kumarë, 255
T' gjith bujarë, t' gjith pushkatarë,
Kundra Shkjaut qi sa e sa herë
Krah per krah kan rrâ n' poterë,
E s' bashku kan derdhun gjak,
Tuj u grî me Karadak. 260
Perzet - a, t' dy krahët na thashin
Né Shqyptarve: << turq >> na thaçin,
<< Ortodoks >> ase të << kshtênë >>:
Msue gjithmonë qi kemi kênë
A me thye per t' huej'n rradaket: 265
Edhè hor, pa farë nafaket:
Ase, neper sherr të tí,
Ndermjet vedit na me u grî!...
Sido kjoftë, por turqit shkodranë
At ditë thye kjenë në Dinoshë: 270
Disá u vrán, do rob kjenë zanë,
Hiken tjerët në gjak perloshë.
Veç nder suka të Moksetit
Fort mâ shum zianë âsht bâ
Kû mbí turq kû m' askjer t' Mbretit, 275
Qi n' Malcí jyrish kin rrâ;
Rreth e okolle pse atij shpati
Msý kan Hot, Shkrel e Kastrat,
Edhè lufta, manà, ngjati
Rrash tridhetë e gjashtë sahat. 280
S' mbrami turqit kjen thye
E m' Rrasë - Fik shkruen me zatetë,
Tue lânë dekun krye më krye
Kund njiqind e pêsdhetë vetë.
Si 'i lavë ujqish, qi mardha e ûja 285
T' a ketë lodhë atjè në Shndré,
Kndej lshon m' dhên, andej bjen m' ftuja,
Ktû tue shkye, atjè tue pré:
Kshtu, nji herë mbasì u a dha Zoti
M' u a shperthye turqve << istiqamin >> 290
Gruda, shlligë, e gjarpen Hoti,
Mbí Deçiq t' kan msý nizamin.
U ká prî Nikë Gjelosh Luli:
Vesh e m' vesh mustaku i tí:
Qi veç pá t' a kish' s' kundruelli, 295
Se edhè shum do tutë t' kisht' shtî.
Njitë mbas tij vjen njaj Mark Gjeka,
Trimi n'zâ Pjeter Nikë Daku,
Maço Grizhi e Lulash Zeka,
Qi, kû ndodhne, atjè rrmei gjaku. 300
M' mitraljoz ç' t' i a dha atý askjeri,
Ç' t' i a dha m' pushkë bashibuzuku,
Rrfë kúr msý ká njaj Zef Peri,
Prelë Kolë Shyti e Mirot Çuku:
Burrë i fortë Pjeter Gjokë Toshi, 305
Lucë Prêlë Nishku e Gjelosh Gjoka,
Prelot Keqi e aj Ujkë Gjeloshi,
Dedë Gjon Ujka e Marash Doka:
Burra lé per çark t' << martinës >>,
Fjalen fjalë, besen çelikut, 310
Ballë per Ballë e jo mbas shpinës
Msue me i rá në luftë anmikut.
Nikë Gjeloshi m' nja tue msý,
N' nja tue u njitë malit perpjeta,
N' llogor t' turqvet mbrendë ká kcye, 315
Si kulshedra bjen nder kneta.
Lum per tý, o i Lumi Zot,
Se ç' kà krisun m' at Deçiq,
Idhtë tue u grî turq, Grudë e Hot,
M' pushkë, m' singija edhè me klliç! 320
Kambë per kambë por me malcorë,
M' Deçiq rrâ ká 'i djalë i rí:
Qaj Hilë Mosi, pushken n' dorë,
N' parsme flamrin << kuq e zí >>.
Se ky Hila, djalë shkodranë, 325
Per lirí të ksajë Shqypnije:
Mbathë e dathë, ngranë e pa ngranë:
T' rít e jeten bâ kisht'flije.
Gjindja ashtû sa i'n tue u coptue,
Tuj u bâ atà paçariz, 330
Asht turrë djali e t' ká flakrue,
Porsì gjarpen, mu n' mjedis;
E tue i dhânë aj zjarm << alltís >>
M' nji << manov >> vjellun nga Azija,
Zhvillon Flamrin e Shqypnís 335
E vrret t' madhe: Rrnoftë Shqypníja!
N' at zâ turqit u vûnë me hikë,
Pêsdhetë t' vramë tue lanë mbí dhé,
Djelm të zgjedhun pikë e pikë:
Per t' shituem pse pvetë nuk ké. 340
Ofshe i mjeri! por ká mbetë
Vetë i shtatti Nikë Gjelosh Luli,
Trim si aj mos me u gjetë,
Marë Shqypnín ti n' e kerkosh.
At herë n' qiell prej Veleçikut 345
Tue lé dielli me madhní,
Dishka ushton drejt Shipshanikut:
Shka do t' jetë un kish' t' a dij?
Tue vozitë naten pa hanë,
Diku atjè në Samoborr: 350
M' breg t' liqênit per n' m' at anë:
Paska zbritun nji taborr:
Rrash nji mij dyqind nizamë,
N' << peksimet >> e n' armë mberthye;
Djelm me bré hekur me dhâmë: 355
Edhè fíll na paskan msý:
Njani mbathë e tjetri dathë:
N' Shipshanik atà me shkue
N' ndihmë do askjerit, qi si n' vathë
Berret, mbetë kishin rrethue. 360
Porsì lshojn orlat m' stervinë,
Hot e Grudë, lshue fulikare,
T' i kan rá nizamit m' shpinë,
Tue i dhânë hiken n'p'r ato qare.
Bedri Pasha, vall, shka ká, 365
Qi rri e ndukë mjekrren pa dá?
Gjithky idhnim kah thue i ká rá?
Kajmekami i Lezhës âsht vrá!
Pushkë e top n' Malcí tue vlue,
Kajmekami kênka çue, 370
Në Breg t' Matës aj per me shkue:
Me 'i taborr nizamë rrethue,
Ngarkue mushkat n' xhebehane,
N' << peksimet >> e n' << karramane >>;
Edhè dalka n' p'r ato kneta, 375
Per me mledhë xhelep e t' dheta,
Bregut t' Matës e dér m' Patok,
Pa dhânë vade, afat a orok.
Deda i Cokut, kúr ká ndîe
Se prej Lezhjet kaluer atit, 380
Kajmekami vjen me ushtrí,
Grue e fmij ká qitë aj shpatit,
E me shokë e me << komitë >>:
Pika e djalit kû isht' qillue:
Ka vojtë trimi e zanë në pritë; 385
Mirë kû n' armë atà shterngue,
Kan dhânë fjalen, janë betue,
Pushken Turkut me i a vû,
Prej Shqypnís Turkun me dbue.
Ç' po shkon ati tue hingllue, 390
Qafen kuk, bishtin ngerthye,
Shkumë e verdhë nper gojë tue i shkue,
<< Shah >> tue u hjedhë e tue këcye:
Bardh trí kambët, në ballë << nishan >>;
Kajmekami pin duhan: 395
Sý'n murtat, menden hajvan:
Para e mbas ushtrín karvan:
Ngarkuet mushkat varg permbrapa,
Vithet mal, shkojn hapa hapa.
Kúr janë kapun n' nji shêj vendit, 400
Dikû andej per ballë Zejmenit,
Bregut t' Matës teposhtë tue shkue,
Prej pusís, kû isht' kênë ngujue,
T' madhe Deda i bzân askjerit:
Kushdo jush << Shqyptár >> ká ndollë, 405
T' shmanget m' anesh me nji herit;
Pse luftë kem' veç me Stambollë.
Edhè pushkët krisen batare.
Kajmekami u vrá pikë s' parit,
E rá dekun n' do zhavare: 410
Kurr mâ n' mend me i rá qyqarit,
Me lypë t' dheta neper Tale,
Se atà Lekët po i'n fort havale...
Fort u ndez lufta m' at hera,
Shum u dha zhurma e potera, 415
Shungullue ç' ká bregu i detit
Kúr malcorët msýn m' askjer t' Mbretit,
Si ato bishat e shkorretit!
Mbe'n nizamët e ngratë gardhiqeve,
Mbe'n, po, knetave e hendiqeve, 420
Vrap kah prroskave edhè shtiqeve
I'n vû m' t'hukun poshtë perpjeta,
N' zí tue pshtjellë nanat e veta.
At herë mushkat plaçkë u bâne
Randë ngarkue me xhebehane, 425
N'peksimet e n' karramane.
Shum u bâ por m' turq zijani,
Llesh Nikë Daka, pehlivani,
Kúr, ngujue n' mjedis t' aljerit,
Nisi pushken kundra askjerit! 430
Jo, po: mirë m' i ká pague
Nji búlk t' ve'n, kunatë e bí,
Qi nizami a vrá a shitue
I a pat Lleshit mu në shpí.
N' at luftim rane dishmorë 435
Per Shqypní nandmdhetë malcorë;
Prej nizamësh m' aljer të thatë
Mbe'n njiqind tetdheteshtatë.
Por, medet e treqind halle!
Punë m' e kjá me lot Shqypnija ! 440
Se nizamit, mbetë në Tele,
U a muer gjakun n' Durrës <<jallija >>.
Kta malcorët e Bregut t' Matës,
Per mbas Dedës e llesh Nikë Dakës,
Kênkan nisë per muzgut t' natës, 445
Poshtë n' at Durrës atà me rá,
Per t' dbuem Turkun, e m' kalá:
Si lidhë besë ki'n me <<jallí >>:
Me ngrefë flamrin << kuq e zí >>.
Por n' at Rrushkull si kan mrrî, 450
Atý rá kan në pusí:
Isht' kênë çue << jallija >> m' kamë,
Me t' cillt besë ki'n lidhë e fé,
E bâ bashkë me turq nizamë,
Per mbas vedi atý i ká pré. 455
Po, <<jallija >>, n' besë e n' fé,
Ofshe ! at ditë preu malcorët udhës,
Per t' a lânë prap Turkun n' Durrës!
Per lirí të ksajë Shqypnije
At ditë vedin bâne flije: 460
Kolec Marku, shqype malit,
Njaj Gjokë Doda, pika e djalit:
Zef Harapi, bylbyl n' Shkodrë,
Mirë pa rritë qi shtatin n' votrë,
Rroki armët e per Atdhé 465
Mik mbas vedi rrugës u pré:
Prêlë Delija, trim rrfé:
Njaj Tomë Gjugji e Mark Prengë Dudi,
Preng Nikollë Gjeçi e Mark Per Zefi,
Me të cillt Gjekë Marash Haka, 470
Pelhivana t' fortë si Zana:
Trim mbí trima Llesh Nik Daka
Si kulshedra me shtatë krena,
Qi turfllon neper boèna.
Ky Llesh Nika shitue randë 475
Me trí plume anë per anë,
Shokve t' vet aj m' u ká thânë,
Kryet m' << mauzerre >> e shta'n per tokë:
Amanet, o morè shokë!
Me m' a xjerrë ju ktû nji vig, 480
E n' kishë t' Fretenvet në Rrbig
Ju me m' bartë e atjè me m' çue:
Due me u rrfye, due me u vojue:
N'hije t' kishës due me u vorrue.
E kan bartë e atje e kan çue. 485
Pater Pali ç ' âsht mjerue !
Me dorë ballit ç'i ká rá:
E po thotë gati tue kjá:
Oj Shqypní, e mjera Shqypní,
Mjaft po drue, se me krye n' hî 490
Per gjithmonë per t' mbetun ké,
N' prêhen t' and q' se mûjn me lé
Ksi gjarpîjsh, qi, besë e fé
Lânë mbas dore, me tradhtí
Mund t' bâjn m'vllazen kshtu kerdí, 495
Veç per t' lânë të huj'n n' Shqypní:
Në Shqypní Turkun me lânë,
Qi, q' se jeta e sheklli âsht zânë,
S' ká bâ tjetr veç rrenue,
Prishë, e çartë e rrotullue 500
N' ujë t' pa fund, këtu e gjithkund.
At herë mjekun i a ká prû
Larg prej Dibret, me e sherue
Por jetë - shkurtë Lleshi isht' qillue,
E si u rrfye edhè u ligjue, 505
Atý trimi ká marue.
Kúr ká dekë e ká marue,
I kshtênë, po, e nip Skanderbeut,
Dalë ká atý fisnikja e dheut:
Me dorë ballin ç' po i a lmon, 510
Hollë e giatë se ç' po e vajton:
T' janë mledhë miqt prej s' dij se kahit:
Pse m' rri shtrî si drû prej ahit?
Çou nji herë, per me ligjirue;
Çou, djelmnín per m'e trimnue! 515
Folja 'i fjalë babës Nikë t' motnue.
Ty nuk t' trêmi gjylja e topit,
Nuk t' ligshtoi duhmija e barotit,
Kúr mbí turq msyne rrfé motit;
Por, kúr ndeshe në t' ue vllazen, 520
Shum bataren mbí tý shprazen:
Atà s' t' vrán, por zemren t' plasen!
Dýsh tý zemren t' a coptuen:
Vllá tue t' pasun, të tradhtuen !
At herë trimin e varruen. 525
E vorruen m'at maje krepit
Kû << komita >>, lodhë gazepit
T' Shkjaut a t' Turkut, gjêjshin mproje,
Strehë, pushim, e prap ndoj koje
Bukë e zemer; e kû Frati 530
Të varruemve u rrite gati,
Varrët tue u a lá edhè tue u a ndrrue:
Krént me kshilla tue i drejtue.
Persè, ç' merr prej Sallsatikut
E del m' Sh' Mark, n' Kuvend të Rrbigut 535
E ki'n strofllin t' gjith njatà,
Qi me puplë a me pushkë m' krah,
T' kshtênë a turq, ishin betue,
Jashtë Shqypnís Turkun m' e dbue:
Kthellë, Mirditë, Kurbin e Krue, 540
Me Zhubë t' Lezhës e me Zadrimë:
Me Zadrimë, qi me marrë frymë
S' e la Turku; gjithmonë << rajë >>,
Persè e kshtênë, e qi në váj
Moti i shkon: por qi n' ditë t' sotit, 545
Qi po lypet me ngrefë krye
Kundra Turkut, e me msye
Me armë n' dorë, Krén e të Parë
Të Zadrimës, sa kjenë gjith marë,
Kan lânë shpijat me hambarë: 550
Kan lânë kualt atà me shalë:
Shekat plot, kotecat plot:
Drithtë në arë të bâm me u pré:
Burgun ding me lopë e qé:
Dhên e dhí, e lesh e lî: 555
Qitu buken n' mal << komitës >>
Struki n' shpija zhegut t' ditës,
Edhè n' mal <<komitë >> kan dalë:
Kush me djalë, kush me mahallë:
Ka rá n' mal, po, Mati Gjoka, 560
Prenkë Matija, i shpís s' Milotit,
Qaj Zef Prêçi e qaj Lekë Ndoka:
Gjo' Ndue Vokrri, burrë si motit,
Marka Tuku, uk shkorretit:
Mark Pashuku e Shtjef Haberi 565
Qaj Kin Ndoci e Gjokë Dodë Goshi
Gjoka i Tukut e Ndrecë Leci,
Qi n' Hajmel, Rroboshtë, Kallmet
Shum m' askjer bân do adalet.
Nderkaq n' Shkoder i a ká befun 570
Turgut Pasha, 'i xhemjetlí,
Me shtatdhetë taborre t' njefun;
E si mrrini nji herë n' Shkoder,
Bujrí tue kersitë e loder,
Fjalë malcorve aj u ká çue: 575
Krye pêsë ditsh, si t' shkojn pêsë dit,
Me rá n' Shkoder, me u dorzue
Me gjith armë; ase << gjilit >>
M' shpinë me askjer do t' u kisht' hypë,
Hundë e buzë m' grushta me u shtypë, 580
Me u zhbî trollin me temel
M' <<carâ t' votres >> dér në stel,
Mos me u kndue mâ as pulë as gjel,
E atà me i vjerrë m' çengel.
Kúr kan ndî Krént e Malcís 585
Per lirí qi të Shqipnís
I a ki'n vû pushken Turkís:
Ded Gjo' Luli, kuvendtár.
Sokol Baci, mendeqár,
Marash Luca pushkatár,590
Mehmet Shpendi, bishë dervendi;
Frano Pali e Mirash Pali,
Si dý plume n' << xheverdare >>,
Me at Tomë Niken, harushë mali:
Qaj Lukë Marku, rrfé zhgjetare, 595
Me at Islamin Makalushi:
Prej Shkodranësh, Luigj Gurakuqi:
Edhè trimat janë bashkue,
E ashtû m' kambë e pa e ngjatë tortë,
Fjalë Turgutit kshtu i kan çue: 600
Perzè, Pashë, boll burrë i fortë
Mbahe e jé; veç shka se na
Kurrkund, besa, s'e kem' n' mend
Me rá n' godi me tý. Na
S' thomë, si 'i palë, prap në ket vend 605
Me ndêjë Turku; veç, si na
Qi t' kem' qéf, me sundue aj.
Ajo fjalë s' â gjâ, jo. Na
Duem qi Turku t' hiqet kndej,
E n' Shqypní t' jesim veç na 610
Per me mûjtë, kshtû, mbasandej,
Në Shqypní me sundue na,
Gjithsesì t' kem' qefin na.
Prandej, Pashë, der sa qi ti
Mos t' thejsh zverkun prej ktij vendi, 615
Godi s' ká, jo, ndermjet nesh,
Me shoshojn pa u bâ na pshesh;
Pse na t' njofim kush jé ti.
Turgut Pasha fort â idhnue:
M' kambë ushtrín aj e ká çue, 620
Malcís m' shpinë 'dhe i a ká lshue:
Njanin krah drejt Veleçikut,
Tjetrin nisë prej Shipshanikut.
Si tallazi, qi, tanë shkumë,
Vjen plandoset per ndoj gumë, 625
E me ushtimë e me furí
I dyndë skllafat per ajrí:
Njikshtu atbotë ushtria e Turkís
T' i u rras mbrendë ajo Malcís,
Pushkë e top tue bumbullue, 630
Mendt e krés me t' u trenue.
Ah ! kadalë, bre Dedë Gjo' Luli,
Se njikjo âsht duhmja e Dauletit,
E njikjo âsht dita e kjahmetit,
Mâje mos me i pá ti vedit. 635
Po a nuk ndîen? a s' shef me sý
Sa nizami, korb i zí,
Per gjith anësh tý të ka msý?
Se kjo s' âsht ushtrija e Shkjaut,
Por e Mbretit të Stambolles: 640
Qi veç n' hîsh ti n' bryen t' kaut,
Perse ndryshe halllin kokes,
Manà pra, si i a bân nuk ké.
Turgut Pasha ka bâ bé,
Me të djegë me gúr e dhé: 645
Fort ká vrâ ato vetlla t' trasha!
Hajde, hajde, 'or' Turgut Pasha!
Se me ndihmë të Perendís,
Të kam xjerrë, bre, prej Malcís...
Prej Malcís edhè Shqypnís! 650
S' ká me thanë tash ktû fjalë boshe,
Per shka don me bâ adalet:
S' trêmet ujku, jo, prej shoshe!
Mshoj, perzet, sa t' keshë kyvet;
Pse edh' âsht kjo mâ e mbramja e herë, 655
Qi po t' bje me u pré e me u therë
Me Shqyptarë njimend Shqyptarë,
Qi mohue s' kan fis as t' Parë;
E qi m' tý, besa, lum Pasha,
Kan me xjerrë do dredha t' trasha: 660
Palè, at herë, ku t' qet neshtrasha.
Msýni Turku me furí,
Lshoi Malcija me trimní,
E ka' u ndeshen me mëní,
Veleçiku, thue, u turshî: 665
Kaq me t' madhe nji uturimë,
Kaq me rrpame e me zhaurrimë
Turr m' shoshojn qi kan sulmue,
Ushtimë pushka atý tue vlue,
Kobshim topi tue bumbullue, 670
Edhe gjindja tue sharrue:
Tue sharrue per t' madh gazep,
Kush mbí curr e kush nen krep:
Njani fushës e tjetri shpatit,
Rreshkë per shûjtë e rreshkë per ujë: 675
Çurril gjaku shkoju shtatit,
Kush fjalë t' ambel mos u thuej!
Aloberta flakë e zhig,
Tranden shtojet kah Vitoja;
Suka e Napllit të tanë nig, 680
Veliçiku ushton e Broja.
Ká marrë gjamë larg Bukoviqi,
Tym e njegull mâja e Qurkut,
Tue msý Turku kah Deçiqi,
Marrë aj turrin prej Kalturkut, 685
Prêlë Nikë Prêtashi prej Kushet
Fort po bân, trimi, gajret;
Qaj Zef Peri, 'i drang harushet,
Se ç' po qet, sa mirë i a njet:
Sa mirë, trimi, krés i a njiti 690
Atí yzbashit Saladinit:
Tamth e m' tamth plumen i a qiti
E e la shakull prroskës s' njij vrrinit.
Shka ká thân Pjetr Nikë Daku:
Mirë e pat qaj Sinan Aja: 695
Dy çurrilash po i shkon gjaku:
Se kthen n' shpí, s' emban mâ uzdaja;
Qaj Prêlë Keri, me trí zêmra,
Shkon e vjen porsì duhija;
Se atij lak nuk i bân thêmra 700
As nder plume as nder << singija >>.
Si 'i kulsheder dalë prej detit,
Maça Grizhi t' madhe bzâni:
Bini, djelm, m' askjer të Mbretit,
Se ká mbetë, ofshe! Dokë Lani. 705
Qaj Kolë Zefi, e forta skile:
Me sa gjarpnit s' i a dán gjurmen:
Me Kolë Kurtin zanë m' bratile,
Ç' po e perzíjn n' askjer aj turmen;
Ke pa dhimë nizamët po i vret 710
E i lshon rreges dujë e dujë:
Me bâ turkut shum medet,
Ke u mbe'n burrat n' dhé të huej.
Ç' ká qi rreh topi e gopedra
N' at Qafë - Ungrej, zjarr' pa e ndalë? 715
Gjet' Mark Ujka, si kulshedra,
Thonë ká msý atý me gjith djalë.
Mbaja mirë, topçija i Mbretit !
Ké verbue? as s' shef me sý
Ç' po bâhet m' askjer t' Dauletit, 720
Tash qi Gjetja andej ká msý?
Si nji búlk, qi, gjetë n' hambar
Nji frotë mîjsh, kapë n' dorë nji shkop
E me tê, ashtû kandar
Tue sjellë m' mîj, t' i bân aj skllop: 725
Gjeto Marku me të birin
Kshtû po i lshon << manovët >> per dhé,
Pa i a kqyrë kurrnjanit hirin,
Veç qit m' ta porsí m' shkrebè.
Por, rrezik! se 'i nishanxhí 730
Po kisht' kênë, besa, topçiu;
Pse, vû topin m' terezí,
Me gjith t' bir' dikúr e mshiu.
Ç' t' ká lshue at herë Gjon Ujk Miculi,
Lulash Zeka e qaj Stakë Breci, 735
Lik Mirashi e Gjokë Dedë Luli,
Gjon Ujk Çeku, e Kolë Gjo' Leci;
Lucë Gjeloshi, 'i bishë prej mali,
Dasha Nika e Pjetr Uci,
Smajl Mustafa e Sokol Mali, 740
Gjokë dedë Luli, e Gjo' Nik Plluci:
Edhè trimat, tue u berlykë,
Si atà dêmat neper djerre,
T' flakruen m' turq e grykë per grykë
I a kan dhânë atý m' << mauzerre >>. 745
Ilerì ! vrret Komandari,
Edhè turqit filikare
Msýnë m' shqyptarë, e aty at herë, zhari
Ndezë, <<mauzerret >> vlojn batare.
M' Samoborr e në Zagore 750
Të tanë vendi â 'i gropë gelqere;
Gjimon mal, ushton terthore,
Shungullojn grykat e humnere.
Fort po rreh topi e havani,
Edhè gjylja derdhun breshen 755
Dikû andejna kah Drogani,
Tash qi turqit m' malsorë u ndeshen.
Et - hem Pasha prej Gucîjet
Merr e msýn me askjer Kelmendin,
Nsa Turguti atje prej Spîjet 760
Flakadâ po e kallë t' tanë vendin.
Tymi dyndet rê n' ajrí,
Shamen trojet me temel;
Kahdo bjen duhmani i tij,
Atý s' kndon mâ as pulë as gjel. 765
Shtýhen para turqit kamë kamë,
Pushtojn vend ka pak ka pak:
Por tue e shtrue vendin n' nizamë,
Pllamë per pllamë por tue e lá n' gjak.
N' mend habitun kqyrë Europa 770
Si njikjo Malcia mixorre
Veç me 'i pushkë, pa shûjtë pa topa,
Mazull mban shtatdhetë taborre?!

[GRUDJANE]

XXIX

Argumenti

Jemi në vjetin 1912. Perandori i Austris, Franc Jozefi, me anën e njaj letre e këshillon Sulltanin mos të i marrë aq me të keq Shqipatrët, mabsi prej tyne mund do të kishte mâ tepër sherr se sá dobí. I paraqet si arsye të kryengritjes shqiptare sjelljet e pamira të Derës së naltë per shum qinda vjetësh. Sulltani duket si të hante arsye; vetëm nguli kambë në besimin muhamedan të shumicës së banorëvet në Shqipni. Gjithnji vendosë me peshua punën mirë me vedi.
Nderkaq Cari i Rusís nxitë Sllavët e Balkanit të bashkohen dhe t' i vênë pushkën Turqís. Në thirrjen e tij çohen në kambë shtet e gadishullit dhe i çpallin luftë Sulltanit. Nxan fíll, kështu, lufta e Ballkanit. Bullgarët derjtohen per Stambollë. Ndezet flakë Rumelija. Msýjnë me furí Sllavët e jugut; qindrojnë me fanatizëm e trimni ushtarët e Perandoris otomane. Gërset topi e havani, gjindja korren krenash. Turqët tërhiqen, Bullgarët kapen në Çatalshtà. Malazezët i rrasen Shqipnis.
Franc Jozefi e ndien ketë gjâ dhe me tetëqind taborre, të pergadituna per luftë, u urdhnon klyshve të Rusis të dalin prej Shqipnijet. Paqa e pergjithtë vêhet në rrezik per tanë Europën. Këndej Krajli i Hinglizit i ban thirrje Fuqive të Mdhá të mlidhen në London per të peshue ngjarjet e ditës dhe per të hî ndërmjet në përleshjet të shkaktueme nga lufta ballkanike.


Lufta e Ballkanit
Franc Jozefi n' divanhane:
Padishah, pásh jeten t' ande,
Mos me t' keq me i marrë Shqypatrët,
Mos me u lshue m' qafë Pashallarët,
Qi me i prishë e kshtû me i çartë, 5
Si tash s' voni i a ké hí
N' at të mjeren moj Malcí:
Se, manà, kta po i'n do njerz,
Qi po i more teper terz:
Me shka m' dán neshtrasha mue: 10
S' kan me u pritë, jo, pa t' trazue,
Pa t' i qitë do t' çame krejt.
Se ti kta dije prej mejet,
Fort per hajr. ndoshta, s'i ké.
E mâ lirë i shet se i blé: 15
Se as per hajr, drue, nuk kan lé;
Veç se, besa, sa per sherr
S' ké per t' gjet kund fis mâ derr.
Mâ kryekcyem e mâ belá.
Qi, 'i grusht gjind e fukará, 20
Fytafyt kta me u perlá
N'daç me Krajl e n' daç me Mbret,
Si t' u kcejë aj zekthi i vet.
Këta sod lypín lirín,
Lypin t' lirë me pasë Shqypnín, 25
E krejt m' vedi me u sundue,
T' huej't mbas sodit jo m' i u shtrue,
Pagë as t' dheta me i pague,
E s' kan faj; pse tash sa mot,
T' thuesh, Shqyptarët lshue i ké pa zot; 30
E lshue u ké ti m' qafë xhahilat,
N' krye t' vendit vû u ké katilat,
E as per t' mjeren moj Shqypní,
Qi nder lufta per tý âsht shkrî,
Turk e i kshtênë, po, gjâ ndertue 35
S' ké dér m' sod; veç se rrenue,
Djegë e pjekë edhè shkretnue,
Me i u dhimtun minit n' múr
E atij gjarpnit per nen gúr.
Prandej vetë kishe me thânë,40
Se s' bân keq lirín m' u a dhânë:
Asht mâ mirë me i pasun miq
E të lirë, se rob e anmiq;
Pse dishka edhè jam tue drashtë,
Se kta 'i ditë kan me t' u dashtë 45
Né mos sod sugure mot:
Dishka ndiej era barot...
Padishai n' at harem:
T' u ngjatët jeta, 'or miku i êm,
Se, manà, mirë jé kah thue: 50
Ashtû m' dán puna edhe mue.
Veç â 'i hall, 'or t' u ngjatët jeta,
Se n' Shqypní, të thuejsh, dý t' treta
Të halís janë muamedan;
E prandej kjo punë nuk bân. 55
Pse edhè as << dini >> nuk e ep,
Per pa pasë nji t' madh gazep,
Nji zalldan, nji farë sikletit,
Me u shkepë turku ylqet t' Mbretit
E me u ngrefë aj davlet m' vedi. 60
Me gjith kta vedimvedi,
Mirë t' u matë e per kadalë,
Do t' a bâj pleqní ket fjalë,
Palè 'i herë si mund t' na dalë;
Se me u ngutë s' e kam zanát. 65
Sa rrín Mbreti tuj u matë,
Tuj u matë e tuj u shmatë,
N' at harem aj tue gerhatë:
Si tash s' voni e ká zanát:
Fjala Carit ká shkue n' vesh; 70
Edhè besa, ky hundlesh
Nji as dý nuk i a ká bâ,
Por t' âsht ngrefë si katallâ,
E u ká bzá shkjeve t' Balkanit:
Sod a kurr me i rá Sulltanit ! 75
Sod a kurr turkut me i rá,
Turk e Shkjá sod me u perlá;
Se per ndryshe jue Shqypnija
E per rreth Maçedonija,
Me sa turku ká terthore 80
Ktû n' Europë, kan me u dalë dore.
Krajli i Nemces, nji kryetollë:
Nji kryetollë, por mendehollë
Ká çue fjalë Mbretit n' Stambollë,
Shqyptarve me u dhânë lirín, 85
Zojë m' veti me qitë Shqypnín.
E po duel Shqypnija m' veti
Atjè n' Beçë si po ishte njeti,
At herë ju, të gjith si jini
N' at Balkan, per t' ngelun kini 90
Me ka 'i ngordhe n' dorë, e mue
Hije t' zezë kini me m' lshue.
Me ndollë puna qi n' ndo'i fshat
Epet zâni, se nper shpat
A se n' fushë nper ndo'i gajush 95
Derr të eger ká pá kush,
Trup në kambë çohen fshatarët,
Rrokun armët, ndjellin zagarët,
E shoshojt tue lshue kta zâ, 100
Kan, me brimë e me haré,
Kah t' jét dukë ajo shkerbé:
Kshtû Balkanasit atbotë,
Ndermjet vedi lidhë kta frotë,
Rrezga - bjezga m' kambë janë çue, 105
Kan njeshë armët e janë shterngue:
Kan ngrefë top e mitraljoz,
Kan hjekë korsull e bajloz,
Ndermjetsí as peng nuk priten,
Veç se luftë Turkut i qiten. 110
Por as Turku nuk ndêj fjetë,
Me duer m' í, me sý perpjetë,
Se aj per luftë po isht' taravol;
Prandej erdh e t' u shpervol,
Mlodh nizamin n' Anadoll, 115
Bashkoi Llapë, bashkoi Harapë,
Toskë, Çerkez, e lkurazez:
Mrefi qordë, mrefi tagan,
E t' i qiti n' log t' mejdanit
Per ballë Mbretneve t' Balkanit.120
Manà t' Zotit, morè vllá,
Po t' kisht' qitë shteku me pá
Se si ndeshë janë Turk e Shkjá,
Turk e Shkjá, si janë perlá:
Katallâ e malukat 125
Idhtë m' shoshoqin çue lugat
T' ishte dridhë, po, kmisha m' shtat!
Kah rreh topi shpat e m' shpat,
Kah vlon pushkë e mitraljoz
Ashtû ushtimë e vijanos: 130
E kambsí, e kalorí
Turr kah lshohet me furí,
Kush me shpatë kush me singí,
Tue vikatë, tue hallakatë,
Turk e Shkjá si e kan zanát,135
Marë Balkani ndezë â flakë.
Gjaku i nierit derdhet brrakë:
Tym e pluhun dynden njegull,
Nen kambë toka lkundet shrregull,
Thue po shamen qiell e dhé. 140
Me t' ardhë keq, po, se ké lé!
Njani hapu, tjetri zmbrapu,
Shkjavi msýj, e Turku shtýj:
Shtýju, msýju, nzitu, lvitu,
Nzitu e lvitu e kacafytu, 145
kacafytu turk e Shkjá,
Fytafyt tuj u perlá,
Tuj u grî, m'dhamë tuj u shkye,
Shoq më shoq lamsh kaperthye,
Si ato bollat neper ferra: 150
A si atà derrat me derra,
Qi dermishen, e shkelvishen,
Tue i a dhânë m' turîj e m' dhâmë,
Kerleshë kreshten gjatë nji pllamë,
Mneret nieri me u ngrî m' kamë. 155
Ashtû lufta idhtë tue vlue,
Qaj Bulgari fort u idhnue,
Dhamë e tmallë ç' i ká kercnue,
Se edhè t' madhe aj ç' ká ulrue: 160
Hâni! burra, per n' Stambollë!
Trima mrendë! Me dorë! Me dorë!
E si 'i shkam, qi shkrepë prej s' naltit
Të nji majes s' gristë s' ndo'i malit,
Me zhaurrimë, e shungullimë
Poshtë rrmores shamet turr, 165
E pod m' pod, e curr më curr,
Tue balcue, tue u rrokullue
Landë e gúr shkon tue dermue;
Tue turshî shkon ledhe e gjí,
Dér qi s' mrami me furí 170
Mos t' plandoset kulihum
Kund m' ndo'i prroskë a m' ndonjí lum,
Tue dyndë skllafat n' ajr per mnerë;
Idhtë Bulgari kshtû m' at herë
Perzí gjak e perzí vnér, 175
Synin gacë zêmren batare
M' Turk sulmue ká fulikare,
Lum per Tý, o i Lumi Zot!
Kúr janë ndeshun flakë e agzot,
Kúr janë ndeshë Turku e Bulgari, 180
Se ç' âsht ndezë - o lufta zhari
Se ç' ká vlue pushka m' at hera
Se ç' ká krisë zhurma e potera,
Vigma, brima, bumbullima,
Edhè plajmi me stuhí! 185
Rrebtë gjímue ká Deti i Zí,
Ká ushtue Beçë e Bukureshë,
N' moh dý male si t' i' n ndeshë,
Ngasin, vrrasin Kapitanat,
Hingllojn kualt, turfllojn katanat, 190
Gjimojn topat e havanat,
Shprazen gjylet breshen lshue,
Si ajo rrfeja tue bumbllue,
Mêt e krés me t' u dermue!
I u dha zjarmi Rumelís 195
'Dhè prej flaket e stuhís
Ulurojn nierz e shkrebé,
Shamë rroposen rrash per dhé
Ledhe, pleme, fshate e tbâna,
Gjytetet janë bâ murana. 200
Me çilë bollat mrendë dikúr:
Edhe u dha atý nji zhumhúr,
Nji piskamë, nji vikame,
E njí erë, e njí poterë,
Vrrimë, e krísme, edhè zhaurrí, 205
N' vend Balkani, thue, u turrshî.
Të varruemt, trinue per dhé.
Mbetë e lmekë, e ftyren zbé,
N' hurdhë të gjakut t' vet humue,
Píjt me dorë rreth tue ravkue, 210
Tuj u lvitë, randë tue livrue,
Si atà krymalesht m' drû,
Se ç' gerthasin, se ç' piskasin,
Kualt katana m' ta kah shklasin,
Kah të mathtat rrota t' topavet 215
Angrra e trû larg u a sterklasin,
Tuj i a njeshun landve e krepave,
Me i u dhîmtë gurit e drûnit!
Kuq <<Marica>> gjaku s' nieri
Leqe - leqe rrmen kurrnê; 220
Po vlon << Tuna>> gjiri m' gjiri,
Dyndet tymi nalt mbí rê.
Muzë âsht qiella; per nen kamë
Trandet toka e ushton nji gjamë,
Thue, termeti shungullues 225
Po shperthen angrrat e dheut.
Vapa e tymi terratues
Anë e kand kobshim mbertheu
Dy lutrâjt e rrebtë t' Balkanit
Trim Bulgarin, Turkun t' eger: 230
T' cillt pa rrâ m' at log mejdanit,
Pa i a nisë me u bâ atà fleger,
Nji bé t' madhe po e ki'n bâ:
M' qitáp Turku, m' Kryq Bulgari:
Se gjallë pushken s' ki'n m' e prâ, 235
Per pa e ndezë Balkanin zhari,
Furrë gelqerje rreth e çark
Njani shojn pa vû perfundi
Pa i a vûmun shtjelmat m' bark,
Shpirtin pa i xjerrë perdhuni! 240
Si dý rê qi 'i natë dimnore,
Njana shkputë prej jugut fíll,
Turr lshue tjetra rribës verjore,
Vîn e ndeshen per nen qiell:
E kû t' ndeshen nper ajrí, 245
Per mbas rrymet qi i ngarmon,
Si kulshedrat me furí,
Njana m' tjetren rrebtë sulmon:
Edhè at herë, ashtû t' u bue,
Flakë per flakë i a ep vetima, 250
Lvitë rrfeja tue vershllue,
Rreh permnershim bumbullima,
Ushton toka, gjimon deti,
Edhè brej, aha e çetina
Rriba e erës i rrmen me veti 255
Si ato coklat nper zallina:
T' i a ep breshni edhè shtergata,
Shamen currat gjatë rrmoreve,
Prroje e shé nper gryka t' thata
Gallamarde rrmejn fushoreve: 260
Kshtû Bulgari e Turku perlá,
Rrijn shoshojn tue e shtý pa dá,
Njani tjetrin n' gjak tue e lá.
Plûhen, flakë e tym i zí
Rreth per çark i kà pershî; 265
E kah hapen me furí
M' kambë shoshoqin per t' perpî,
Pushka e topi edhè tue zí,
Kobshim qiella rrin tue ushtue,
Thue mbí tokë po don me u lshue, 270
Avra - avra ajo shperthye.
Kúr qe Turku erdh e u thye,
E u terhoq e u vû me kthye
Krejt lá m' gjak e keq shemtuem,
N' at Stambollë per t' u ngujuem. 275
M' shpinë Bulgari atbotë i u shtrî;
M' pushkë e m' top m'tê m' nja tue shtî,
Dér n' Çatallxhe qi ká mrrî,
Prej kah nieri per nen dorë
Lehtë hjedhë peshen mbrendë n'Stambollë. 80
Si nji lum qi, dalë prej amet,
Bjeshkve bora ortek kah shamet,
E lshojn prrojet e malcís,
Deperton gjthkah zallís:
Kshtû at herë Shkjau i u rras Shqypnís 285
M' Kaçanik, e m' Adrjatik,
Veleçik, e Salonik,
Tue ndrydhë vendin nder çapoj:
Vra, e pre, e lidh n' vargoj,
M' dajak gjinden per dhé shtroj, 290
Bâni plaçkë e trollit dboj;
Edhè lufta ashtû maroi.
Franc Jozefi kúr ká ndie
Se u rras Shkjau mbrendë n' at Shqypní,
Se ç' âsht mbushë aj me mëní, 295
Se edhè fort ç' erdh tuj u idhnue
E as s' u mat mâ as s' u hutue;
Por çoi m' kambë tetqind taborre,
Mirë e mrefi at shpat mizore,
Mrefi shpaten e mejdanit, 300
E u çon fjalë Shkjeve t' Balkanit:
N' krye t' tetë ditvet, tue marrë dielli,
Prej Shqypnís me dalë ju filli:
A per ndryshe mirë t' a dini
Se. per Zotin, m' shpinë më kini, 305
E at herë s' dij se ç' bâj mbí jue.
Rregji i Itales fort âsht gzue.
Franc Jozefit fjalë ká çue:
Se edhè mue me vedi m' ké,
Per t' i rysun këtà Shkjé: 310
Këta slav, qi kan marrë krye,
Edhè m' shpinë duen me na kcye,
Me na lânë t' dyve pa sý.
Se as e mjera moj Shqypní
S' ká kend mik as kumarí. 315
Qi me hî asaj zot me i dalë
Turrin Shkajut per me i a ndalë
Qi, i terbuem gjithmonë e i eger,
Po don sod m' e bâ krejt fleger
Thue se aj zot âsht bâ m' Europë. 320
Krajli i Inglizit se ç' âsht vrâ;
Zâ t' gjashtë Krajlave u ká bá:
Amanet, mos me pritue
Në London na me u bashkue,
Per me folë, me kuvendue; 325
Se Balkani âsht tym e njegull,
E po bân, prit, Zot! ndoj tjegull
Me na rá krés edhè né...
Prej Balkanit hajr nuk ké!

[GRUDJANE]

XXX
Argumenti

Mbas tridhetë vjetve punë, kushtue lahutës, Poeti mbyllë poemin me thirrjen e Zanës, qi per kaq mote e përcuell pa i u dá kurr krahit. Kujtohet Fishta se me ndihmen e sajë tashmâ ka ndërtue nji pomedore të parrenueshme dhe e grishë Rresht - mirën të këpusë fijen e kangës. Hin, mandej në temë të Konferences së Londonit, ku marrin pjesë shtatë Fuqit e Mdhá Europjane. Auktori i gjenë të mdhajat në bisedën e çeshtjes së Shqipnís. Flet, sëpari, Krajli i Hingliterrës, qi kryesonte mledhjen. Ai paraqet gjendjen dhe pohon se çashtja e kombit shqiptár u ishte lanë të pranishmëvet e se kjo çeshtje paraqitët dy zgidhje: ase me e njoftë shtet në vedi, ase me u a dá fqijvet shkjé. Mbreti i Italis, tuj ndie këto fjalë, merr anën shqiptare ndërsá ai i Rusis atê të Sllavëvet; Franc Jozefi mbron Shqipnín ndersá kryetari i Francës, perherë me Serbi, pohon se Shqiptarët kishin bjerrë vetë të drejtën e vetëqeverisjes, mbasi ata i kishin rá mohit Fés kristjane e tash luftojshin, si muhamedanë të mirë, per të mbajtë në kambë nji Turqi ballkanike. Merr fjalën rishtas Mbreti italjan dhe me fakte konkrete rrxon arrsytimin e të Parit të Francës, ndersá Franc Jozefi, tuj i rá grusht tavolinës, vendosë të shtijë në veprim fuqít e veta ushtarake ase të xjerrë, me të mirë, shi prej asajë mbledhje njoftimin e shtetit shqiptár. Bâ helm prej idhnimit, çohet perandori dhe don të dalë prej kuvendit. Vilhelmini i Gjermanís e ndalë. Zbutë këtê, merr me të mirë të tjerët, dhe, në fund, i a mrrîn qellimit. Fuqít europjane nenshkrujnë vendimin: shqipnija njifet shtet në vedi ( autonom ).
Mbasi Krajl Nikolla, kokëfortë, si perherë, s' ndigjon të dalë nga Shkodra, shtetet e Mbledhjes dergojnë danamët e perbashkëta nder brigje të shqipnís dhe, kështu, e perxanë Knajzin e Malit të Zí me nji grusht miza.
Në marë Shqipnín gërset pushka e gëzimit, shpërthen hareja, ushtojnë topat nder kalá dhe Flamuri kombtár valvitë madhnueshem << Porsi fleta e Engllit t' Zotit >>. Brohorisin fusha e male persè << Si premtua kisht' Perendija - prap zojë m' vedi duel Shqypnija >>.

Konferenca e Londonit

Hej, moj Zânë, ti kjosh e bardhë!
Tridhetë herë, mana, rreth diellit
Hausit t' qiellës toka ká ardhë,
E aq herë lulet njethë janë Prillit,
Se ti, purë m' <<Lahutë t' Malcis >>, 5
N' hullí menden mbajtë m'a ké,
Qi të mûjshe vetë nipís
S' kohve t' vona enè per t' lé,
Me u kumtue me 'i kangë kreshnike,
Si erdh t' u regjë mendja e Shqyptarit, 10
Prap per t' gzuem lirín jetike,
Trashigim lânë atij prej t' Parit:
E sa u bâ gjaku e medeti,
Sa u tuer rrêna edhè tradhtija,
Dér qi duel Shqypnija m' veti, 15
Si premtue kisht' Perendija.
Por, qe, tash na u kapem m' cak:
Gjatë Parnasit mjaft m' ké rrekun
Mriz e m' mriz, a lak më lak:
Kangës ktu spiku tash do hjekun. 20
Veç se po, moj bjeshkatare,
Krah m' krah bashkë na tue këndue,
Ndertue kemi 'i pomendare,
Rrfé as mot mos m' e dermue.
N' at London, larg n' at dervend 25
Të shtatë Krajlat bâjn kuvend,
Bâjn kuvend me shoqishojn:
Per Shqypní po bisedojn:
Ashtû ndêjun rend mbas rendit
Me at Inglizin n' krye të vendit. 30
Prá, per Zotin, moj Shqypní,
Oren çuet, tham, ti m' a ké!
Nji pllamë vend, nji grusht njerzí,
Vllá as fis kurrkand mbí dhé,
Bukë pa bukë, e qe se prap 35
Té shtat Krajlat çue ké peshë;
T' cillt po ngasin turr e vrap
N' at London m' shoshojn me u ndeshë,
Per me folë, me bisedue,
Nji zojë m' vedi tý me t' qitë, 40
Shkjaut e Turkut me t' lirue:
Prap Kunora m' báll me t' ndritë,
Porsi t' ndriti dikur motit.
Me gjithkta, por larg nuk shkon
E me i vrá ká rrfeja e Zotit 45
T' shtatëtit, mledhë si janë n' London;
Persè rrumull pesqind vjet
Të randë Turkun me t' shtypë.
Me t' thá n' shpírt, dér qi simjet
M' shtjelma Shkjau atij s' ká hypë. 50
Jo, po, gjaku i bijve t' ue,
Moj lum nana, e njatà lot
Qi ti derdhe, janë tue vlue
E gjýgj lypin prej s' Tynzot.
Krajli i Inglizit, nji telbis: 55
Me çá qymen per mjedis:
Veç, me gjasë, pak si i pabesë
Ç' i a ká vû aj gishtin krés
Se edhè fjalët fort po i peshon,
Kah ká mârrë e ligjiron: 60
Si t' i a bâjm e tek t' i a bâjm;
Se na pykë, trima, kem' rá
Me Shqypní, sa mâ nuk ká!
Porsa krisi n' at Balkan
Pushkë, e top, edhè havan, 65
E i a nisen me u shemtuem
Turk e Shkjá idhtë tue luftuem,
Tue pá Turkun se per ballë
T' Shkjaut, qi luften kishte kallë,
Zot Shqypnís s' po mund t' i dalë, 70
E ká bâ pleqní n' Stambollë
Né Shqypnín me na e lshue n' dorë,
Qi, pa mbajtë na krah as pajë,
Ktû t' a dájm fatin e sajë;
A tue njoftë si Shtet të lirë 75
E krejt m' vedi: a se mâ mirë,
Ndoshta, Shkjaut na tue i a dá,
Si bashtinen -- vllá per vllá,
Si me thânë, në kater pjesë,
Per mos t' lânë mâ asnji ngatrresë. 80
Pse, medjè, edhè fort po drue,
Se, kokë - fortë shkjau tue qillue,
S' ká me u rysë pa pushkë m' e lshue,
Mbasi aj mbrendë sod ká ngujue.
Prandaj vetë u çova fjalë 85
Dér n' London nji herë me dalë,
Na ktû s' bashku me vendue,
Ket Shqypní si m' e shestue,
Qi n' dorë Turku na ká lshue,
Me e vû n' sheste sido kjoftë. 90
He! atê Zoti m' a marroftë,
Krajli i Italis zû t' u idhnue;
Se, per Zotin, kjoftë levdue!
Cok kjo punë kurrkund s' ka gjasë.
Jo mâ pak se pêsqind vjet 95
Rresht Shqyptarët e ngartë kan plasë
Sulltanit tue i bâm hysmet,
Kush tue i lá atij pagë e t' dheta,
Kush tue e vûmun kryet n' rrezik:
Jo, per tê nuk u âsht dhimët jeta, 100
E perrçik, po, per perrçik
Me gjak t' vet lá e kan Turkín:
E qe sod, qi s' po i del mâ
Nen zgiedhë t' vet me mbajtë Shqypnín
Ke aj nji hajr kurr s' e ká bâ 105
E as nuk mbahet n' mend se mkambë
Fis a popull t' ketë mbí dhé
Veç shka shkelë e ndrydhë nen kambë,
Veç shka djegë, e pjekë, e pré:
N' vend me i dhânë lirín Shqypnís, 110
Para se me u ndeshë me Shkjá,
I a lshon n' dorë diplomacís,
Veç të lirë per mos m' e pá!
Vall ç' ká thânë Krajli i Moskovit:
Jo, po pra, Turku i Stambollit 115
N' daç thuej motit, n' daç n' ditë t'sodit
P'rherë ká kênë rrezik i zí
Per lirí e gjytetní:
Sa qi thonë, se as bár s'ká bî
Kahdo shkelë ká kamba e tij... 120
Por un deshta ktû me u thânë,
Se na s' kem' kurrkund nevojë
Punë Shqypnijet n' gojë me zânë:
Ajo â e ndreqne e hi n' tebojë:
T' a ká ndrequn Shkjau i Balkanit 125
Me grykë t' pushkës, me taf t' taganit,
Qi mâ mirë nuk ké shka i thue,
Q' se, si burrat tue luftue,
Turkut shtjelmat m'bark ká vû
Edhè e lshoi shakull per tokë; 130
Kû, zavalli rrin tue krrokë,
Si njaj korbi nder sterqokë.
Prej gazepit qi e ká rrokë
E s'po din mâ kû âsht me kokë.
Jo qi vetë, besa, 'or ju shokë, 135
Jam tue bâ, po, shum çudí:
Kah na duel sod kjo Shqypní,
S'cilles êmni nuk i âsht ndîe
Kurr n' Europë? Prandaj s' e dij,
Kot pse t' rrahim ujë n' havan?.., 140
Pse t'i a vêm gacen agzotit?...
Se 'i Turkí ká pasë n' Balkan,
Sod qi Shkjau, berqavera Zotit!
T'a shemtoi, n' gjak t' a ká lá,
Kta e kem dijtë, po; por se ká 145
Kund Shqypní n' fushë a n'rragam,
Kta, vallahi, dijtë s' e kam.
Franc Jozefi ndêjë pështetë:
N' mos e dijsh t' a kallxoj vetë.
Turku motit njat krahinë 150
Ç' merr prej Shkodret del n' Janinë
Per urë detit ajo shtrî,
N'dorë me pushkë nuk e pat shtî,
Si Greqin e njat Serbín
Cilla âsht çua lugat n' ditë t' sodit 155
M' Europë marë; por mbas nji godit
Me Shqyptarë, tue lidhë besë
Me i njoftë t' lirë, e n' punë të Fés,
M'gjûhë, e m' dokë edhè m' kanû
Mos me u prekë, veç me u sundue 160
Kta krejt m' vedi: si dishmue
Mâ se 'i herë vetë Turku e ká:
E si puna flet n' ditë t' sotit
N' at Gegní nder Male t' Mdhá,
N'dorë sundimin kû, si motit 165
E ká vendi: edhè u vendue
Shqiptarët Turkut n' luftë me i shkue
E mâ teper vjetë per vjetë
Me i lá ktí 'i porez të lehtë.
E pse Turku dalkadalë 170
Besen thei e s' u ndêi n' fjalë
Ashtû krejt si isht' bâ kuvendi,
S' don me thânë, or shoq, se vendi,
N'sý t' arsyes e të drejtsís
Ká djerrë tagrin e lirís, 175
Qi i kje njoftë prej vetë Turkís.
Ket krahinë, tash, t' u ngjatët jeta,
Qujtë Shqypní e ká rrotull jeta.
Pra, n'Balkan posë se 'i Turkí,
Po kisht' pasë edhè 'i Shqypní: 180
Pasha t' Lumin Perendí,
S'kan per t' lânë kurr Shkján me hî,
M' i u bâ dhâmi ktij sa derrit.
Qaj Kreu i Frances, nji farë sherrit 185
Kênë gjithmonë, kshtû i a ká nisë,
Si nper hundë aj me angllatisë:
Jo, po, ashtû âsht kênë puna motit,
Si thue ti; veç se n' ditë t' sotit
Krejt ká ndrrue. At herë e kshtênë 190
Marë Shqypnija ká pasë kênë,
Qi, per shpírt, jo veç se vû
S'do t' kisht besë ajo me turki;
Por kulsheder mbí tê lshue,
N' fyt do t' i a kisht' njitë m'tfurk 195
E si 'i gjarpen, si nji bollë,
Karh me i dhânë n' karadreqollë.
Po, por sod puna ká ndrrue,
Pse n' Shqypní t' kshtênët janë pakue..
Prandej pra; t' ngjatët Zoti jeten ! 200
Per me dashtë me thânë t' verteten:
Sod me sod njajo krahinë,
Qi prej Shkodret del n' Janinë,
S' ká si quhet mâ Shqypní:
Si kje qujtun, ndoshta, motit 205
N' ato kohët e Gjergj Kastrijotit...
Pse edhè sod t' thuesh, marë Shqypnija
Ká rrokë armët e n' luftë ká dalë,
E tue rrahë plajmi e duhija,
Shí e borë edhè tue rá, 210
S' keqje thá e bâ terfurk,
Rrin t' u grî enè me Shkjá,
Veç per t' lânë Shqypnín nen Turk.
Kta veç tash, qi Bulgarija
Duel n'Çatallxhe e u thye Turkija, 215
Varg e vister dalë kan në Vlonë:
Shtý prej tejet, si po thonë...
E 'i paçaver kuq e zí
Vjerrë na e paskan per nji hû,
Edhè hunin ngulë m' nji shpí 220
T' madhe, niskan me këndue
Kin demèk po duem Shqypní,
Kinsè kshtû na jem' Shqyptarë!
Eh Madhní, as na s' hám bár;
Na edhè 'i kem', po, mêt n' kandár, 225
E kem' sý edhè me pá...
Rregji i Italis se ç' i âsht furë:
Edhè ju Françezt dikúr
Jeni vrá, po, vllá me vllá;
Shoqishojn -- ofshe edhè grá! 230
Ndezë i kini flakadâ,
Edhè jo per tjetr gjâ:
Per Fé t' lume, a besë t' harrueme,
A per erz t' motres e t' nanës:
Por per t' lanë Inglizin n' Francë! 235
Po a per kta tash na m' i a hî,
Me dá Francen me kufî,
Per m' u a lshue fqîjve per brî?
Jo, Zotní; s' âsht gjâ ajo fjalë.
Pse edhè â 'i punë, mor t' u ngjatët jeta: 240
Muamedanet në luftë s' kan dalë,
Veç per t' shitun faculeta
Sa mâ shum... si na nji palë
Sod n' Europë; por veç per fé.
Por nder lufta fjesht fetare, 245
Ti e din vetë, se fis e Atdhé,
Gjûhë a doke s' kqyren fare;
Veç ngallnimi i njaj ideje,
Veç triumfi i njasaj feje,
N' luftë per t' cillen nieri del: 250
Pra nuk ké pse kapesh tel,
Mos me qitë m' vedi Shqypnín,
Mos m' i a dhânë asaj lirín,
Pse muhamedant shqyptarë,
N' daç nizamë, n'daç vullndetarë, 255
S' kan luftue atà per Shqypní;
Por per Mbret e per Turkí,
Atà me të cillin Shtet
Mvedvedsue ki' n fén e vet.
Jo qi pasë ka muamedan 260
P' rherë n'Shqýpní, qi shum zalldan,
Manà, hjekë kan prej Turkís
Per lirí e nám t' Shqypnís;
Dbue, plaçkitë e m' dajak shtrue,
Kush me pushkë, kush me helm shue, 265
Por mohue Shqypnín s' e kan:
Jetë e gjâ e a bânë kurban.
Franc Jozefit s' i u durue;
Tryezës me grusht fort i ká mshue,
Se edhè t' madhe ç' ká ligjrue: 270
Nji qind fjalë, burra, p'r 'i pare!
A me mkambë mbretnín shqyptare,
A se n' Beçë tash ktheva fill,
E dér neser tue marrë dielli
Lshue i a kam ushtrin Ballkanit: 275
E me maje t' mreftë t' taganit,
Me ndihmë t' Zotit e t' Taljanit,
I a vê vetë kufîjt Shqypnís,
E s' ká burrë, jo, qi m' i lot.
Se ato fjalë t" Francës e t' Rusís, 280
Qi na i qiten ktû per pod,
Ato janë, po, do fjalë t' shkreta,
Thash e thâna per gazeta,
E jo per kuvend të Mbretenvet
K6u do t' dahet fati i Shqiptarvet: 285
Si njiky kuvendi i ynë,
M' t'cillin bota ngulë ká sýn,
Edhè pret qi na n' Balkan
T' shkrefim pushkë, top e havan,
E me urtí, e me drejtsí, 290
Tue shue rasë, tue shkimë mëní,
T' sjellim paq edhè vllazní.
Edhè trimi at herë âsht çue,
Ká msý deren per me dalë.
M' kambë Wilhelmi ká flakrue, 295
Ka dalë para edhè e ka ndalë,
E ka ndalë qaj miku i vet;
Mbreti i fortë i Germanís;
Cilli u hînë atý ndermjet,
Si me i ardhë qi din burrnís, 300
E krye m' krye me Krajl t' Inglizit,
Herë ul Francë, herë ul Rusí,
Bjeru punve per midisit,
Pajto Nemse edhè Italí,
Ktij lshoj Zot, atij lshoj orë, 305
Dér qi s' mbrami i u gjet fija
Edhè t' shtatëtit vûne dorë,
Zojë m' vedi me dalë Shqypnija.
E, kokë - fortë, kúr Knjaz Nikolla:
Kû me pushkë e kû me t' holla 310
S' po do Shkodren me lirue,
Të shtatë Krajlat ç' janë idhnue!
Donamet n' Shqypní kan çue,
Kû Admiralat m' breg sa dolen,
Kapë per veshit Knjaz Nikollen, 315
Fíll prej Shkodret jashtë e zoren,
Edhè i dhanë m' shtjelm Cernagoren.
N'at Shqypni ká nji gjamë:
Padishahi âsht çue në kambë:
Vall a rrfeja âsht tue bumbullue, 320
A se lufta âsht kund tue vlue,
Qi po rrin kshtû tue gjimue
Thue po bâhet ndokah nami:
Shka ká thânë Shehyl Islami?
Per jetë t' ende, as s' ká rá rrfé, 325
As s' ^sht ndezë kund luftë e ré,
Qi po ndîhet gjithkjo gjamë:
Janë Shqyptarët qi bâjn donám!
N' at London, larg n' at dervend,
Të shtaë Krajlat mledhë kuvend, 330
Me shoshojn tue bisedue,
S' mbrami atà paskan vendue,
Shqyptarve me u dhânë lirín,
Zojë m' vedi me qitë Shqypnín.
E prandej n' Shqypní pa dá 335
Rrahin topat nder kalá;
Persè flamuri kuq e zí,
Sod mâ s' pari, bukurí
Porsí fleta e Engllit t' Zotit,
Po valvitë mbí tokë t' Kastrjotit, 340
Si valvit dikúr motit;
E dér m' qiellë ushton brohrija,
Kah gerthet fusha e malcija:
Per jetë t' jetës rrnoftë Shqypnija!
Edhè kshtû, mbas sa mjerimit 345
Mbas sa gjakut e shemtimit,
E p'r inát t' Shkjevet t' Ballkanit
Per gazep t' atij Sulltanit:
Si premtue kisht' Perendija:
Prap zojë m' vedi duel Shqypnija. 350

[GRUDJANE]

nga Dr. Zef Mirdita
Përmbledhje
Fishta është kolos i mendimit dhe letërsisë shqipe, i cili me tërë veprimtarinë e vet - meshtarake, intelektuale, politike dhe letrare - e ka sintetizuar historinë e popullit shqiptar. Ky françeskan ka qenë apostull i atdhetarizmit të sinçertë dhe të pastër, për të cilin shqiptarizmi nuk ka qenë profesion, por një jetë intenzive. Gjatë jetës së frytshme të tij, ai e themeloi Shoqërinë Letrare “Bashkimi”, ishte drejtor i gjimnazit françeskan në Shkodër, kryetar i Kongresit të Alfabetit, anëtar i Komisisë Letrare Shqiptare, udhëheqës i dërgatave shqiptare në Paris dhe Washington, deputet dhe nënkryetar parlamenti, përfaqësues i Shqipërisë në konferencat ballkanike, MESHTAR dhe LETRAR. Veprimtaria e tij e gjithanshme u shpërblye me dekorata nga Austria, Turqia, Papa Pio XI, Greqia, Urdhëri Françeskan, ndërsa Akademia Italiane e zgjodhi për anëtar. Mirëpo, përderisa të huajt e dekoruan, ndërsa emrin dhe veprat e tij i studiuan në katedrat e tyre albanologjike dhe ballkanologjike, ky vigan, në Shqipëri, gjatë regjimit komunist u ndalua për plotë 50 vjetë. Dhe jo vetëm kaq, por edhe eshtrat ia zhvarrosën dhe ia hudhën në bërllog. Këtë ia bënë atij që Shqipërinë e kishte koncipuar dhe dashur si një atdhe të vërtetë të të gjithë shqiptarëve, pavarësisht nga ndasia religjioze dhe përkatësia regjionale. Atij që gjithnjë e ka theksuar nevojën e unitetit kombëtar dhe vëllazërisë, ide kjo që e përshkon kryeveprën e tij, Lahutën e Malcis. Lajtmotivi i këtij vigani ka qenë: Për Fe dhe Atdhe. Sa i përket vlerës estetiko-letrare të veprës së Fishtës, ajo është e shumëfishtë, qoftë për nga përmbajtja, gjuha, stili, rrjedhshmëria e fjalës, ngrohtësia, ngjyra dhe porosia. Ai me shikimin realistik të vetin nuk e idealizon shqiptarin, por e përshkruan ashtu si është, me të gjitha të metat dhe virtytet, me meritat dhe fajet. Në veprën e tij vërehet edhe nota edukative, sepse ai e qorton shqiptarin që të lirohet nga fatalizmi, pjellë e mentalitetit oriental dhe e udhëzon kah rruga e qytetërimit evropian, ku edhe e ka vendin, gjeografikisht dhe historikisht. Gjithashtu e udhëzon që t’i tejkalojë ndasitë regjionale dhe fetare, ndërkaq të përqafojë ndjenjën nacionale, krenarinë dhe vetëbesimin. Satira e tij është karakteristike për një shkodran. Me fjalë tjera, ai me të i ka luftuar pseudointelektualët, pseudoeuropianët, pseudoshqiptarët. Habit fakti i aktualitetit të kësaj satire edhe sot e kësaj dite. Një njeri i tillë pra, është zhvarrosur dhe për plot 50 vjetë është njollosur, përbuzur, përdhosur dhe ndaluar, mirëpo pa sukses. Ai nuk ka mundur të dëbohet nga zemra dhe nga ndjenjat e popullit.

Të flitet për P.Gjergj Fishtën, e sidomos me rastin e përkujtimit të 60 vjetorit të vdekjes së tij, nuk është as lehtë, e nuk është as thjeshtë. Sado që është nderë e madhe, më e madhe është përgjegjësia.
Them kështu, sepse kemi të bëjmë me një kolos të mendimit dhe të letrave shqiptare. Kemi të bëjmë me një figurë madhështore, e cila me tërë veprimtarinë e vet - meshtarake, intelektuale, politike dhe letrare - e ka sintetizuar tërë historinë e popullit shqiptar. Kemi të bëjmë me një apostull të atdhetarizmit të sinçertë dhe të pastër, për të cilin shqiptarizmi nuk ka qenë profesion i çastit apo i rastit, por ka qenë një jetë intenzive, e përshkuar me të gjitha ngjarjet më vendimtare për fatin e kombit shqiptar.
U lind më 23 tetor 1871, në fshatin Fishtë, në Zadrime. Prindërit e pagëzuan me emrin Zef, të cilin sipas rregullës së Urdhërit Françeskan, do ta zëvendësojë me emrin Gjergj.
Mësimet e para i mori nga poeti arbëresh, P.Leonard De Martini. Me të parë zotësinë e e Zefit të vogël, poeti e mori në seminarin françeskan, në Troshan, ku edhe e kreu shkollën e mesme. Më 1886 u nis për në Bosnje, ku, në Sutjeskë, Livno dhe Kreševo, i kreu studimet filozofike dhe teologjike. Aty u njoftua me P.Grga Martiæ-in dhe me Silvije Strahimir Kranjèeviæ-in, të dy këta poetë të mëdhenjë kroatë. Këtij të fundit, madje ia përkushtoi një vjershë të shkruar më 12 dhjetor 1892. Më 1893 kthehet në Shkodër, ku më 1894 shugurohet meshtar.
Brenda një kohe, njëkohësisht e ushtroi detyrën e arsimtarit në Troshan dhe famullitarit në Gomsiqe të Mirditës.
Së bashku me abatin e Mirditës, Mons.Preng Doçin, Don Ndoc Nikën dhe P.Pashk Bardhin e themeloi Shoqërinë Letrare “Bashkimi”.
Më 1902 u emërua drejtor i gjimnazit françeskan në Shkodër. Me ardhjen e tij, gjuha italiane, që ishte gjuhë ligjërimi, u zëvendësua me gjuhën shqipe. Më 1908 është kryetar i Kongresit të Alfabetit, në Monastir (Bitoli i sotëm), në të cilin u vendos që alfabeti latin të merret për alfabet të gjuhës shqipe. Më 1916 është anëtar i Komisisë Letrare Shqiptare, e cila ka pasë për detyrë standardizimin e drejtshkrimit të gjuhës shqipe.
Më 1919 është sekretar gjeneral i dërgatës shqiptare në Konferencën e Paqes në Paris, në krye të së cilës dërgatë ishte ipeshkvi i Lezhës, Mons.Luigj Bumçi. Nga Parisi, në krye të dërgatës shqiptare shkon në Washington, për ta mbrojtur integritetin territorial të Shqipërisë, nga orekset okupuese të serbëve, malaziasve dhe grekëve.
Më 1921 zgjedhet për deputet të grupit të Shkodrës, në Parlamentin e Tiranës, dhe menjëherë zgjedhet nënkryetar i tij dhe kryetar i Komisionit për çështje Financiare.
Ishte përfaqësues i Shqipërisë në konferencat ballkanike: në Athinë(1930), Stamboll(1931), Bukuresht(1932), ndërsa më 1934, ishte delegat i Shqipërisë në New York.
Në periudhën 1935-1938, kryen detyrën e provincialit të Provincës Shqiptare Françeskane.
Për veprimtarinë e tij të gjithanshme ka qenë i dekoruar me dekorata nga Qeveria Austriake me “Ritterkreuz”(1912), nga Qeveria Turke me “Mearf Kl, II.” Në vitin 1925, Papa Piu XI e nderon me medalen “Al merito”, kurse më 1931, Qeveria Greke e dekoron me rendin “Phoenix”. Më 1939, Urdhëri françeskan e dekoron me titull “Lector jubilatus honoris causa”, ndërkaq Akademia Italiane e zgjodhi për anëtar të vetin, për çka, përveç insinuatave të tjera, kritikët e pendave enveriane e karakterizojnë si fashist dhe armik të popullit! A nuk është kjo tragjiko-komike!?
Më 31 dhjetor 1940, pushon së rrahuri zemra e këtij vigani të letrave shqiptare, apostullit të unitetit të kombit shqiptar.
Mirëpo, përderisa emri dhe veprat e tija ishin të pranishme në katedrat albanologjike dhe ballkanologjike të Evropës, në Shqipëri, të cilën e deshti me tërë qenien e vet dhe të cilës ia kushtoi vargjet më të bukura, u ndalua për plot 50 vjet. Me ndalimin e veprave të tija u gjymtua gjuha shqipe, të cilës ky poet ia këndoi himnin më të bukur që është shkruar ndonjëherë në gjuhën shqipe:


vazhdon

[GRUDJANE]

Porsi kanga e zogut t’veres
Qi vallzon n’blerim të Prillit,
Porsi i ambli flladi i erres,
Qi limon gjit e drandafillit,
Porsi vala e bregut t’detit,
Porsi gjâma e rrfés zgjetáre,
Porsi ushtima e nji termetit,
Njashtú â’ gjuha e jonë shqyptare. @1

Për 50 vjet u ndalua të dëgjohet mallkimi i poetit drejtuar atyre që këtë gjuhë shqiptare e përbuzin:


Prá, mallkue njai bir Shqyptari,
Qi ketë gjuhë të Perendis,
Trashigim, qi na la i Pari,
Trashigim s’ia len ai fmis,
Edhé atij iu thaftë, po, goja,
Qi e përbuzë ketë gjuhë hyjnore
Qi n’gjuhë t’huej, kúr s’âsht nevoja,
Flet e t’veten len mbas dore. @2

Për plot 50 vjet u ndalua këndimi i himnit më të bukur që Fishta ia kushtoi Flamurit Kombëtar:


Porsi fleta e Éjllit t’Zotit
Po rrehe Flamuri i Shqypnis e
thrret t’bijt e Kastrijotit
Me u mbledhë tok nder çetë t’ushtris. @3

Plot 50vjet e akuzuan se bëri përçarje në popull, atë i cili po këtë popull e fton të bashkohet:


Bini, Toskë, ju, bini Gegë!
Si dý rrfé, qi shkojnë tue djegë!
A ngadhnyesé a t’gjith déshmorë!
Trima, mbrendë! Me dorë! Me dorë! @4

Këtë himn, kushtuar Flamurit Kombëtar, poeti e shkroi me rastin e ngritjes së Flamurit, natën e Shna Ndout, më 12 qershor 1913, në kumbonaren e kishës françeskane të Gjuhadolit, përkundër ndalesës së kolonelit De Philipps, sundimtarit të qytetit të Shkodrës.
është e njohur se njerëzit e mëdhenj vdesin në kohë të duhur! Falë Zotit, kjo ndodhi edhe me Pater Gjergj Fishtën. Sepse, po t’i kishte pritur njësitë e kuqe të ngarkuara me idetë e internacionalizmit proletar, por edhe antishqiptar, jo vetëm që e kishin masakruar, por as varri nuk iu kishte ditur, siç ka qenë rasti me shumë sivëllezër të tij françeskanë.
Megjithatë, ajo që nuk i ndodhi për së gjalli, e pësoi për së vdekuri. Mënia dhe urrejtja ndaj tij ishte aq e madhe, sa që edhe e zhvarrosën dhe eshtrat ia hodhën në bërllog!
Nuk është kjo hera e parë që mizoria e tillë barbare ushtrohet mbi fatosat e vdekur shqiptarë!
Dihet se turqit e herrshëm e zhvarrosën trupin e Skënderbeut dhe nga kockat e tija, siç shkruan Marin Barleti, bënë hamajli për ushtarë. Po ashtu, turqit e herrshëm e zhvarrosën trupin e Pjetër Bogdanit, argjipeshkvit të Shkupit, nismëtarit të prozës shqipe, dhe eshtrat e tija ua hodhën qejve në sheshin e Prishtinës, aty ku sot ndodhet ndërtesa e Kuvendit të Kosovës.
O kohëra, o zakone të fëlliqta!
Kështu pra u veprua me Pater Fishtën, i cili nuk e deshti Shqipërinë vetëm si emër gjeografik! Ai Shqipërinë e ka koncipuar dhe dashur si një atdhe të vërtetë të të gjithë shqiptarëve, pavarësisht nga ndasia religjioze dhe përkatësia regjionale, që është plagë e rëndë e trashëguar nga okupatori shumëshekullor osmano-turk.
Pikërisht për ta shëruar këtë plagë, poeti thekson nevojën e vëllazërimit, unitetit kombëtar, ide kjo që e përshkon tërë kryeveprën e tij Lahuta e Malcis. Nuk është e rastit që ai këtë ideal dhe mendim të vetin e dëshmon përmes protagonistëve të besimit muhamedan, si Oso Kukës, Ali Pashë Gusisë, Marash Ucit etj. Sepse, siç thotë Ernest Koliqi: Shqipnija (ndërsa unë do të kisha thënë shqiptarizmi) vetëm atëherë mundet m’u njehun fatbardhë, kur breznija e ré, tue pasë menden e sterhollueme si mâ i miri perendimuer, ta ket zemren e thjeshtë e bujare si Marash Uci e Oso Kuka. @5
Fishta, vërtetë i qorton muhamedanët, me qëllim që njëherë e përgjithmonë ta kuptojnë se feja e kombi nuk janë një, andaj edhe i konsideron për vëllezër. Si të kuptohet ndryshe përgjegjja e Patër Gjonit dhënë Mark Milanit:


Unë zotni n’ushtri kam dalë
Jo me Turq, por me Shqyptarë,
Turq a t’kshtenë, si janë gjithmarë
Pse si t’kshtenë, si muhamedan
Shqypnin s’bashkut t’gjith e kanë. @6

Përgjegjja e tillë për Mark Milanin si edhe për të gjithë ata që mendonin ashtu, ka qenë jo vetëm befasi, por edhe shpullë e rëndë, për shkak se një prift katolik mund t’i bëhej ndihmë “Turkut”, duke i lënë pas dore “kryqalitë” sllavë dhe bujarin e tyre, që, së fundi, ishte edhe vetë gjysmëshqiptar, siç thotë Pater Gjergji:


Me kryq n’dorë e me kryq n’ballë,
Turkut ndihmë ti me na i dalë?
E tue njoftë per G o s p o d a r
Knjaz Nikollen, trim bujar,
dér dikú edhe ky’ Shqyptar! @7

Kështu, derisa Kelmendasit dëgjonin thirrjen e Gusinjanëve myslimanë të sulmuar nga ana e malaziasve, thonin:


Lpifshin kryet e xjerrshin syt
Ti haj dreqi Turq e Shkje, 8
dhe vazhdonin më tej, pa ndonjë ndjenjë më të thelluar:
se e kemi festen e Bajrakut e
duhet njëherë me shkue në shtëpi ,
e me shtrue petlla e raki. @9

Mirëpo, Pater Gjoni, në fund të meshës u thotë: Çohi, o bij të Skanderbegut Turq e t’Kshtenë, mos t’u dajë feja! @10
Sepse:


Vllaznit t’onë i kem’ n siklet! @11

Këto kushtrime nuk janë vetëm të Pater Gjergj Fishtës, por janë të tërë klerit katolik!
Pater Gjergj Fishta, me një kulturë të gjithanshme e të thellë, dhe pse mos të thuhet, me një kulturë perendimore dhe evropiane, ndonëse i ka qortuar vëllezërit shqiptarë, pavarësisht, muhamedanët apo të krishterët, kurrë nuk ka anuar kah Evropa.
Për të Evropa, nuk ka qenë tjetër, pos një lavire e vyshkur, vërtetë, me emër e krishterë, por me vepra e pa Tenzonë.


Uh! Evropë, ti kurva e motit
Qi i rae mohit besës së Zotit
Po á ky a sheji i gjytetnis
Me da token e Shqypnis
Per me mbajt klysht e Rusis?

vazhdon

[GRUDJANE]

S’do mend se Fishta ka qenë i vetëdijshëm se feja e të huajit e ka bërë të vetën në trungun e kombit shqiptar. Megjithatë, ai nuk e nënçmon as mendimin dhe as besimin e vëllezërve shqiptarë. Mirëpo, ai është kundër shfrytëzimit të ndjenjave fetare për dobi vetanake apo partiake. Për të është më se e qartë se identifikimi i fesë me komb është jo vetëm anakronik, por edhe jo shkencor. Madje, edhe për nga aspekti politik, një identifikim i tillë shkon në dëm të integritetit etnogjeopolitik të popullit shqiptar. Prandaj, ai përpiqet, madje edhe kërkon që të tregohet mënyra se si erdhi deri te kjo ndasi fetare, e cila, për fat të keq, mund të shfrytëzohet në dëm të unitetit kombëtar. Këtë më së miri e ka sqaruar dhe dëshmuar Ismail Kadare, i cili në mes tjerash thotë: Turqizimi i qindra mijëra shqiptarëve, greqizimi i një pjese tjetër, ngatërrimi i përkatësisë shqiptare me atë fetare, dëshmonte se ndjenja patriotike e një pjese të shqiptarëve, ka qenë jo aq e fortë siç paraqitej. @13
Dhe kur Fishta tregon se nga buron ky rrezik lidhur me integritetin etnogjeopolitik të shqiptarëve, nuk do të thotë se është kundër besimit muhamedan. Ai, në të vërtetë, mu ashtu si secili shqiptar i sinçertë, nuk mund të pajtohet me identifikimin e fesë me kombin.

Sidoqoftë, nuk duhet mohuar se lajtmotivi i Fishtës në veprimtarinë e tij shkencore e arsimore, kulturore e politike, fetare e letrare, ka qenë: Për fe dhe atdhe.
Që të kuptohet kjo sintagmë, duhet pasur parasysh disa fakte.
Së pari, ai ka qenë meshtar dhe kuptohet se në veprimtarinë e vet nuk ka mundur ta len mënjanë aspektin fetar.
Së dyti, dihet se Shqipëria, si për nga aspekti gjeografik, ashtu edhe për nga aspekti historiko-kulturor i mirëfillt, i takon arealit kulturor evropian, gjegjësisht kristian.
Së treti, krishtenizmi, veçanërisht katolicizmi, është njëri nga argumentet e pakontestueshme, që flet në dobi të autoktonisë së shqiptarëve në trojet ku jetojnë sot. @14 Edhe atëherë kur Fishta e cek katolicizmin në relacione ndërkombëtare atë e bën për hir të mbrojtjes së integritetit të territorit shqiptar dhe për njohjen e pavarësisë së Shqipërisë. Kjo shihet qartë nga përmbajtja e telegramit të cilin në italishte nga Parisi ia dërgon Pater Palë Dodës më 16 shtator 1922 dhe në të cilin thotë sa vijon: “Ndërkaq vizita ime në Washington pati për rezultat njohjen e Shqipërisë nga ana e Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Të gjitha përpjekjet e mëparshme të qeverisë sonë dhe të “Vatrës” mbetën pa ndonjë përfundim të mirë. Unë pata sukses. Kjo u bë me një ndërhyrje të senatorëve katolikë, të cilëve ua parashtrova çështjen, sidomos nga aspekti fetar, që qeveria amerikane u shty me e njoftë zyrtarisht Shqipërinë.” @15
Së katërti, dihet se qysh në shekullin XV, siç thotë Fan Noli: Katholicizma nga njëra anë i jipte Shqipërisë bashkimin që i mungonte si shtet, edhe nga ana tjetër e lidhte me botën e krishterë evropiane. @16
Prandaj, edhe, siç thotë Ismail Kadare: S’është e rastit që goditja më e egër (në kohën e sundimit enverian /sic! Z.M./) iu bë katolicizmit si fesë më evropiane. @17
Nuk duhet heshtur se besimi është një faktor tejet i rëndësishëm dhe i ngulitur në trashëgiminë kulturore dhe shpirtërore të një populli. Dhe me kultivimin e kësaj trashëgimie, njëherësh kultivohet edhe kultura e mirëfillt e një populli. E për shqiptarët, kultivimi i trashëgimisë dhe i kulturës ka një rëndësi jashtëzakonisht të madhe, lidhur me dëshminë e autoktonisë së tyre në kohën kur orekset imperialiste të fqinjëve rriteshin gjithnjë e më tepër në dëm të integritetit territorial të trojeve shqiptare. Prandaj, çdo përpjekje e mohimit të trashëgimisë kulturore të mirëfillt, nuk është asgjë tjetër veçse një etnokulturocid. Për një gjë të tillë, historia në kohë të caktuar i hakmerret popullit! Pikërisht për këto arsye, Fishta ka luftuar dhe vepruar nën sintagmën

Për fe dhe atdhe!
Sa i përket vlerës estetiko-letrare të veprave të Fishtës, ajo është e shumëfishtë, qoftë për nga përmbajtja, gjuha, stili, rrjedhshmëria e fjalës, ngrohtësia, ngjyra dhe porosia.
Duhet theksuar se Fishta, me shikimin realistik të vetin, duke i soditur fenomenet e jashtme të ngjarjeve, thellësisht depërton në brendi të jetës aktuale të shqiptarit dhe kështu ai e ndriçon vetë qenien etnike të popullit. Vëzhgimi i tij depërton thellë në zemrën e popullit, nga edhe e dëgjon, vlerëson intenzitetin e pulsit dhe të ndjenjave, me qëllim që të mësojë se sa është ky popull i gatshëm ta shkundë trashëgiminë e mentalitetit të imponuar gjatë sundimit otoman. Ai nuk e idealizon shqiptarin. E përshkruan ashtu çfarë është: me të gjitha virtytet dhe të metat, meritat dhe fajet; i përshkruan veçoritë si: zemërgjerësinë, mosbesimin dhe hakmarrjen. Për Fishtën, shqiptari është individualist, madje shpesh herë edhe sektar, por që anon kah toleranca fetare, kuptohet nga prirja e mitit të gjakut dhe gjuhës së përbashkët.
Me një admirim të mrekullueshëm, Fishta e këndon dhe e lavdëron virtytin arkaik të shpirtit shqiptar, ndonëse nuk e idealizon. Fishta e lartëson krenarinë e shqiptarit duke e udhëzuar dhe nxitur që një herë e përgjithmonë të heq zgjedhën e huaj dhe të jetojë i lirë në Shqipërinë e lirë. Fishta në veprat e veta e qorton shqiptarin që të lirohet nga fatalizmi, pjellë e mentalitetit oriental dhe e udhëzon kah rruga e qytetërimit evropian, ku edhe ka vendin e vet, si gjeografikisht, ashtu edhe historikisht.
Të gjitha personazhet dhe protagonistët në veprat e tija, janë shqiptarë të thjeshtë me të gjitha cilësitë inative, veset dhe gjestet pozitive, apo negative. Fishta, me një lehtësi të mrekullueshme, kalon nga theksi lirik në atë epik dhe satirik.
Këndimi i ngjarjeve të së kaluarës, për Fishtën ka qenë në funksion të ndriçimit dhe shpjegimit të rrjedhave të kohës.
Lahuta e Malcis, kryevepër e P.Gjergj Fishtës, është poemë heroike në të cilën është shkrirë me një harmoni të pashembullt historia me legjendën, elementi njerëzor me atë hyjnor. Në këtë poemë është skalitur epopea e popullit shqiptar, pavarësisht nga hapësira gjeografike, apo ajo kohore. Në të vërtetë, ai në këtë poemë e ka mishëruar tërë qenien e vet, jo vetëm si poet, por edhe si akter politik dhe kulturor. Protagonistët e veprës Lahuta e Malcis, si Oso Kuka e Marash Uci, Cur Ula e Ali Pashë Gusia, Dedë Gjo Luli etj., nuk janë gjë tjetër veçse alternacione të Pater Gjergj Fishtës.
Mendimet, ndjenjat dhe qëllimet e tyre janë identike me ato të Pater Gjergj Fishtës. E këto nuk janë gjë tjetër veçse shprehje e çlirimit të atdheut. Madje edhe në shembulltyrat e tija fantastike, të cilat përherë i sheh dhe i adhuron, siç janë Zanat, Orët, Kulshedrat e Drangojt, ai e identifikon karakterin e tyre, ndonëse në mënyrë imagjinative, me atë të shqiptarit, po edhe me atë të vetin.
Veçoria tjetër, madje tejet e rëndësishme, e krijimtarisë së Fishtës, është ajo se ai në të gjitha veprat e veta epike, lirike, melodramatike apo satirike, ka notën edukative, me qëllim të tejkalimit të ndasive regjionale apo fetare.
Së këndejmi, përshkrimi i bukurisë së malësores, në shembulltyrën e Tringës, qoftë për nga fisnikëria, bujaria dhe bukuria, është diçka e pakrahasueshme, madje antologjike në letërsinë shqipe. Mirëpo, në simbolikën Fishtiane, të gjitha veçoritë e personazheve, nuk janë gjë tjetër, veçse bukuria e Shqipërisë, malet, fushat, lumenjtë. Kështu, poeti, Shqipërisë i këndon:


Por nji fushë mâ e blerët nuk shtrohet,
Por nji mal mâ bukur s’rri,
Mâ i kulluet nji lum s’diktohet,
Moj Shqypni, porsi i ké ti. @18

Fishta me idealet e veta të larta, humane e patriotike, përpiqet që t’ia ngulit shqiptarit ndjenjën nacionale, krenarinë dhe vetëbesimin, me qëllim që të jetë i gatshëm për të luftuar për liri dhe pavarësi të atdheut. Në të vërtetë rreth këtij boshti, ndërlidhen të gjitha episodet e ngjarjeve historike, të kënduara në Lahutën e Malcis, që nga Lidhja e Prizrendit (1878), e deri në Konferencën e Londrës (1913), kur edhe njihet autonomia e Shqipërisë.
Tematika kombëtare trajtohet në Anzât e Parnasit, satirë kjo atdhetaro-shoqërore dhe në Gomarin e Babatasit, poemë dramatiko-satirike. Gjuha e satirës së tij është therrëse, thumbuese, plot ironi dhe sarkazëm, që njëherësh është karakteristikë e të folurit të qytetit të Shkodrës. Fishta, përmes këtyre satirave lufton kundër pseudointelektualëve, pseudoperendimorëve dhe pseudoshqiptarëve. Ja se ç’thotë Fishta për njerëz të tillë:
“E qe se, m’atherë u dishmuen liberala, okcidentala, konstitucionala, republikaj, demokratë; me Këshille të Nalta, me Parlamente suverene, me Qeveri të përkohshme, të përtashme, të pesëditshme, me kisha e xhamia autoqefale; ndërsa kombi cofte ujet (urie), dergjej gazepit, na qojshin përfaqësuesa e ministra në Romë, Londër, Paris, Athinë, Belgrad, Varshavë, -po, edhe në Varshavë e s’di se ku njeti, - për me i diftue botës së qytetnueme se Perendia kishte ba mrekulli mbi ne e se na, ndoshta gjaksë tue qenë, me pre fëmijën në djep; shumëkush nesh hajduta, me të vjedhë zhallogën prej opanget; fanatikë, me djegë katundin për nji qime mjekrre, për nji thak brezi; analfabetën 95 %; njerëz të papunë, që vdisshim ujet mbi visare tona; madje edhe beglerë, bajraktarë, agallarë, myltazima e krunde të nji despotizmi ma të randë, të nji tiranie ma të dhunshme, të nji individualizmi, ekskluzivizmi, aziatizmi ma të neveritshëm, ishim ba sod volterianë, laburista, socialista, konservatorë, popullor, pëparimtarë… E na u ngrimë, u shtanguem krejt, kah shifshim tue lujtë këtë pantomimë të pahijshme mbi kurriz të ngratit popull shqyptar…” @19
Ndonëse satirat e tija janë refleks i shoqërisë shqiptare të asaj kohe, e cila posa kishte dalur nga letargjia kulturore, politike dhe sociale pesëshekullore osmano-turke, ato, me porositë dhe përmbajtjet e tyre, janë aktuale sot e kësaj dite. Ja pra, ky është Pater Gjergj Fishta, i cili për plot gjysëm shekulli, qe i përdhosur, i njollosur dhe i përbuzur, me karakterizime të një “spiuni”, të një “të shituri”, të një “trathtari”, të një “antishqiptari”, të një “antikombëtari” dhe të një “fashisti”. Të gjitha këto nofka ia mveshën Fishtës, i cili Shqipërisë i këndon:


T’falem, Shqypni, ti i shpirtit t’em dishiri!
I lum njimend jam un n’gji tând tue rrnue,
Tue gzue t’pamt t’ând, tue t’hjekë at ajr t’kullue
Si Leka i Madhi e Skanderbegu i biri. @20

Ç’të thuhet në fund?
Vërtetë, Fishtën e njollosën, e përbuzën, e ndaluan në shkolla dhe universitete, ndonëse, në tekstet shkencore ka qenë i pranishëm, por pa emër @21 , megjithatë nuk mundën ta dëbojnë nga zemra dhe nga ndjenjat e popullit.
Nga frika se varri i tij do të jetë vendfrymëzim i idesë së Shqipërisë së lirë, të cilën ide përherë e pat në zemër, madje, siç këndon vetë poeti, edhe për së vdekuri:


Dersa t’muendem me ligjrue
E sa gjall me frymë un jam,
Kurr Shqypni, s’kam me t’harrue,
Edhe n’vorr me t’permend kam. @22

Shërbëtorët e atyre kundër të cilëve Fishta tërë jetën luftoi, e zhvarrosën. Të gjitha këto marrëzira mbetën të kota. Fishta, siç thotë Lasgush Poradeci, mbeti shkëmb i tokës dhe shkëmb i shpirtit shqiptar. @23
Dhe tani, kur po e përkujtojmë 60 vjetorin e vdekjes së P.Gjergj Fishtës, po e përkujtojmë faktin se poeti i kombit mbetet gjallë përherë, sepse, Kanga e tij - siç thotë Ernest Koliqi - s’ka m’u shue deri sa gjaku arbnuer të vlojë në një zemër arbnore, pse ajo do të jetë pasqyra e nji qytetnimi vërtet shqiptar si sot ashtu në kohnat mâ të lashta. @24

________
1 Gjergj FISHTA, Gjuha Shqype, në Mrizi i Zânavet, Shkodër 1941, fq. 5.
2 Po aty, fq. 6.
3 Po aty, fq. 15.
4 Po aty.
5 Cit. ap. Filip NDOCAJ, Mbi vlerën dhe rëndësinë e veprës së Gjergj Fishtës, në Jeta e Re, 11-12 (Prishtinë 1990), fq. 1600.
6 Gjergj FISHTA, Lahuta e Malcis, XXI, v. 285-289 (Romë 1958), fq. 408.
7 Po aty, v. 260-272, fq. 407.
8 Po aty, v. 169-171.
9 Po aty, v. 214-215.
10 Po aty, v. 449-450.
11 Po aty, v. 355.
12 Te Kisha e Shnjonit; Lahuta e Malcis, XIII, v. 40-44, fq. 211.
13 Ismail KADARE, Kombi shqiptar në prag të mijëvjeçarit të tretë, në Kombi. Rrugët e bashkimit kombëtar. Onufri. New York 1997, fq. 223.
14 Ilir ZHILLA, Shqipëria dhe katolicizmi. Nyeja lidhëse e kombit tonë me Evropën, në Rilindja 25 prill 1993, nr. 11 (261), 8, fq. 4.
15 Zef MIRDITA, Krishtenizmi ndër shqiptarë, Prizren-Zagreb 1998, fq.377.
16 Fan NOLI, Vepra 4, Tiranë 1989, fq. 491.
17 Ismail KADARE, Nga një dhjetor në tjetrin. Kronikë, këmbim letrash, persiatje. Artheme Fayard. Paris 1991, fq. 158-159, 259; I njëjti: Kombi, fq. 222.
18 Gjergj FISHTA, Atdheut, në Mrizi i Zânavet, Shkodër 1941, fq. 9.
19 Zef MIRDITA, vep. e cit., fq. 372.
20 Gjergj FISHTA, Shqypnis, në Mrizi i Zânavet, Shkodër 1941, fq. 4.
21 Zef V. NEKAJ, Fishta pa emén në tekstet e shkollavet të Shqipnis, në Shejzat, V/11-12 (1961), fq. 487-489.
22 Gjergj FISHTA, Atdheut, në Anzât e Parnasit, Shkodër 1941, fq. 9.
23 Lasgush PORADECI, Gjergj Fishta lirik, në Jeta e Re, 11-12 (Prishtinë 1990), fq. 1546.
24 Ernest KOLIQI, Qytetnimi Shqiptar, në Hylli i Dritës, VIII/1 (1932), fq. 2.

[GRUDJANE]

Zanat dhe Orët në “LahutEn e Malcis

27/04/08) Tonin Çobani

Në gojën e popullit, kur përmendën Zanat dhe Orët, thuhet Shtojzovallet, që do të thotë Shtojua, o Zot, vallet. Zanat dhe Orët janë qenie mitologjike, ndërsa fjala “Shtojzovallet” vjen si eufemizëm për Zanat dhe Orët ose për të dyja së bashku. Ky ligjërim ishte i përgjithshëm në kapërcyell të shek.XIX-XX kur ngjizej Lahuta e Malcis, ndërsa sot në ligjërimin e shkruar ndodh të përdoret eufemizmi Shtojzovallet, sikur të bëhej fjalë për qenie mitologjike, pavarësisht nga Zanat dhe Orët. Në popull thuhet edhe Zanat e Malit, çfarë nënkupton se vendqëndrimi tyre ka qenë përgjithësisht mali, prandaj gjinorja “e malit” është identifikim: Zana e Veleçikut (Zana e Malit të Veleçikut), Zana e Miliskaut (Zana e Malit të Miliskaut). Për Orët thuhet: Ora e Shalës ose Orët e Dukagjinit dhe Ora e Shtëpisë ose Ora filanit me kuptimin përkujdestarja misterioze e krahinës, e shtëpisë apo e aksh individi. Për këtë arsye mund të arrijmë në përfundimin se funksioni i dallon Zanat prej Orëve. Me fjalë të tjera, Zana është një qenie mitologjike, ndërsa Ora është një Zanë me “detyra” të përcaktuara. Për më tepër Zana është trime, sepse në popull thuhet: Filani është trim si Zana, ndërsa ky krahasim zakonisht nuk vjen për Orët. Zana është shumë e bukur, prandaj thuhet: E bukur si Zanë. Orët mund të jenë ose jo të bukura.
Si Zanat ashtu edhe Orët, pra Shtojzovallet, zotërojnë edhe një fuqi të mistershme: aftësinë për të shituar njerëzit. Zakonisht shitojnë burrat që guxojnë t’i shohin Shtojzovallet nudo tek lahen nën dritën e hënës, apo këdo që i trazon gjatë ekstazës së tyre të vallëzimit. Folja “me shitue” ka të bëjë me një veprim të mistershëm që e zotërojnë vetëm Shtojzovallet, të cilat, kur zemërohen me njerëzit, i shitojnë ata, dmth, i lënë pa mend në kokë për tërë jetën, të paaftë për t’i dalë zot vetes; i ngrijnë në vend, i bëjnë kallkan. Zanat dhe Orët shitojnë këdo, burrë apo grua, plak a të ri me timbrikën e hatashme të tingujve që prodhojnë gjatë të kënduarit ose me vallet e magjishme e mjete të tjera, ashtu si edhe shërojnë apo u japin fuqi të mbinatyrshme me qumështin e gjirit cilitdo që ka fituar simpatinë e tyre.
E bëmë këtë hyrje, sepse gjykojmë se Fishta nga ky përfytyrim popullor u nis kur iu drejtua Zanave dhe Orëve në veprën e tij madhore, Lahuta e Malcis. Madje mund të thuhet me plot gojë se vepra e tij ka ndikuar në ngulitjen e mëpastajme të përfytyrimeve për Zanat dhe Orët, tanimë jo thjeshtë si besime popullore, por të rizgjuara si imazhe artistike nga mitologjia iliro-arbërore.
Nisur nga vargu “Për mjedis mue m’plastë lahuta”, që Fishta e ka vënë si betim në gojën e një Zane, mendojmë se edhe vetë titulli i veprës Lahuta e Malcis ka të bëjë më tepër me mitin e Zanave këngëtare se sa me instrumentin e lahutës, me të cilin shoqëroheshin përgjithësisht vargjet epike të folklorit shqiptar. Në veprën e Fishtës metonimia “lahuta e malësisë” shënjon bëmat e malësorëve, historinë e shkruar dhe të pashkruar të shqiptarëve ndër shekuj, mbartur ndër mitet e tyre të trashëguara qysh nga parahistoria e etnogjenezës ilire që na shpie te pellazgët, popullimet paraindoeuropiane të kontinentit tonë. Lahuta është simbol identifikues i atyre qenieve mitologjike prej nga Fishta krijoi figurën e Zanës së Frymëzimit, me të cilën këndoi për 35 vjet rresht në veprën e tij epope. Më tej ai modeloi personazhin e Orës së Shqipërisë, një Zanë që u jep fuqi të mbinatyrshme heronjve shqiptarë; skaliti figurën e Zanës së Madhe, që lufton fyt a fyt me Orën thepe të Malit të Zi etj. Fishta këndoi në Lahutë të Malcis “Panteonin” e munguar të Shtojzovalleve dhe të disa figurave të tjera mitologjike në letërsinë shqiptare. Edhe për këtë kontribut Lahuta e Malcis “është përpjekja ma vigane,- si shprehet Ernest Koliqi,- qi Shqiptari bani deri tash per t’ia zbuluem vetvetes boten e vet”
Zanat dhe Orët zënë vendin më të madh të lëndës mitologjike në Lahutë të Malcis. Veçanërisht Zana e Frymëzimit, që na shfaqet që në blenin e parë (“Marash Uci”, shkruar më 1902), e identifikuar si Zana e Veleçikut. Zana e Frymëzimit është thirrur prej Fishtës që në ngjizje të poemës si një alter autor, duke e bërë kështu një element funksional të strukturës përmbajtësore dhe narrative të veprës.
Duhet thënë që në fillim se Zanat dhe Orët (dhe përgjithësisht figurat mitologjike) nuk vijnë në veprën e Fishtës si mite të gatshme, si mund të mendohet sot kur etnologët kanë arritur të studiojnë mitologjinë shqiptare dhe ta krahasojnë atë me mitologjinë ballkanike e më gjerë. Mitet në veprën e Fishtës nuk janë as ndikim i modeleve të njohura letrare të penave të shquara, si janë shprehur disa studiues kur kanë krahasuar poetin e Lahutës së Malcis me Homerin, Virgjilin, Miltonin a ndonjë tjetër. Aq më pak, Zanat dhe Orët e Lahutës së Malcis shëmbëllejnë me Vilat e mitologjisë së sllavëve të Ballkanit, për të cilat, gjithashtu, ka pasur studiues që kanë gjetur përvijime pa u thelluar sa duhet.
Në kohën kur jetonte Fishta, Zanat dhe Orët ishin një realitet, ta quajmë, fantastik shqiptar. Ditën malësorët gjallonin me pushkë në krah, natën mbylleshin në kullat e tyre për t’ua lëshuar trojet përreth qenieve mitike, të cilat kishin në dorë fatin e njerëzve, mbarëvajtjen e gjësë së gjallë, shumimin e bereqetit. Secili person ose çdo gjë e gjallë kishte Orën e vet të bardhë ose të ligë. Çdo fis a krahinë kishte Zanën e vet që ishte e bukur “me të verbue”, trime “me të çartë”. Edhe në qytete (veçmas në një qytet si Shkodra) fantazia mitologjike ishte e gjallë. Netëve me hënë të plotë Zanat dhe Orët e maleve këndonin dhe hidhnin valle zabeleve më të bukura buzë ujërave, ashtu si ditën malësorët mblidheshin në log duke u argëtuar me këngë e valle.
Duke qenë edhe vetë pjesë e këtij realiteti, Fishta e thërret Zanën e Veleçikut për të kënduar së bashku me të në Lahutë të Malcis bëmat e këtyre njerëzve, shpirtin e tyre. Sikur të mos kishte vepruar ashtu, dmth, po të mos e thërriste një Zanë Mali për të kënduar së bashku me të jetën e malësorëve, zor se malësorët do ta pranonin këngën e tij, si u pranuan realisht vargjet e Lahutës së Malcis, duke u mësuar përmendsh edhe nga njerëz që nuk dinin shkrim e këndim. Sepse ndër shqiptarë ka edhe një kult të këngës, një kult të fjalës së bukur që vjen vetëm si frymëzim i magjishëm prej qenieve mitologjike, si kudo në trevat e Mesdheut. Kur duan ato, Shtojzovallet, ia vënë dikujt në dorë lahutën dhe ia rreshtojnë fjalët. Jo kushdo mund ta bëjë këtë punë, përveç të zgjedhurve prej Zanave. Fishta që kur zu fill Lahuta e Malcis ndihej i zgjedhur prej Zanës së vet të Frymëzimit: “Se pa ty, besa, moj Zanë, / Vështirë se ‘i fjalë unë muj me e thanë” do të shkruajë ai më vonë.
Nisur nga vargjet e Fishtës, gjithnjë nga bleni i parë, Zana e Frymëzimit është thirrur në Lahutë të Malcis për të mallkuar armikun (“Lum, oj Zana e Veleçikut \ që m’ia lëshon ti namet anmikut”); për të nxitur malësorët në mbrojtje të trojeve të veta (“Që m’i uron djemtë e Malcis”); për të mbajtur zgjuar ndërgjegjen kombëtare edhe në kushtet më të pafavorshme (“Që m’ia qan hallin Shqipnisë”). Por, pavarësisht asaj që komunikon autori, Zana e Frymëzimit është thirrur në Lahutë të Malcis, jo vetëm si një alter autor, por edhe si një alter ego. Fishta vë në pingrimën e Zanës krahas lavdisë së të kaluarës (“në të bardhat kohë që kanë prendue”) edhe dhimbjen e vet për gjendjen e rëndë ekonomiko-sociale të shqiptarit të robtuar:
Për me mbrojtë një grue te shpia,
Të cilës bukë i lypin fëmija
Edhe i len, ndoshta, me qa
Përse e mjera bukë nuk ka
(Kënga XIII, v.30-34)
Vargje të tilla, që rreth një çerek shekulli më vonë do të karakterizonin veprën e Migjenit, nuk mund të zinin vend ndryshe në një vepër epike që ishte e orientuar në lartësimin e bëmave heroike të kombit. Kemi parasysh këtu rregullat e ngurta të klasicizmit që nuk e pranonte kategorinë e së ulëtës (vulgares) në një vepër epike. Por Fishta, që i ka njohur mirë këto rregulla, ka ditur edhe t’u shmanget atyre, duke i lëshuar rrugë spontanitetit të vet poetik përmes pingërimës së Zanës së Frymëzimit. Zana e Frymëzimit, si një alter ego, shpreh në ndonjë rast edhe nervozizmin që i shkaktohej poetit prej një realiteti herë-herë aspak epik, si dhe nevojën për t’u çliruar prej mllefeve asfiksuese për shkak të politikës së atëhershme të Evropës në Ballkan, e cila ishte fare pak qytetëruese si pretendonte të ishte. Në shpërthime të tilla autori ka përdorur edhe një gjuhë tejet vulgare, si në vargjet:
Uh, Evropë, ti kurva e motit,
Që i re mohit Besës e Zotit,
Po a ky asht sheji i qytetnisë,
Me nda tokën e Shqipnisë,
Për me mbajtë këlyshët e Rusisë?
(XIII, v.40-44)
Një dimension tjetër i Fishtës, të cilin na duhet ta theksojmë që në krye të këtyre shënimeve për Zanat dhe Orët në Lahutë të Malcis, është fakti se ai ishte një frat i shkolluar që njihte mirë mitologjinë greko-romake e biblike. Fishta njihte mirë edhe letërsinë e shkruar që ishte mbështetur në atë mitologji. Por thirrja e Zanave dhe Orëve në Lahutë të Malcis nuk duhet marrë si aplikim i atyre modeleve, qofshin edhe të mjeshtërve klasikë si Homeri e Virgjili. Aq më pak të mendohet se Zanat dhe Orët janë muzat dhe nimfat e Olimpit apo se Zana e Frymëzimit të Fishtës është muza Kaliopi që në mitologjinë greke paraqitet me lahutë në dorë dhe simbolizon epikën. Fishta e krijoi vetë figurën mitologjike të Zanës së Frymëzimit sipas lëndës mitologjike që gjallonte në popull. Zana e tij e Frymëzimit nuk është as Diana e romakëve që identifikohet me Artemidën e grekëve, sa do që në thelb ka diçka të përbashkët me të, sepse simbolizon mbrojtjen e natyrës së virgjër. Çabej që e ka lidhur origjinën e fjalës “Zana” me Dianën e romakëve, ka theksuar se “kulti i fortë i Dianës në Shqipëri e përveç këtij vendi në mbarë Gadishullin e Ballkanit të kohës antike sikundër shihet nga dëshmia e mbishkrimeve (...) na bën të pranojmë që te kjo Diana kemi të bëjmë me një “interpretatio latina” të hyjnive epikore (vendase) pararomake.” Ka edhe një shpjegim të A.Meyerit, që vëren se “tek emri ilir Thana... mund që të ruhet një shkallë e vjetër e shqipes Zana”, të cilën e lë të kuptuar edhe Çabej si të pranuar. Në këtë rast kemi të drejtë ta lidhim edhe me kuptimin e foljes me thanë (ai thot-ë), pra, me simbolikën e Thot-it, një nga perënditë më të lashtë të Egjyptit me origjinë pellazge (iliro-shqiptare), siç e klasifikon prof. Katapano në veprën e tij, “Thot-i fliste shqip”.
Në blenin e dytë të Lahutës së Malcis, në episodin e Vraninës (botuar më 1907) Zana e Frymëzimit (ajo nuk identifikohet më si Zana e Veleçikut) zë vend më dukshëm në strukturën përmbajtësore dhe narrative të atij cikli. Në një farë mënyre mund të thuhet se Zana e Frymëzimit, gjithnjë si një alter autor, “përzihet” në konfliktin e çetës shqiptare të Oso Kukës me cubat e sirdarit të Malit të Zi. Me të narracioni fiton një përmasë të re, tepër origjinale, sepse dialogu i saj me autorin zbulon në një farë mënyre intrigën e atij konflikti të ashpër tragjik midis shqiptarëve dhe fqinjëve të tyre.
Në blenin e tretë të Lahutës së Macis Zana nis të na shfaqet edhe si personazh. Ajo tanimë është “Ora e Shqipnisë”. Duhet të risjellim ndër mend se bleni i tretë “Lidhja e Prizrenit” (shkruar dhe botuar së pari më 1920-1922) zë vend në Lahutë të Macis fill mbas episodit të Oso Kukës (bleni i dytë), me të cilin hapet vepra. Kur shkruheshin dhe botoheshin të pesë këngët e episodit “Lidhja e Prizrenit”, Shqipëria ishte bërë shtet i pavarur, ishin vendosur kufijtë dhe kishin filluar të funksiononin institucionet. E kaluara nuk ishte më një tregim mitologjik për fisin apo një këngë folklorike trimërie. E kaluara tashmë është histori. Marash Uci dhe Oso Kuka janë një pjesë e saj. Fiset e malësorëve që u përballën me shovinizmin malazias, gjithashtu, një pjesë e saj. Madje e gjithë Shqipëria dhe Ballkani ishin pjesë e konflikteve historike të perandorive të kohës dhe të Fuqive të Mëdha. Ashtu si sot dhe dje, në vitet ’20-‘30, kur vazhdonte të shkruhej Lahuta e Malcis, Fishta ishte ndërgjegjësuar se po shkruante epopenë e fisit dhe të kombit shqiptar. Dhe kombi shqiptar i kishte rrënjët deri thellë në mitet e veta. Zana e Frymëzimit do ta shoqërojë autorin si në dy blenet e para. Por tashmë Fishta është bërë intim me të. Ai i drejtohet me shprehje të tilla, si: “Deh, moj Zanë, ty, t’qofsha true”.
Edhe në këngën e fundit Fishta nuk e harron Zanën e vet të Frymëzimit, e cila për disa dekada i ka qëndruar pranë. Ai tani e quan një bjeshkatare, me të cilën ka realizuar një monument të pavdekshëm në gjuhën shqipe: “Ndertue kem ‘i pomendare, \ Rrfe as mot mos m’e dërmue”. Të pathemelta mbetet argumentimet e disa studiuesve që te kjo Zanë vazhdojnë të kërkojnë një figure “që del në literaturën tonë si substitut i Perëndive të literaturës antike greke”. Ajo është thjeshtë një krijesë e poetit që i shton rrëfimit epik notat e “tipizimit lirik”. Më kot janë munduar edhe zëra të tjerë që kanë kërkuar te këto Orë dhe Zana të Lahutës së Malcis analogji apo diçka tjetër me Vilat e epikës sllave. Mund të ishte e kundërta.
Fakti që figurat mitologjike shqiptare vijnë fuqishëm në letërsinë e shkruar shqiptare kaq vonë, në fillimshekullin XX, nuk duhet paragjykuar si “një fenomen i vonuar në letërsi”, krahasuar me letërsinë e vendeve të zhvilluara, përfshirë, psh, letërsinë dhe kulturën gjermane me Richard Ëagnerin (1813-1883), shkrimtar dhe kompozitor i shquar i romantazmit evropian, veprat e të cilit ishin rikrijim i subjekteve dhe figurave mitologjike gjermanike, veçanërisht, të eposit të Nibelungëve. Mund të kujtojmë këtu se në vitin 1906, kur Fishta niste botimin e Lahutës së Malcis në Evropë vlerësohej me Çmimin Nobel italiani Karduçi (1835-1907), që në vendin e tij konsiderohej poeti i fundit romantik. Në një këndvështrim më të guximshëm, për shfrytëzimin e miteve nga Fishta dhe rikrijimin e tyre, sipas modeleve të letërsisë gojore, mund të shtonim se ai ishte në të njëjtën paralele me zhvillimet estetike evropiane të kohës së tij. Autori i Lahutës së Malcis ishte në vazhdën e atyre shkrimtarëve romantikë, për të cilët është thënë se “në krijimtarinë e tyre pati gjallërim edhe një lloj mitologjizmi i ri, i cili i parapriu mitologjizmit modernist”.


Kënga e fundit
Edhe në këngën e fundit Fishta nuk e harron Zanën e vet të Frymëzimit, e cila për disa dekada i ka qëndruar pranë. Ai tani e quan një bjeshkatare, me të cilën ka realizuar një monument të pavdekshëm në gjuhën shqipe: “Ndertue kem ‘i pomendare, \ Rrfe as mot mos m’e dërmue”.

GazetaShqiptare

[Edonna]

Sa Mire :D