Historia e Shqipërisë - Malesia Forum

Bond007 · 03-12-2007, 05:34 AM

Epir + Dardani + Iliri = Shqipëri

EPIR, DARDANI DHE ILIRI NUK JANE TJETER VECSE SHQIPERI

Ne Shqipetaret ndihemi krenare per prejardhjen tone Iliro-Pellasgiane; me faktin qe kemi qene gjithmone nje popull paqesor, mbrojtes i mire dhe qe kurre nuk kemi sulmuar asnje nga fqinjet tane.
Por, qe kur ekzistojne pellasget ne kete toke? Jane greket me te vjeter se pellasget, apo edhe ata jane pellasge (grekeve u mesohet se ata e kane prejardhjen nga pellasget)? Qe kur ekziston emri Dardane dhe Dardani? Cdo te thote Epirus dhe kush ka banuar ne territorin e tij (ne dokumentin per vorioepiriotet qe e shperndan organizata ”patriotike” Omonia ne Athine, ne kopertine shkruhet - ”Vorio Epir do te thote Greqi”; ”Boerio Epiros Simeni Ellada”), dhe cfare lidhje ekziston ndermjet ketij emri dhe Greqise? Ne cilin grup gjuhesh ben pjese gjuha Shqipe?
Ne se ne u tregojme te huajve mbi historine antike te Shqiperise, reagimi i tyre i kuptueshem eshte se ky mund te jete mendimi yne apo i historianeve tane, por ne gjuhe te huaj dhe nga historiane te huaj nuk ka evidenca per keto fakte.
Disa libra me vlere historike dhe nga historiane te njohur, qe trajtojne historine e Greqise duke u bazuar mbi zbulimet arkeologjike dhe shkrimtaret antike greke, sqarojne fakte historike te pakundershtueshme.
Keshtu psh., Mark P.O. Morford dhe Robert J. Lenardon me librin e tyre ”Classical Mythology” ku japin te dhena te sakta historike per banimin e kesaj zone.
(faqja 16)
Per shume kohe eshte besuar se territori i Greqise nuk ka qene i banuar perpara periudhes se Neolitit. Por ne ditet e sotme, ne dime se ai vend ka qene i banuar qe ne kohen e Paleolitit ( mbi 70000 shtatedhjete mije vjet p.e.s.). Germimet dhe studimet e fundit arkeologjike kane zbuluar se keta banore te hershem nuk kane asgje te perbashket me popullsine e mevonshme Greke. Te dhenat per periudhen e Neolitit (vitet 6000 - 3000 p.e.s.) jane me te shumta. Arkeologet kane zbuluar vend-ndodhje komunitetesh bujqesore (konture te shtepive, ene balte, vegla pune dhe varre). Mendohet se banoret e kohes se Neolitit erdhen ne kete zone nga Lindja dhe Veriu. Ekziston nje ngjashmeri e dukshme fetare e kesaj popullsie dhe asaj jo-greke (Minoane) te ardhur ne fund te kesaj periudhe. Treguesi me domethenes i ketij fakti jane idhujt e prezantuar ne statuja te vogla grash te shendetshme, me gjinj dhe vithe te beshme. Jane gjetur gjithashtu figura burrash, por gjithsesi ne nje numer shume me te vogel. Ne kete periudhe vihet re nje adhurim dhe respekt per nenen-zot (perendeshen) qe me ane te pjellorise siguronte ekzistencen. Por nuk dihet ne se kishte nje burre qe e shoqeronte kete nene-zot.
Fundi i Epokes se Gurit dhe fillimi i Epokes se Bronxit pasoi ne Greqi, Krete dhe Ishuj me pushtimin nga Lindja (kjo popullsi qe vinte nga Azia e Vogel, vazhdoi ne Aegean (deti Egje; shen. i perkth.) ne jug te Peloponezit dhe arriti deri brenda territorit te Greqise se sotme. Kjo popullsi kishte meriten per ndertimin e qyteterimit te madh Minoan te Kretes. Epoka e Bronxit ndahet ne tre periudha te medha: e Hershme, e Mesme dhe e Vone. Epoka e Bronxit ne Krete quhet ndryshe Epoka Minoane (sipas gojedhenes se Mbretit Minos); per Ishujt termi eshte Cycladic (Cyclades jane ishujt qe rrethojne ishullin Delos); ne Greqi kjo quhet Helladike (Hellas e quajne greket vendin e tyre). Epoka e Bronxit te Vone (1600 - 1100 p.e.s.) ne Greqi quhet ndryshe Epoka Mycenaeane, prej qytet-keshtjelles se fuqishme (Mycenea) qe ishte dominuese ne Greqine e kesaj periudhe.
Koha dhe terminologjia e periudhes se Bronxit eshte si vijon:

Epoka e Bronxit te Hershem, vitet 3000 - 2000 p.e.s.
E Hershme Minoane,
Cycladic,
Helladic.

Epoka e Bronxit te Mesem, vitet 2000 - 1600 p.e.s.
E Mesme Minoane,
Cycladic,
Helladic.

Epoka e Bronxit te Vone, vitet 1600 - 1100 p.e.s.
E Vona Minoane,
Cycladic,
Helladic,
quhet gjithashtu edhe Epoka Mycenaeane.

Civilizimi Minoan u zhvillua shume ne Epoken e Bronxit te Mesem dhe arriti kulmin ne periudhen pasuese (1600 - 1400). Pallati ne Cnossus ishte nje shkelqim i vertete (gjithsesi, nje tjeter ne Phaestus ishte gjithashtu mbrese-lenes). Germimet konfirmojne se Cnossus ishte kryeqyteti i Kretes dhe se fuqia e Minoaneve u zgjerua edhe mbi ishujt e Egjeut dhe deri ne pjesen qendrore te Greqise se sotme. Plani kompleks i pallatit ne Cnossus vlen si baze historike per legjenden e Minotaurit. Fakti qe qyteti Cnossus nuk kishte mure rrethues (ndryshe nga qytetet keshtjella te Greqise) tregon se mbrojtja e tij bazohej ne floten detare. Sofistikimi i artit dhe arkitektures Minoane tregon qarte shkallen e civilizimit, por me saktesisht pikturat dhe faktet artistike reflektojne zhvillimin e madh ne sensin fetar, p.sh. rendesia e buallit ne ritualet fetare, roli dominant i gjarperit-zot dhe kuptimi i shenjte i sopates me dy tehe. Gjithashtu duket shume qarte se nderimi i nenes-zot ishte baze e fese se Minoaneve.
Rreth viteve 1400 p.e.s., fuqia e Kretes eklipsohet (arkeologet kane zbuluar shenja zjarresh dhe shkaterrimesh qe i perkasin asaj periudhe) dhe perqendrimi i civilizimit kaloi ne pjesen kryesore te territorit te sotem grek. Ishin valle greket ata qe shkaterruan Cnossus dhe pushtuan ishullin Minoan? Ishte vetem nje termet pergjegjes per eklipsimin e forces se ketij ishulli? Teorite jane te shumta por nuk ekziston nje mendim i perbashket pervec faktit se studiuesit jane te ndare ne dy grupe: njeri grup thekson thekson influencen dominuese te Minoaneve mbi te gjithe territorin e Greqise, por kundershtojne renien e Kretes nga pushtimi Grek; ndersa grupi tjeter ngulmon ne shkaterrimin e Kretes prej pushtimit te grekeve te cilet fituan keshtu kontrollin mbi ishullin.
Germimet e fundit ne ishullin Thera (Santorini i sotem, rreth 70 milje ne veri-perendim te Kretes) kane treguar shenja shkaterrimi nga termetet ne periudhen Minoano-Mycenaeane; por nuk eshte provuar ne se termete te tilla ishin pergjegjese per shkaterrimin edhe te ishullit te Kretes. Zbulimi ne vitin 1960 e.s. i nje pallati ne Zakros, qytet ne Kreten lindore, trgon se ndoshta ai eshte shkaterruar ne te njejten kohe me ishullin Thera.
Ne territorin e Greqise se sotme, Epoka e Bronxit te Mesem (2000-1600 p.e.s. ose periudha e mesme Helladike) u shoqerua me pushtim nga Veriu dhe ndoshta Lindja. Keta Indo-Europiane Veriore jane Greket e pare (ata flisnin greqisht) qe hyne ne kete gadishull; gradualisht ata krijuan nje civilizim (zakonisht te quajtur Mycenaean) i cili arriti kulmin e tij ne periudhen e Vone Helladike (1600-1100 p.e.s.). Ata mesuan shume prej Minoaneve; pikturat, pallatet dhe enet prej balte kane ngjashmeri te dukshme, por edhe disa ndryshime.
Ne besimin fetar kishte nje ndryshim te dukshem midis Minoaneve dhe Mycenaeaneve. Pushtuasit veriore te pas viteve 2000 p.e.s. (Mycenaeanet ose greket) adhuronin kryesisht nje zot qiellor, Zeusin, dhe ne pergjithesi qendrimet e tyre fetare nuk ishin te ndryshme nga ato te pasqyruara ne boten e Olimpit qiellor te Homerit. Sa e ndryshme kjo nga atmosfera shpirterore e Minoaneve te dominuar nga koncepti i nenes-zot, me ose pa nje burre qe t’i korespondoje! Ne cdo kendveshtrim, mitologjia greke duket se ka adoptuar dhe pastaj reflektuar te dyja keto kultura.
...Plaka argjili me mbishkrime jane gjetur ne territorin kryesor (sidomos nje koleksion i pasur eshte gjetur ne Pylos). Keto pllaka ishin mbipjekur prej zjarrit qe shkaterroi keto fortesa, perpara se te sulmoheshin nga pushtuesit. Celsi i deshifrimit te pllakave Linear B u zbulua ne vitin 1952 nga Michael Ventris, i cili u vra ne nje aksident automobilistik ne 1956.
Pllakat Linear A (derivat i te cilave jane Linear B) jane gjetur ne Krete por akoma nuk jane deshifruar; eshte e kuptueshme qe pllakat Minoane Linear A nuk jane Greke. Pllakat Linear B ( te cilat ne e dime qe jane shkruar ne Greqishten e vjeter) jane gjetur gjithashtu ne Cnosus ne menyre provokative per rindertimin e historise.

Mburrja Greke e koheve moderne per literaturen antike e cila e ka bere ate vend te njohur ne te gjithe boten, eshte nje e vertete e pamohueshme. Por nga shume dihet dhe nga pak thuhet se:

...Greket huazuan simbolet e shkrimit fenikas per te krijuar nje alfabet te tyrin. (”Classical Mythology”, faqja 22)

Greket huazuan kete alfabet nga Fenikasit, mbret i te cileve ishte babai i Kadmus (Cadmus) dhe ky i fundit, pas nje mbreterimi te gjate ne Tebe u be mbret i Ilireve me ne veri. Besoj se eshte e pamohueshme qe baba e bir flisnin te njejten gjuhe, ashtu si edhe nipi i tyre mbreti Minos ne Krete. Prej ketu mund te nxirret nje konkluzion natyral edhe mbi shkrimin e pllakave Linear A dhe B te gjetura ne Krete, si dhe pse ato Linear A nuk mund te deshifrohen. Pas pushtimit te ketyre territoreve dhe shkaterrimit te vlerave kulturore te kesaj popullsie eshte me se normale mos deshifrimi i ketyre shkrimeve. Por kush ishte Kadmus dhe Teba?
Qyteti keshtjelle i Thebes ishte Kadmea (Cadmeia), qe e mori kete emer per nder te themeluesit legjendar te tij Kadmus. Ai ishte biri i Agenorit, mbret i Tyre, dhe vella i Europes. Babai e dergoi Kadmus per te gjetur motren e tij; ajo ishte rrembyer ne Krete prej Zeusit, nga i cili ajo u be nene e Minos (mbreti i Minoaneve ne Krete, nga i cili mori emrin edhe periudha,”Epoka Minoane”, 3000-1600 p.e.s.; shen. i perkth.) (”Classical Mythology”, faqja 298-302)
.
.....
Pas fatkeqsive me vajzat e tyre, Kadmus dhe Harmonia mbreteruan ne Theba per nje kohe te gjate, duke e civilizuar popullin e tyre, dhe kryesisht u mesonin njerezve te shkruanin. Se fundi ata u larguan ne drejtim te veri-perendimit ku Kadmus u be mbret i Ilirjaneve; ne fund te jetes se tyre te dy ata u kthyen ne gjarperinj (sic eshte trajtuar me siper Gjarperi ishte nje figure qe simbolizonte rendin kozmik dhe besimin fetar tek pellasget; shen. i perkth.) krejt te pademshem (kjo histori eshte treguar nga Euripidi dhe Ovidi) ose u derguan ne Elysium nga Zeusi. Si gjarperinj ose si banore te Elysium ata ishin paraardhes te respektuar prej pasardhesve te tyre, dhe largimi i tyre nga Kadmeia (Theba) nuk u be prej ndonje humbje beteje ose mjerimi, por si simbol i ndryshimit te tyre nga te vdekshem ne heronj ose status qiellor.

Eshte me se e kuptueshme, se dy popullsite e ardhura ne kete territor perpara grekeve, ajo e kohes se Neolitit (70000 vjet p.e.s.) dhe ajo Minoane (3000 vjet p.e.s.) kane te njejten prejardhje, fe dhe zakone. Por, kush ishin Minoanet? Sic u parashtrua me lart popullsia dhe epoka u quajten Minoane prej emrit te Minos, mbretit te Kretes dhe i biri i Europes e cila ishte motra e Kadmus mbretit te Tebes (Thebe). Sipas shkrimtareve antike greke, Kadmus pas mbreterimit ne Tebe shkoi me ne veri dhe u be mbret i Ilirjaneve (nga nje llogaritje e thjeshte e kohes kur jetoi Minos nipi i Kadmus, del se Ilirjanet ndodheshin ne trojet e tyre edhe aty ku sot quhet Greqi te pakten 1000 ne mos 70000 vjet perpara grekeve). Kuptohet se as antikasve greke nuk u pelqente te permendnin faktin se keta Iliro-Pellasgiane ne ate kohe banonin edhe ne territorin e Greqise se sotme. Por Joseph Campbell ne librin ”Primitive Mythology” jep te dhena studimore qe e vertetojne kete fakt si dhe per manipulimin Grek te historise duke futur thuajse kudo prezencen e Zeusit, megjithse ne ate kohe keta zota nuk kishin ”mberritur” ne keto territore:
(faqja 184)
Festivali Grek i quajtur Thesmophoria, ishte ekskluzivisht per grate, dhe, sic ka demonstruar Jane Harison ne Prolegomena ne Studimin e Fese Greke, te tilla rite ne territorin e Greqise ekzistonin vetem ne kohen para-Homerike; qe do te thote se keto rite kishin mbijetuar, nga e ashtu-quajtura periudhe Pellazgiane, ne epoken e bronxit te hershem kur qyteterimet e Kretes dhe Trojes ishin ne lulezim te plote dhe zotat luftarake, Zeusi dhe Apolloni, te Grekeve te mevonshem patriarkale nuk kishin mberritur ende ne kete zone qe te zvogelonin forcen e nenes, perendeshes se madhe.

Dihet gjithashtu, sipas pemes familiare te Kadmus te dhene me poshte, se e bija e stergjyshit te Kadmus (lumit-zot) Inachus i cili ndodhej ne Argos, ishte Io, nena e Epaphus themeluesit te familjes mbreterore te Egjiptit dhe Argosit. Epaphus, ishte babai i Lybias (Libise) dhe Agenorit qe ishte mbreti i Fenikasve (nga te cilet greket, sic e permendem edhe me lart, huazuan alfabetin) dhe babai i Kadmus. Pra e perseritur ne menyre te merzitshme, greket huazuan alfabetin nga Fenikasit, mbreti i te cileve ishte babai i mbretit te Ilireve Kadmus. Dhe mua me vinte per te qare dhe per te qeshur kur ne nje nga seancat e parlamentit grek, nje deputet (nuk di se i kujt) i beri te gjithe greket deputete te duartrokisnin ”pa dallim feje krahine dhe ideje”, duke thene, ”Duhet ta kemi te qarte zonja dhe zoterinj se kur themi Veriu i Epirit kemi thene Veriu i Greqise”. Keta lloj qeniesh njerezore ne se do te shihnin fjalorin dhe hartat per ate kohe, do te kuptonin dy gjera: se pari, Epir perkthehet ”territor kryesor” (Main Land); dhe se dyti, ky territor ne cdo harte te asaj kohe eshte i ndare nga Greqia, ndersa vete shkrimtaret antike greke kane shkruar se ai banohet nga nje popullsi e huaj jo greke. Por le t’i kthehemi fakteve dhe studimeve historike, qe tregojne vendndodhjen e paraardhesve te Kadmus bazuar ne legjendat e vete grekeve ku sipas librit ”Classical Mythology”:
...Ne historine e Argive i pari i njerezve ishte Phoroneus, i cili themeloi mbreterine e Argos dhe vendosi, ne ndeshjen per territore midis Poseidonit dhe Heras, ne favor te Heras. I inatosur, Poseidoni i thau lumenjte Argive, nje nga te cilet ishte Inachus, babai i Phoroneus. (Faqja 368. Perseus dhe Legjendat e Argos)

Nepermjet Epaphus, Io kishte themeluar familjet mbreterore te Egjiptit dhe Argosit, si dhe Phoenicia (mbreterine e Fenikasve; shen i perkth.), te Tebes dhe Kretes. Vete Epaphus, thuhet se ka themeluar shume qytete ne Egjipt, duke perfshire edhe qytetin mbreteror te Memphis. Vajza e tij Libya (Libia), e cila i dha emrin e saj nje pjese te Afrikes veriore; kishte dy djem binjake, Agenor dhe Belus, nga te cilet Agenor u be mbret i Phoenician (Fenikasve; shen i perkth.), dhe ishte babai i Kadmus (themeluesit te Tebes dhe me vone mbret i Ilireve, faqja 302; shen i perkth.) dhe i Europes (nena e mbretit te Kretes Minos). Belus qendroi ne Egjipt dhe u be babai i dy djemve binjake, Aegyptus (Egjiptit; shen i perkth.) dhe Danaus. (faqja 378)

Inachus

Io m. Zeus Phoroneus
I I
Epaphus Niobe m. Zeus Apis (Serapis)
I
Libya
I I
Belus Agenor

Aegyptus Danaus Kadmus Europa
I I (Mbreti i Ilirjaneve) I
49 djem Lynceus m. Hypermnestra 49 vajza Minos
I (Mbreti i Kretes)
Abas

Proetus Acrisius
I
Danae m. Zeus
I
Perseus m. Andromeda

Pema familiare e Kadmus

Fakti i nje perkatesie fetare jo-greke por i fese me te lashte te njohur, asaj Indiane, te banoreve te Epirit verteton edhe njehere perkatesine etnike jo-greke te kesaj treve Ilire. Kjo mund te shihet ne librin ”OCCIDENTAL MYTHOLOGY The Masks of God” dhe ne librin ”Primitive Mythology” nga Joseph Campbell, ku jepen te dhena te vlefshme mbi besimin e vjeter fetar te Epirit, si dhe ngjashmerine e ketij besimi me ate te qyteterimit te hershem Indian.
Ne librin ”Mbi Kafshet e Natyres”, Aelian, nje autor Romak (222 e.s.), pershkruan nje gjrper te shenjte ne Epirus, qe thuhej se i perkiste Apollonit, por qe ne te vertete ishte nje nga gjurmet e mbijeteses se mitologjise para-Helenike. (faqja 20)

Ne territorin e Greqise ne kohen e Pellasgianeve dhe ne Indi ne kohen e Dravidianeve, demonet simbolizonin formalisht forcen e rendit kozmik, e tille ishte forca e gjarperit te pavdekshem.
.....
Perandoria Minoane e Kretes u shperbe ashtu si dhe qytetet binjake, Harappa dhe Mohenjodaro te civilizimit Dravidian te Indise. Ne Indi mitologjia e vjeter e forces se gjarperit vazhdoi deri ne gjysmen e mileniumit te pare para eres sone, ajo ka absorbuar te gjithe panteonin dhe shpirtin e zotave te Vedikut: - Indra, Mitra, Vayu etj.

...Kjo fitore e principit te deshires se lire, sebashku me moralin e pergjegjsise individuale, treguan dallimet e para karakteristike te miteve Oksidentale; dhe ketu e kam fjalen jo vetem per mitet Arjano-Evropiane (Greket, Romaket, Keltet dhe Gjermanet), por gjithashtu edhe per ato te Semitike dhe Arjane te Levantit (Semitike: Akadianet, Babilonasit, Fenikasit, Hebrejte, dhe Arabet; Arjane: Persianet, Armenasit, Frygianet, Thrako-Ilirjanet, dhe Sllavet) (faqja 24).

Ne librin ”PRIMITIVE MYTHOLOGY THE MASKS OF God” nga Joseph Campbell, shihet qarte ne baze te renditjes lashtesia e gjuhes shqipe:
Franz Bopp (1791-1867), ka publikuar ne 1816 nje studim krahasues i sistemeve te zgjedhimit te Sanskrites, Greqishtes, Latinishtes, Persishtes dhe Germanishtes, duke bere te mundur me se fundi qe ne mes te shekullit te qartesohej nje shperndarje e afert e gjuheve te lidhura midis tyre duke i identifikuar ato ne pjeset me te medha te botes se civilizuar: kjo shperndarje e gjere e familjeve gjuhesore e ka prejardhjen nga nje burim i vetem dhe perfshin: (I) pas Sanskrites dhe Palit (gjuha e skripturave Budiste), shume nga gjuhet e Indise veriore, Singalezen (gjuha e Ceylon), Persishten, Armenishten, Shqipen dhe Bullgarishten; (II) Polonisht, Rusisht, dhe gjuhet e tjera Sllave; (III) Greqisht, Latinisht dhe te gjithe gjuhet e Evropes pervec Estonishtes, Finlandishtes, Hungarishtes, dhe gjuhes Baske. (faqja 9)

THUCYDIDES, nje gjeneral athinas, shkroi librin, ”History of Peloponnesian War”, ku vertetohet edhe nje here banimi nga Pellasget i territorit te sotem Grek; te dhena mbi Iliret dhe aftesite e tyre luftarake qe i benin edhe gjeneralet Spartane te terhiqen, si dhe mbi Durresin te cilin greket donin ta kolonizonin me banoret e tyre. Keshtu ai sqaron se:
...Para kohes se Hellenit, birit te Deucalionit, dhe para Luftes se Trojes territori i Greqise se sotme nuk quhej Hellas. Pjese te ndryshme te ketij territori njiheshin nga emrat e fiseve perberese te tij, pra emra Pellasgiane. (faqja 36 ”Parathenie”)

Nje nga qytetet e lashta Ilire ishte Durresi per te cilin gjenerali athinas shkroi:
Qyteti i Epidamnusit (Durresi i sotem; shen. i perkth) ndodhet ne te djathte te Gjirit Ionik. Ai eshte nje territor i huaj qe banohet nga nje rrace Ilirjane e quajtur Taulantian. (faqja 49, ”Grindja per Epidamnusin”, vitet 446-433)

Ambicjet ndermjet Athinasve, Spartaneve, dhe aleateve te tyre bene qe Durresi te kthehej ne nje arene perleshjesh ne te cilen humbesi me i madh ishte populli Ilir.
...E gjithe kjo shkaktoi nje ndjenje te keqe, dhe keshtu Korinthasit ishin teper te gatshem qe te dergonin forca ne Epidamnus. Ata kerkuan vullnetare per t’i derguar atje, dhe krijuan nje force qe perbehej nga Ambraciote, Leucadiane, si dhe vete qytetaret e tyre korinthas. Kjo force marshoi nga toka per ne Apolloni (ne rrethin e Fierit te sotem; shen. i perkth), qe ishte koloni e Korinthit, duke e shmangur keshtu rrugen detare nga frika se mos diktoheshin nga Kerkyrasit (Korfuzasit; shen i perkth.). (faqja 50)

Mesazheret mberriten ne Korinth me lajmin se Epidamnusi ishte i rrethuar, dhe Korinthasit filluan te pregatisnin nje force cliruese. Ne te njejten kohe ata benin oferta per vullnetare qe te krijonin nje koloni Korinthase ne Epidamnus. Ata qe nuk shkonin per momentin, do te kishin te njejtat te drejta per toke si dhe ata qe shkonin te paret. Per kete arsye Korinthi e uli cmimin e tokes deri ne 50 dhrahmi korinthase. (faqja 51)

Disa vjet me vone kur ish-luftetaret Athinas ktheheshin nga ekspeditat ushtarake per te rifilluar dhe ndertuar jeten civile, nje arsye e vecante nuk i lejonte ata te ndertonin shtepite e tyre perreth Akropolit, qendres se tyre shpirterore dhe fetare.
...Nen Akropolin ndodhet nje territor i quajtur ”toka Pellasgiane”, e cila ishte e mallkuar dhe nuk duhet te banohej; aty ndodhej gjithashtu nje fragment nga orakulli Pythian ku thuhej: ”Eshte me mire per Athinen ta lere te qete territorin Pellasgian”. (faqja 135, ”Nderprerja e Luftes”, viti 431 p.e.s.)
Kjo nuk ishte dicka e re per Greket e mesuar te pushtonin territoret e tjereve, por ne kete rast atakishin te benin me nje qender te vertete shpirterore Pellasge, nga e cila ndiheshin te terrorizuar.
Megjithse ne shume literatura artistike, historike, apo ushtarake shkruhet me admirim per luftetaret dhe jeten e Spartaneve, nuk e ka marre mundimin njeri te pohoje se:
...Ilirjanet jane nje rrace luftetaresh, dhe frika prej tyre beri qe te dy komandantet Spartane te binin dakort per t’u terhequr. (faqja 340, ”Fundi i Vitit te Nente te Luftes”, viti 423 p.e.s.)

Per mua ishte shokues fakti qe mitollogjia e grekeve jepte te dhena edhe per emrin dhe popullin e Dardanise. Keto te dhena munda t’i mbledh nga libri i Mark P. O. Morford dhe Robert J. Lenardon ”Classical Mythology”. Megjithse sic e pame me lart greket me zotat dhe emrat e tyre e kane transformuar ne menyre provokuese historine, shume te dhena te pa kontestueshme tregojne rrenjen e Dardaneve dhe se ishin Dardane ata qe krijuan familjen mbreterore te Trojes. Por le te shohim me pare rrenjen e Dardaneve sipas mitologjise se grekeve:
Elektra, e bija e Atlasit, kishte dy djem prej Zeusit, Iasion dhe Dardanus. Pas vdekjes se Iasion (qe mendohet te kete ndodhur ne Samothrace), Dardanus lundroi per ne Troad, ku ishte mbret Teucer, i biri i lumit-zot Scamander. Atje Dardani u martua me vajzen e mbretit dhe ndertoi nje qytet te cilit i vuri emrin e tij. Pas vdekjes se Teucer, territori u quajt Dardania dhe banoret e saj (sipas Homerit) Dardane. Prej Dardaneve ka rrjedhur edhe familja mbreterore e Trojes. (faqja 458,”Azia e Vogel”)

Perseri sipas te vjeterve te grekeve dhe mitologjise se tyre, origjina e Dardanus lidhet me vete KRIJIMIN.
...Titanet, bijte dhe bijat e Uranus dhe Ge (sipas mitollogjise greke, Ge ishte perendeshe dhe e bija e krijuesit te tokes Chaos; shen. i perkth.), jane dymbedhjete ne numer: Oceanus, Coeus, Crius, Hyperion, Iapetus (qe ishte babai i Atlasit, gjyshi i Elektres dhe stergjyshi i Dardanus, shume e shume vjet para ardhjes se grekeve; shen. i perkth.), Theia, Rhea, Themis, Mnemosyne, Phobe, Tethys, dhe i linduri i fundit Cronus ( i cili ishte babai i Zeusit; shen. i perkth). (faqja 33. Mitet e Krijimit)

Prej Dardanus e kishte prejardhjen familja mbreterore e Trojes dhe kjo rrace shquhej nga te tjerat per bukurine dhe trimerine.
...Te tjeret kercenin dhe kendonin ne kor ndersa prifti Thracian, Orfeus, i shoqeronte ata me harpen e tij. Ketu eshte nje linje e vjeter Trojane e mbretit Teucher, e Ilus dhe Assaracus themeluesve te Trojes dhe bij te Dardanus, nje nder rracat me te bukura me heronj shpirt-medhenj dhe te nje kohe me te mire. (faqja 272-273.)

Virgjili ishte nje shkrimtar Romak, dhe fjalet e tij mbi paraardhesit e familjes mbreterore te Romes me bejne te gjykoj se anti-Shqiptaret si Ministri i Jashtem Italian Dini, duhet te pakten te shprehin respekt ne se nuk e perkrahin kombin prej te cilit e kane prejardhjen:
...Prologu i Vergilit ne historine e tij per Aeneas (Enean e Trojes; shen. i perkth.), tregon lidhjen e historise Romake me Epiken Homerike, dhe portretizon Aeneas, si te mbijetuarin nga renia e Trojes dhe para-ardhes te udheheqesve te Romes (Aeneid 1. 1-7):
...Prej tij (Eneas; shen. i perkth.) e kane prejardhjen populli Latin, te vjetrit e Albas, dhe muret e Romes se madhe.
Sipas Virgilit, Aeneas (pas renies se Trojes ne 1228 p.e.s..; shen. i perkth.) lundroi per ne Thrace, Delos dhe deri ne Krete, ku ai qendroi nje vit, duke besuar se ky ishte vendi nga ku kishte ardhur Dardanus.
...Nje epidemi dhe nje vizion i Penates e bene ate te lundronte perseri ne kerkim te Italise, e cila duhej te ishte shtepia origjinale e Dardanus, por me pare ai shkoi ne Epirus... (faqja 489. Mitologjia Romake..

Chaos
I
Ge m. Uranus
I
Iapetus m. Clymene
I
Atlas
I
Elektra
I
Dardanus
I
Tros

Ilus Assaracus Ganymede
I I
Laomedon Capys
I
Telamon m.Hesione Priam m. Hecuba Anchises m. Aphrodite
I I
Hector, Paris, Helenus, Cassandra, Aeneas m. Creusa
Polyxena dhe shume te tjere. I
Ascanius (Iulus)

Pema familiare e Dardanus.

Ne baze te ketyre te dhenave apo atyre arkeologjike qe percaktojne ne baze te objekteve te gjetura se mbreteria Dardane eshte krijuar rreth shekullit 18-te p.e.s dhe skemes se mesiperme te pemes familiare te Dardanus, shihet qarte lashtesia e emrit, tokes dhe popullit Dardan, per te cilin megjithse shume historiane e dine qe u shkaktoi humbje dhe veshtiresi pushtuesve Romake, ne literaturen shkollore te historise se Italise as qe permendet. Per te mos permendur qe shtete si Serbia (popullsia e te ciles ka filluar levizjen drejt jugut ne shekujt 6-8 te eres sone) pretendojne se kjo toke e hershme Ilire duhet t’u perkase atyre.
Le te shpresojme se se afermi Akademia e Shkencave Shqiptare, meqenese ka perfunduar epoka kur duhej te merreshin me trimerite e Brigadave ”S” partizane, tani do te mund te merren seriozisht, ne se e kane ate deshire, me ceshtjen kombetare, duke mos lene burimet greke dhe serbe te manipulojne historine. Gjithashtu le te shpresojme se mediat Shqiptare (brenda dhe jashte territorit Shqip-foles), do ta beje popullin Shqiptar me te vetedijshem dhe krenar per prejardhjen e tij ne vend te ofrimit te thashethemeve banale te politikes.

Mblodhi dhe perktheu Julian Biba
5 Prill 2000

Xhamlliku
Diskutant i rregjistruar
Posts: 25
(9/21/00 1:25:23 pm)
Reply e bukur
--------------------------------------------------------------------------------
me te vertete pune per t'u lavderuar. Une me then te drejten e kam shume qejf mitologjine
greke, sidomos asaj qe flitet per Trojen e para Trojes.
Pergezime!

edmondfieri123
Diskutant i rregjistruar
Posts: 1
(3/7/01 10:56:29 am)
Reply Re: Epir + Dardani + Iliri = Shqiperi
--------------------------------------------------------------------------------
Jam Edmondi dhe me pelqen shum te di per historin e Shqiperis e vecanerisht ate te Epirt ketu esht nje artikull qe e kam perkthyer nga enciklopedia Britanika e mezit te viteve 70. Ka dhe nje artikull mbi ilirin dhe gjuhen ilire e pjeserisht mbi gjuhen e sotme shqipe ne ditet e ardhme do ta shkruaj te plot

me respekt Edmondi

Ne kohet e lashta mbeshtei nje popullsi te madhe vigore (te forte) ne sundimin turk shek XV-XX nga kulturimi i varfer. Njerezit paleolitik gjuajtes te drerit polar kan len shum gjurem historike ne Epir. Ne kohet e vona neolitike u themeluan qendra detare si ajo e Himares (himara greqisht perroj). Barinjte dhe gjuetar pushtuan Epirin ne kohet e hershme te mesme te bronxit te cilet sollen gjuhen greke. Varrimet e tyre te hershme me shtiza jan ndoshta te popullit Kurgan qe sollen kalin dhe gjuhet Indo-Europiane qe jan sot Rusia jugore. Themeluesit e qytetit Miceanea qe benin dhoma varrimi te njejta mund te ken ardhur nga Epiri dhe Shqiperia qendrore.
Mbas refuzimit te qytetrimit Miceanian ishte zone e pushtimeve Doriane (1100-1000 P.K). tre bashkime fisesh qe flisnin greqisht u duken ata ishin Thesprotet e jugperendimit te Epirit, Moloset ne perendim te Epirit dhe Kaonet ne veriperendim te Epirit. Ata jetonin te mbledhur ne fshatra te vogla ndryshe nga qytet-shtetet greke e nen koloni ne Ambracia (Arte),Elatria, Bukaetium dhe Pandosia. Ne shek e V Epiri ishte ende ne periferi te botes greke po ne kete shek historiani Thycidides i quante epirotet "barbar" jo grek.
Aecidaenet anetar te familjes mbreterore Molose fituan vrull nga martesa e Filipit te II te Maqedonis me Olimpian princeshen e tyre. Ne 334 P.K kur Aleksandri i Madh pushtonte Azine daja i tij Aleksandri sunduesi i Molosis sulmoj jugun e Italis qe ishte nen Rome dhe u vra ne betej me 331. Mbreti me i madh i Moloseve ishte Pirrua 318-272 P.K. ai dhe djali i tij Aleksandri i II sunduan ne jug ne Akarna e ne veri te Shqiperis qendrore.
Aleanca Epirote nje kualicion i fiseve rreth 330 P.k u transferua ne nje shtet federal e quajtur Liga Epirote qe kish edhe parlamentin e saj. Shkatrrimisht duke mar pjes ne luften e III Maqedonse 171 168 P.K Mlosia u mor nga Roma dhe 150 000 banor i moren peng si skllever.

Kur Perandoria Bizantine u nda Epiri eksistonte si mbreteri e pavarur deri me 1204 por 1318 serb e shqiptar e sundonin kete zone. Me 1430 u aneksua nga Turqia. Tre shekuj me von sovraniteti turk ne kete zon u mposht nga nje despot Turko-Shqiptar i quajtur Ali pasha qe u njojt nga Turqia me 1778 si pasha i Janines. Sundimi i tij u perhap me 1810 deri ne Peloponezi, Thesali e pjes te Maqedonis Perendimore. Ai ishte shkaku i luftes greke per pavarsi 1821-29 ku epirotet luajtn nje rol te madh. Shum prejn Epirit verior iu dha Greqis me 1913 duke len minoritete ne te dy anet e kufirt Greko - Shqiptar. Ne 1939 Italia bashkoj te gjitha tokat shqiptare por u spraps nga Epiri i sotem Grek nga ushtria greke. Pushtimi gjerman erdhi ne vazhdim gjer sa aleatet rivendosen kufijt. Greket e Epirit Shqiptar e kan ruajtur kombesin e tyre por kerkesa per tju bashkangjitur Greqis ka qen e pamundur. Ndarja e kufirit kufizoj levizjen stinore te Vllaheve me kopete e tyre.

DESPOTIA E EPIRIT - (1204-1337), principat Bizantine ne Ballkan qender rezistence per greket bizantin gjat pushtimit te kostandinopolit nga perendimi Europian 1204-1261 despotia u krijua ne ate qe sot quhet Shqiperia e jugut dhe veriperendimi i Greqis nga Mihal Angjel Duka anetar i shtepis imperiale Bizantine. Gjysem vllai i tij dhe me i suksesshem Teodor Dukas e zgjeroj sundimin e tij gjer ne Selanik ne 1222 dhe kerkoj titullin perandor bizantin.
Rivali i Teodorit Xhoni i III Vataca perandor i Nikaeas dhe Xhon Asen III I Bullgaris e sulmuan ate nga lindja dhe veriu. Xhon Asen II sulmoj dhe kapi Teodorin me 1230 ne betejen e Klokotnices (ne Bullgari).
Nen Mihalin II (1236-71) Epiri u zvogelua shume dhe me 1264 Mihali u detyrua te pranoj sundimin e Mihalit te VIII i Palaeologus, qe kishte nxjer latinet nga Kostandinopoja dhe rivendosi perandorin Bizantine.
Ne shek XIII Epiri promovoj nje ringjallje klasike studimore dhe kontriboj ne zhvillimin e Renaissances ne Itali. Principata u rianeksua ne perandorin bizantine ne 1337.

ILIRIA - e banur ne shek X P.K nga Iliret nje popull Indo-Europian. Ne kulmine fuqis se tyre kufijt e tyre shkonin nga lumi Danub e gjer ne gjirin e Ambracias (Arta) ne vij detare dhe ne malet Shar ne Serbin e sotme. Iliret mbartes te kultures Hallstate ndaheshin ne fise secili i vet-qeverisur me keshill rendi e nje lider te zgjedhur. Por nje fisnik mund te mblidhte disa fise ne nje mbreteri. E fundit dhe me e nojtur kishte Shkodren si kryeqytet. Nje nga sunduesit me te njohur ishte mbrei Agron (ne gjysmen e dyte te shek III P.K) i cili ne aleance me mretin maqedon Demetrusi i II mundi Aetolianet (231 P.K). por ai vdiq papritur e gjat minoritetit te djalit te tij e veja Teuta vepronte si regjente. Mbreteresha Teuta sulmoj Sicilin dhe kolonit greke pergjat bregdetit, pjeserisht me marin Ilire. Njekohesisht u armiqesua me Romen e cila dergoj nje flot te madhe ne bregdetin lindor te Adriatikut . edhe pse Teuta iu nenshtrua me 288 mbreteria interiore nuk u shkaterrua, nje ekspedit e dyte u dergua kunder Iliris qe bente lufte mbrojtese e cila mbaroj me marjen e te gjith Ballkanit nga Roma. Mbreti i fundit Ilir Genti u dorezua me 168 P.K. provinca Romake e Iliris fillonte nga lumi Drilon (Drin) ne jug e gjer ne Istiria te Kroacis se sotme ne veri e lumi Savus(Sava) ne lindje. Qendra administrative e Iliris ishte Salonae (Split) ne Dalmaci, me rritjen e perandoris romake ne lindjen e Danubit, Ilirikumi u nda ne 2 provinca ajo e Dalmacis dhe e Panonis. Ne shek e III Ilirikumi u be mburoja e fundit e Romes dhe kultures se Perendimit Europian ne boten antike.
Me 395 Perandoria Romake u nda me ne fund dhe Iliria e lindjes ne lumin Drinus (Drina) ne Bosnjen e sotme u be pjes e Perandoris lindore.
Ne shek e III-V u shkaterrua nga Visigothet dhe Hunet, me von ne shek VI-VII Sllavet e transferuan strukturen etnike te territorit qe flitej Ilirisht pervec zones se sotme me shqiptar.

GJUHA ILIRE - ghuhe Indo-Europiane e folur ne brigjet e Adriatikut dhe juglindje te Italis ne kohen pre-romane. Gjuha e fragmentit Ilir ne Itali quhet Mesapike ose Mesapiane. Disa studjues mendojn se gjuha shqipe vjen nga ilirishtja.

GJUHA SHQIPE gjuh Indo-Europiane qe sipas satistikave te 1970 flitej nga 2.8 milion njerez ne Shqiperi, Kosov, Maqedoni nga Leskovaci ne liq e Ohrit ,Mal i Zi, Italin juglindore ne fshatrat Abruci e Molis, Bazilikata, Pulia, Kalabria e Sicili rreth 300 000, ne Greqin Jugore (Viotia ose Livadhja, Atika zone Athines, Evia ishull ne afersi te Livadhjas,Andros dhe Peloponez). Emri Albania gjendet ne rtekorde qysh nga koha e Ptolemit

edmondfieri123
Diskutant i rregjistruar
Posts: 8
(3/21/01 12:45:30 pm)
Reply Re:
--------------------------------------------------------------------------------
Ketu kam perkthyer nje pjes nga libri Blue guide ALBANIA qe flet gjthcka esenciale per Shqiperin. Po mundohem te perkthej edhe pjes te tjera. Liber shum interesant ju rekomandoj ta lexoni. I botuar me 1994 ne Angli

Historia e shqiperis
(pjesa e I)

SHQIPERIA NE LASHTESI

Nga Prof Frank W Walbank ,CBE FBA

Njerez qe banonin nga kohet Paleolitike ka patur ne kete vend duke perfshir edhe Shqiperin moderne; dhe qysh nga 1945 arkeologet Shqiptar kan qen aktiv ne kerkim te kohes kur jan vendosur njerezit ne kete zone ne epoken neolitike(6000-2600 pk) ,epoken e bronxit (2600-1000pk) dhe nga 1000pk ,njerzit e epokes se hershme te hekurit qe jetonin ketu. Nder qendrat arkeologjike te rendesishme ter epokes se bronxit jan ato te MALIQIT, TRENIT dhe PODGORES (afer Korces) dhe gajtanit ne jug lindje te Shkodres. Kodrin-varrimet(tumuli) ne shume pjes te vendit i perkasin kulturave te epokes se bronxit ose te hekurit, kur nje rritje ne numer te vendeve te fortifikuara, trgon gjithmon e me shum per nje shoqeri luftedashesish. Megjithse, probleme jan ngritur per intepretimin e gjith ketij materiali. Venia ne dukje ne keto botime eshte qe te vendosesh se cila nga kulturat nxjer ne shesh ne qendra arkeologjike te ndryshme te shoqerohen me dukjen e Ilireve. Arkeologet Shqipetar, ngaku Iliret jan parardhesit e tyre, jan te mendimit se iliret ishin njerez autokton, qe zhvilluan brenda Shqiperis nje gjuhe e kultur te perbashket gjat epokes se bronxit. Shkollar te tjer konsiderojn se ishin nder pushtuesit e Shqiperis nga 1250 dhe ketej si dhe luajten pjes ne carjen e civilizimit Mycaenaen ne Greqi. Ende te tjer vendosin arritjen e Ilireve ne shqiperi , ne numer materialesh, ne shek e X pk. Ne ndonje rast eshte e qarte se shum fise Ilire ishin ne kete vend ne shekujt e XI dhe X pk dhe se ne shek e VII pk te gjitha fiset udheheqese ishin duke pushtuar zonen ku me von gjendeshin (dhe sigurisht ,ne hipotezat shqiptare ,me heret)
Termi Ilir ishte mar ie perhapur nga Greket nga nje fils i vecant, Ilirianet te quajtur sic duket (Plyni,historia e natyres 3.144), qe banonin ne zonen midis Scodra dhe Dyrrachium ;dhe eshte e perdorur si pershkrim gjuhesor dhe etnik per popullin e shumt qe ne ate kohe zinte shumicen e gad Ballkanik deri ne Danub. Gjuha e tyre e perbashket ishte Ilirishtja. Fatkeqesisht njohuri per te eshte e paket, ngase nuk ka shkrime apo mbishkrime te mbetura. Si rrjedhim shkollaret kan vetem emra vendesh ,dhe emra burrash e grash qe te punojne mbi kete ceshtje, dhe si rrjedhoj ata jan te pavendosur ne pronuncimin mbi karakteristikat e gjuhes. Megjithate, sic duket ajo ishte gjuhe Indo-Europiane dhe paraardhese e gjuhes moderne Shqiptare.

Iliret dhe Greket

Si ti karakterizosh fiset qe jetonin ne vendet e Shqiperis antike dhe gjuhesisht ka qe nje tem shum ediskutueshme. Shkollaret Shqipetar argumentojn fuqishem dhe me pasjon se te gjith fiset qe jetonin brenda Shqiperis dhe pertej kufijve te saj ishin Ilir ne origjin. Gjeografi Grek i shek I Strabo, i perfshin populjt qe jetonin ne jug te maleve te Acroceraunian si Epirot qe sic thuhet Grek (7.7.5). si Ilir (7.7. ai fuste ne list Taulantet (ne bregdetin perreth Tiranes), Byllionet (ne te djatht te derdhjes se Vjoses), Parthini ne (ne luginen e Skumbinit) dhe Byrget (ne veri te Taulanteve). Disa fise reporton ai (7.7. ishin dy-gjuhesh;ne te vertet si Byllionet e ndoshta te tjer ishin me von forcerisht te Helenizuar. Shikimi i Strabos mer pak perkrahje nga fakti se ne vitin 200 pk qyteti kryesor i Byllioneve, Bylis, shtrihet ne rrethin e te derguarve te shenjte nga faltoret pan-Helenike te Delfit nje lidhje me festivalin Pythian. Kjo tregon se Bylisi ishte i konsideruar si Grek, qysh vetem kur te derguarit vizituan qytetin Grek. Ndarja e Strabos eshte gjithashtu e konfirmuar nga historiani i shek te II pas k, Appian (Illyrica1)qe, ndesa caktonin zonat e gjera ne te gjith Ballkanin te popujt Ilir perfundon kufirin e Iliris jugore me Kaonet, qe banonin nga Shushica ne mesin e Vjoses. Ne fakt sic e shikojn shkurt, kur qytetet mekembeshin ne jug te ketij ne shekIV pk dhe me von, ishin ne respekte esenciale grek-ne gjuhe, kulte, administrim , stili i artitektures dhe shtrimin e qytetit- por ata permbanin dukshem nje element Ilir ne popullsin e tyre. Ndoshta Iliret dhe greket ishin te shperndar ne kete zon thuajse si fshatra Grek dhe Shqiptare te shtrira krah per krah ne gryken jugore te Drinos se sotem.
Distriktet veriore Shqipetare te shtrira neper male ndryshe nga te jugut, ishin totalisht Ilir. Nga nje fis Ilir, Albani, qe duke iu pershtatur gjeografit Claudius Tolemaus(shek II pas k) banoni ne brendesi te zones te Durrsit, nga ku shqipetarve te sotem ju vin emri, qe per here te pare eshte i rekorduar ne Normano-Frengjisht si Albanie ne epike Chansondhe Roland (e kompozuar reth 1022-84). Qyteti i tyre kryesor, Albanopoli , ishte ndoshta Zgerdeshi.

Jeta midis fiseve

Jeta ne Shqiperin e lasht ndoqi model te njejte per te dy fiset qe flisnin ilirisht dhe greqisht, qysh kur u formua dermushem nga tipare gjeografike te vendit. Shqiperia ka qene gjithmon nje vend i ashper me mdi 2/3e vendit te mbuluar nga male. Vecanerisht ne veri ne kufij me sllavet, te larta dhe te pakapercyeshme,lugina te ngushta ne nje lartesi te madhe komunikimet midis te cilave behej nga disa rrugekalime te veshtira. Ne fakt kjo esht nje nga zonat me te egra te Europes. Me ne jug eshte e njejta shtrirje por me pak te ashpra. Aty nje seri egjer lumenjesh Drini i Zi dhe i bardh ,te bashkuar ne Kukes, per te arritur detin afer Lezhes, lumi i Matit, lumi i Shkumbinit (ne lashtesi i Genusus ), lumi i Semanit (ne lashtesi Apsus) me degen e Osumit ,dhe lumi i Vjoses (ne lashtesi i Aous)me ujra nga reshjet dimerore,kthenin fushat ne keneta ne Vjesht dhe Pranver qe ishin te kufizuara per kultivim dhe te pakalushem ndonje here per udhetim. Ky eshte nje vend ku popullsia ka qene gjithmon ne komunitete te izoluara dhe ku izolimi shkaktonte dushim e konflikte. Neper me te shumten e antikuitetit ne kohen e marrjes Romake historia eshte se mbreteri te vogla dhe lufte konstante midis fiseve armike. Ngaqe tiparet fisike dominonin ne vend, modeli i jetes nuk ka ndryshuar nga nje Epok ne tjetren, i krahesuar deri ne kohet e fundit. Ne mund ta gjurmojme kete model ne shekujt e hershem te mijvjecarit te pare PK, kur nje gjysem-nomadik baritarizem ishte gjeresisht ne praktik. Grupe te vogla familjesh conin kopet e tyre me dele ,dhe dhi ne bjeshk gjat pranveres dhe i sillnin ne livadhet e tyre ne vendet e ulta ne vjesht,ne nje ritem stinor i ndjekur nga Vllahet dhe endacak te tjer ballkanas i pranishem ne ditet tona. Keta krupe barinjeshe te hershem prodhonin nje shumllojshmeri mallrash , shumher me teper se kishin nevoj-djath, lesh ,lekura , sixhande,rroba dhe mallra prej lekure. Nga koha ne kohe keto grupe te vogla bashkoheshin per mbrojtje dhe keto grupime te medha te formuara mund te sigurojn bazat per fise kryesore, te cilet emrat e ketyre 70 jane te ditur. Ngaku i pari i konfederatave te fiseve behej mbret. Disa tumule(varre Koder) te epokes se bronxit dhe te hekurit mund ti perkasin fshatrave te cliat nuk jan akoma te lokalizuara, por shume mund te paraqisin varrime te ketyre grupeve endacake. N.q.s nje mund te nxjer konkluzione nga evidenca e pronesis se perbashket qe eshte e siguruar nga rekorde te vona nga lirimi i sklleverve ne Buthrotum e kudo, keto komunitete te hershme ndoshta i trajtonin kopet dhe pronesit e tyre si te perbashketa. Ketu duket se grat kishin nje status me te lart sesa kishin grat me von ne Greqi.
Baritorizimi nuk ishte i vetmi mjet jetese ne keto fise te hershme. Ne tokat pjellore perreth liq te Ohrit, pellgu i Korces e disa shtrirje ne bregdet fermeret prodhonin drithra e fruta perime e verera ; dh emri i fisit Enchelei (Enkelei) (njerez ngjalash) qe jetonte afer liq te Ohrit sygjerohet se jetonin me peshkim. Mbaheshin derra, perpunohej druri, dhe miniera bakrri ne punim. Kish depozita te medha bakrri ne Mirdit dhe Mat ne veri. Shum vendosje ne kodra te fortifikuara me mure te forta, qe jan nga kjo periudh tregon, qe fermeret, zejtaret dhe barinjte jetonin jet te rrezikshme dhe violente midis tyre. Ka patur kercenime nga grabitqar nga veriu qe ishin me pak te vendosur. Por ne shtim ka pasur mareveshje te mira te shkales se vogel te luftimit, qe te kujton mbizotruesit feudal neper malet e Shqiperis.
KOLONIT GREKE shek 7-6 pk

Nga mezi i shek VII e ketej zhvillimi shoqeror dhe ekonomik i barinjve dhe fermereve foles greqisht apo ilirisht, u rrit shum nga themelimi i kolonive Greke ne bregdet. Ky kolonizim erdhi pas nje periudhe shkembimi shoqeror dhe tregtar midis njerzve autokton, ketu shumica ilir ,dhe tregtareve grek qe u ben vizitor te rregullt te ketij bregdeti. Nje rol te rendesishem luajti corcyra (Korfuzi) nje koloni greke e themeluar rreth 703pk nga korinthianet si stacion gjat rruges se tyre per ne Italin jugore dhe Sicili. Ishte ndoshta ne 627 pk kur fisi Ilir Taulantii, i ngacmuar nga piratet Liburnian qe vinin nga Adriatiku verior, ftuan Korfuzin te themelonte kolonin e Epidamnusit. Istmi ne te cilin shtrihej kolonia ndoshta quhej Dyrrachium (emer Ilir) dhe ky u be nje emer alternativ per kolonin. Jashte te dy emrat perdoreshin por eventualisht Dyrrachium ishte forma me e preferuar, pjeserisht ndoshta nga influenca Ilire por gjithashtu se me von kur Latinishtja u be familiare e ndjekur nga arritja e Romakeve. Epidamnus shoqerohej me fjalenb Latine "damnum" humbje , dhe ndihej te ish ogur i keq. Epidamnus zinte vend te shkelqyer, citadeli i tij qendronte ne nje koder siper dy porteve te tij. Ai e fitoi fuqin e tij te mevon nga trgtia dhe bujqesia dhe ndoshta nga gerrmimet ne minieren e argjendit yte Damastiumit ne brendesi. Jo me me pak rendesi ishte dhe nje koloni e II, Apollonia, e themeluatr ne 588pk nga nje shoqeri e perbashket Korintho-Korfuziane ne nje vend tashme te frekuentuar nga tregtar Korinthian qe kontrollonin ultesirat ne derdhje te Vjoses(qe derdhej me ne veri se sot). Taulantet edhe ta moren pjes ne themelim me nje prezenc te fort Ilire, e zbuluar nga nje varrez e tipit kodrinor gjithashtu nga emrat qe jan ne disa varreza, te gjetur aty gjat historis se gjat te Appollonis. Nje mbishkrim i gjetur ne Olympia, dhe gjithashtu i pare aty nga udhetari grek Pausanias ne shek e II pas k, celebron mundjen dhe shkaterrimin nga Apollonia mbi qytetin e aferm Grek Thronium dhe aneksimin e territoreve perreth nga vendasit Abantes (Amant) qe jetonin midis lumenjve Shushic dhe Vjose. Apollonia kish ne dor nje minier te famshme bitumi e vendosur ne Nymphaeum (afer Selenices);me rreshir e cilesis se larte e cila perdorej vecanerisht per stukimin e anijeve. Me vendet e saj te gjera dhe pjellore Apollonia u zhvillua shum shpejt ne nje qytet te fort tregtar. Ne shek e VI pk Korinthi dhe Korfuzi u kombinuan ne kolonizimin e Buthrotumit (Butrintit) ne territorin e Kaoneve. Pergjat me nje citadel te lart ai zinte nje gadishull me vend te mir per banim, midis detit dhe liqenit me uje te fresket i perdorur per peshkim. Dhe mbas themelimit Butrinti mbeti nje qytet me prespektiv ne kohet Romake.

URBANIZIMI I BRENDSHEM

Rendesia e zhvillimit te jetes ne tokat Shqipetare nuk duhet te nenvlehtesohet. Formimi i qyteteve te rregullta Greke i lidhur nga tregtia, shkembimet sociale, kulteve fetare me qytetet e vet Greqis mbaruan izolimin e ckomuniteteve autoktone dhe i paraqiti njerezit e bregdtit ne prodhim, menyr jetese dhe kultur me t perparuar. Per me teper trgetia e tyre detare dhe kolonit greke zhvilluan lidhje me te brendshme duke ju paraqitur mallra te huaja dhe duke modifikuar traditen fisore te tyre. Si rezultat i ketyre kontakteve, por ne pergjigje mwe evolucionin social, rritjes se pasuris ne brendesi te vendit, tani qytete filluan te zhvilloheshin aty ku me par ishte vetem qender strehimi e armatosur. Kjo rritje urbanizimi, me dukeje me shum ne Jug, u shfaq ne shek VI dhe III pk. Rreth 330 pk Moloset, qe jetonin ne lartesit e Epirit, ndertuan nje konfederat te fort, qe ne ate kohe moren nen kontroll pjes te medha ne jug te Shqiperis se sotme. Disa qytete u duken ne kete zon. Qendra administrative e Kaoneve ishte ne Phoinike (Finiq), qe ze nje koder te fortifikuar rreth 8 km ne brendesi te Sarandes. Me von Onchesmus u themelua si porti i tyre ne ane te Sarandes. Me ne veri shtrihet Amantia qyteti kryesor i Amanteve qe arkeologet e kan lokalizuar ne kodren e Ploas, 35 km nga Vlora, midis Shshices dhe Vjoses. Nje vendbanim tjeter jo shum i rendesishem ne veriperendim te Ploas, ne Morav, qe mund te identifikohet ne lashtesi si Olympe;ndoshta i varur nga Amantia. Permes Vjoses ne Gradisht, afer Ballshit, shtrihet Byllis dhe, ne jug te tij, ne Klos, nje qytet tjeter, ndoshta ne lashtesi Ninaia. Ne vitet e fundit materiale te mbishkruara u kan ber te mundur arkeologeve shqipetar te identifikojn dy qytete deri tani familiar vetem nga emri. Antigonea e vendosur ne Jerme, afer Saraganishtes ne kodrat perball Gjirokastres;dhe vula tjegullash Helenike te mbishkruara kan treguar Dimalin, i njojtur nga Polybius dhe Livy, qe te ket qen ne Krotine afer Beratit. Ne Selce, lart pergjat kodrave ne perendim te Pogradecit, jan gerrmuar gur-varre dhe varre-puse te ngjashme me disa te gjetura ne Maqedon, evidente qe i perkasin nje qyteti qe eshte per tu zbuluar. Ka gjithashtu qytete ter paidentifikuar ne Margellic, afer Fierit, ne Irmaj, afer Gramshit dhe ne Garzeze ne veriperendim te Byllisit. Berati ndoshta ka qen Antipatrea i themeluar me 314 pk nga Kasandri, me von mbret i Maqedonis, qe ja vuri emrin sipas atit te tij Antipater; dhe Antigonea dukshem u themelua nga Pyrrhus(Pirrua) i Epirit qe e emeroj sipas gruas se tij te pare Antigone.
Dukja e ketyre qyteteve solli nje ndryshim ne menyren e jeteses. Disa u kthyen nga bujqesia ne nje vendosje qytetrimi egzistent, qe sollen ne te ndryshimin ne punetor te kualifikuar - berja e poceve superiore lokale, punime metali dhe mjete te tjera, secila kerkonte perdorimin e veglave te specializuara. Qytete te tilla mbroheshin nga nje mur rrethues dhe qendronin ne kodra te dukshme, shpesh kontrollonin rrug te rendesishme. Qe ishin dhe ekonomikisht te zhvilluara kete e tregon fakti se ata perdornin monedha ne jeten e tyre te operditshme, shumica e tyre te perpunuara ne qytetet Greke koloni te bregdetit; por Amantia, Byllis, Olympe dhe Orycus (Orikum) kishin monedhat e tyre prej bronxi per perdorim te brendshem. Mbishkrime qe tregojn lirimin e sklleverve tregon egzistencen e skllavopronareve ne Byllis, Nikaia, Buthrotum dhe sigurisht kjo ka qen kudo ne Iliri. Keto qytete ishin modeste ne mas por ato u ofronin miresi banoreve te tyre. Teatre jan gerrmuar ne Byllis, Buthrotum, Orikus dhe Phoinike; dhe stadiume per gara ne Amantia dhe Byllis. Kudo kishte tempuj kushtuar zoteve Grek - Zeus, Herakles, Artemis, Afrodite- emrat e te cileve figurojn ne mbishkrime. Mbishkrimet tregojne tregojn edhe rreth administrimit lokal. Gjeneralet (strategoi) dhe gjyqtaret te quajtur prytaneis jan ne rekorde ne Nikaia dhe Byllis; dhe Nikaia zotron nje gymnasiarch, e pergjithshme per gjimastik, atletik dhe instituionet kulturore qe formuan nje pik-fokus ne jeten e nje qyteti Grek Helenistik. Kudo degjojm per patrulla ushtarake te organizuara (peripoloi dhe symperipoloi) dhe gjyqtar te quajtur damiourgoi. Varret ne Selce mbvartnin xhevaire delikate, disa te importuara edhe nga Egjipt. Shikimi i shpejt ne jeten qytetare tregon se keto qytete ishin te organizuara ne linja te njejta me qytetet Greke kudo. E gjith zona ish e shumpopulluar dhe prespektive. Ne vendet e larta dhe bregdet permbi Shkumbin, urbanizimi erdhi me ngadal. Megjithate ne shek e IV pk, Lissus (Lezha) me akropolion e saj Acrolissus (410m) kish ne dor nje mur rrethues 2200m te gjat. Monedhat e saj dhe prezenca e vazove nga Rodosi dhe Pulia tregon se nuk ka qen nje fortes e thjeshte, por nje qytet me tregti te perparuar. Scodra, origjinalisht nje fortes e Labeataeve(Labatve), me von mori rendesi si kryeqyteti i Genthius(Gentit), mbreti i Ardiaei (Ardianeve). Monedhate ketij qyteti pershkruhen nga nje Lembus; nje galer i vogel me nje buz te vetme rreme. Mjet ky qe ndoshta mbante ne bord 50 luftetar, perdorej me shum per pirati. Si nje simbol ne monedhat e Shkodres ajo tregon ndoshta nje veprimtari te te Adrianeve qe tani pushtuan qytetin. Gjysem ore ne juglindje te Krujes shtrihen rrenojat e Zgerdhashit qe te bejn pershtypje nje qytet i shek IV pk rreth 10 hektar qe mund te jet Albanopolis i permendur nga Claudius Ptolemaeus.

Mbreteria Ardiane shek IV-II pk
Tashme ne shek e VII pk Ilirianet figuronin si armiq te Maqedonsve, qe shtrihej ne lindje te vendit qe sot quhet Greqi. Taulantet p.sh, e sulmonin kete mbreteri nen udheheqjen e liderit te tyre Galaurus. Por eshte vetem nga shek IV pk e ketej qe Ilirianet filluan te duken rregullisht ne burime Greke. Nje udheheqes Ilir Bardhyli, ndertoj nje mbreteri te Pasur i cili dy her e vrau apo e deboj mbretin e Maqedonis, por ne 358pk Filipi i III babai i Aleksandrit te Madh, i shkaktoj nje humbje serioze dhe e detyroj te kthehej ne veri dhe perendim te Ohrit. Ne 335 pk para se te pushtonte Azin Aleksandri i Madh i mundi Taulantet nen udheheqjen e mbretit te tyre Glaucias jo larg ne lindje te Korces; dhe mbas vdekjes se Aleksandrit ne 323pk i njejti Glaucias duket si aleat i Apollonis dhe Epidamusit ne luft kunder Kasanderit, regjent i Maqedonis, dhe me 313 si zoterues i Epidamusit. Heret ne shek e III pk i pa Taulantet nen kontrollin e Pirros, mbreti i Moloseve dhe komandant (hegemon) i Aleances Epirote. Por Apollonia dhe Epidamnus me sukses i rezistuan dominimit te Pirros nen udheheqjen e Monuniusit. Pas renies se monarkis Epirote von ne vitin230pk fiset jugore u bashkuan ne nje trup federativ, Liga Epirote, dhe prej ateher filloj nje periudh prosperiteti ne te gjith zonen, duke perfshir edhe qytetet bregdetare. Vulat mbi emphorai vazo vere nga Rodosi, Kosi, Korinthi dhe Knidhosi jan evidenc per lidhjet e tyre tregtare te gjera.
Zhdukja e monarkis epirote perputhej me rritjen ne fuqi te nje konfederate Ilire me qender ne luginen Naretva ne Dalmaci,Ardianet. Ky grupim fisesh kishte egzistuar ne shek e VI pk, kur thuhej se posedonin nje numer te madh sklleverish - ndoshta te fituar nga sulme pirate. Ne mes te shek te III pk sulmoj Greqin perendimore me lembit e tyre te shpejta. Keto sulme perfshinin bregdetin perendimor te Peloponezit- Elis dhe Mesenia- dhe me tutje arriten Lakonian. Kryeqyteti i tyre ish tani ne Shkoder dhe ne 233 pk, Demetrius II mbret i Maqedonis, trashanikisht u kerkoj ndihm qe te ndihmonin aleatet e tij Akarnanianet, qe u sulmuan nga Aetolianet. Iliret perdoren shancin te kapin Finiqin qytet i Kaoneve me pabesi dhe te terhequr ne veri mbasi i siguruan te dy Epirotet dhe Akarnianet si aleat.
Pas kesaj Agroni mbreti i tyre vdiq, duke len te vejen e tij Teuten te mbikqyrte trazhgimtarin e tij Pinnes. Ankesa se anijet Ardiane sulmonin ato Italiane ne Adriatik i dhan udhe shtetit tanime te fort Romak te dergonte nje forc detare kunder Teutesne 229 pk. Te ndihmuar nga nje tradhtar Ilir, Demetrius, sundimtar i ishullit te Faros, ishin se shpejti fitimtar dhe formuan nje protektoriat duke perfshir Korfuzin, Apollonin, Epidamnusin, Atintanet Ilirqe jetonin ne lartesit ne veri te Drinit te Zi, Parthinianet ne luginen e Shkumbinit dhe qytetin e Dimalit. Nen termin e paqes Teuta ra dakord te mos kalonte detin nga Lezha e posht me me shum se dy lembi (dhe keto te paarmatosur). Shum shpejt pas kesaj Demetrius, bashke me Scerdaliadasin, sunduesi i ri i Ardianeve, thyen traktatin duke kaluar ne jug te Lezhes, dhe me 219pk Romaket perseri kaluan detin dhe e perzun Demetrusin, qe menjeher u lidh meFilipin e V te Maqedonis. Shpejt pas kesaj u be aleat me komandantin Kartagjenas, Hannibal, qe pushtoj Italin neper Alpe nga Spanja dhe Franca Jugore qe me von te sundonte romaket ne token e tyre. Filipi u perpoq her pas here te siguronte dalje ne Adriatik neper Shqiperin Qendrore dhe ne 212pk ai kapi Lezhen. Por fundi i luftes me Romen e pa ate te debuar nga te gjitha zonat ne perendim te Pindusit.
Gjat dy dekadave te ardhshme bregdeti i Shqiperis ishte nje ur kalimi e rendesishme per ushtrin Pomake qe operonte ne Ballkan, ne fillim kunder Filipit te V 200-197pk dhe me von kunder Antiochusit te III te Siris 192-189pk qe kishte pushtuar Greqin, i ftuar aty nga Aetolianet. Rreth 170pk mbreti Ardian, Genthius(Genti) beri nje aleanc te pagjykueshme me Perseusin, mbret i Maqedonis, kunder Romes, me te cilin ishte ne luft. Me ndihme nga aleati i tij Genti sulmoj Ushtrin Romake ne zonen Pindusit, u mund, i kthyer ne Shkoder dhe i detyruar te dorzohej. Mundja e tij sinjalizoj fundin e pavarsis se Mbreteris Ilire. Me ne jug lufta i kish ndar fiset Epirote dhe disa kishin smprapsur Perseusin. Rezultati ishte shkaterrues. Ne 167pk komandanti Romak L . Aemilius Paullus, mori ne dor nje sulem neper Epir; 70 qytete te fshir nga faqa e dheut ( mbasi iu moren gjerat me vler) dhe 150 000 vet te kthyer ne sklleve. Kjo ishte nje goditje e rend per kete zon e cila donte koh te merte fuqi (Strabo 7.7.9). nga ketej e tutje e gjith Iliria ketu edhe Epiri ishin nen kontrollin Romak.

NEN SUNDIMIN ROMAK
Nga 146 pk e ketej Shqiperia Qendrore formohej nga Provinca Romake e Maqedonis. Dominiumi Romak solli pax Romana, paqja Romake, dhe kjo solli shum prosperitet. Te marresh dy shembuj: shkrimtari romak qe shkruante per bujqesi Varro informon se tufat me gjedh ne Epir ishin te shquara per masen dhe qumshinqe u mernin, dhe Strabo (7.7. komenton per industrin e peshkut me prosperitet ne Liq Lychnidus(Oher). Protektoriati Romak mbeti pakonsiderueshmerisht i lir, por njerezit ne brendesi te paperfshir ne te duhet te paguanin tax Romes- pervec atyre fiseve qe ishin ne anen e Romes gjat luftes, Taulantet, Pirustaet(qe formonin pjesen e Dasaretes midis Liq te Ohrit dhe Osumit) dhe disa fise ne Dalmaci. Mbreteria Ardiane u nda ne tre pjes, njera nga keto fillonte ne lumin Mat duke perfshir Lezhen dhe Shkodren. Edhe pse teknikisht te lir, banoret e ketyre tre zonave nuk kishin te drejt te martohen me njeri-tjetrin dhe te blinin prona pertej kufijve midis tyre. Se shpejti pas 146pk Romaket ndertuan ne nje linjen e nje rruge te vjeter qe me von u be nje nga rruget e tyre me te rendesishme;Via Egnatia. Dy deget e saj fillonin nga Apollonia dhe Dyrrachium dhe bashkoheshin pak ne perendim te Elbasanit. Nga ketu vazhdonte pergjat Shkumbinit, perreth Ohrit ne Veri e nga ketu vazhdonte per ne Selanikdhe eventualisht Byzantium. Via Egnatia zhvilloj nje lidhje vitale midis lindjes dhe perendimit. Levizja pergjat saj shoqerohej nga rritje e vendbanimeve pergjat rruges, keto sillnin frutet e tregtis per te brendshmit e Ballkanit dhe metejesonin Romanizimin neper vendet Shqiptare.
Nga ketej e tutje zona ishte me prespektiv dhe e qet - Megjithse ne 48pk nuk ish e till per shkak te luftes civile Romake, qe ish midisCezarit dhe Pompeit. Ne kete vit zona bregtare dhe kodrat e ulta ne jug te Durresit ishin sken e dueleve te perzgjatura militare, ne te cilat Cezari u perpoq, por pa sukses, te mbyll mbrojtjen e Pompejt. Gjat Republikes dhe me von nen Perandorin e themeluar nga Augustus ne 31 pk qytetet bregdetare ishin ne rritje te ekspozuara ne influencen Romake. Ne 65 pk shoku me i ngusht i Ciceros T. PompuniusAtticus, bleu cifliqe te pasura ne anet e lumit Thyamis ne jug te Butrintit. Ai ishte nje nga pronaret tokash ne Epir te referuar ketu nga Varro. Te tjer emigruan te vendosen ne kete zone. Lissius p.sh mori nje conventus civium Romanorum (korporimi qyteteve Romake) dhe nen Augustin iu dha statusi i municipium (qytet bashkiak) me 31.14pk. muret e tij tani u rindertuan nen autoritetin e krye magjistratit, duoviri quinquennales(keshilli drejtues dypalesh me detyra te vecanta dhe i zgjedhur cdo 5 vjet. Shum pak e njojtur Shkodra. Por ne qytetet jugore nje emigrim i konsiderueshem Italianesh i reflektuar ne emrat dhe mbishkrimet qe gjenden ne disa muze te ndryshem te Shqiperis. Apollonia qe Cicero e pershkruante si "qytet i famshem dhe me rendesi" kishte shum familje Italiane si ajo e Viliit qe luante nje pjes te rendesishme ne keshillin drejtues. Apollonia ishte shtepia e nje shkolle Retrike e krahasueshme me ato te Rodosit dhe Athines. Octavia e Re- perandori i ardhshem Augustus - studionin aty ne 44 pk kur ai mesoj per vrasjen e Cezarit dhe, si trashgimtar i tij u kthye ne Itali te merte ne dor fronin. U restaurua teatri i shek IIIpk dhe ne germimet ne shek e II pasK jan gjetur ndertesa te tjera publike dhe private. Sic kalonte koha popullsia mbante ne rritje nje element Ilir. Dyrrachium ish gjithashtu i perparuar. Ne kohen e Cezarit ai gezoj statusin e "qytet i lir";dhe ne 30pk ai mori nje influks Italianesh, qe i kish ndjekur Octavian nga vendet e tyre per te patur vend per ishtaret e tij veteran. Nga koha e Augustit e ketej gezoj statusin formal te nje kolonie Romake-Colonia Iulia Augusta Dyrrachinorum- dhe mbishkrimi permend gjykaten kryesore (duoviri) Amfiteatri i madh i shek III pas K perdorej per lojra gladiatoresh.kapaciteti i tij prej 20 000 vendesh te le te kuptosh se popullsia e zones ka qen gati 80 000 banor. Gjithashtu nje koloni tjeter Romake ne Byllis, dhe nje koloni ushtaresh veteran e ber plan nga Cezari ne 50pk dhe e vendosur nga Augusti me von, Butrinti. Titulli Colonia Augusta Buthrotum figurohet ne monedhat e qytetit. Konsulli Romak i vitit 16pk L.Domitius Ahenobarbus, celebrohet ne nje mbishkrim si perkrahes i kolonis. Pergjat 3 shekujve te eres sone e gjith zona bregdetare Ilire dhe luginat e ulta lumore gezonin frutet e paqes Romake ku u lulezua nje jet urbane, por neper kodra larg bregdetit dhe Via Egnatia mbeten primitiv dhe te izoluar, sic kishin qen gjithmon. Nga shek i III pasK perandori Diocletian (284-305) riorganizoj sistemin provincial Romak. Nen kete skem pjesa lindore e Shqiperis se sotme (Korca) erdhi nen Macedonia Secunda, pjesa ne veri te lumit te Matit u emerua Praevalitana dhe pjes tjeter (Jugore )u nda midis Epirus Nova dhe Epirus Vetus duke perfshir Oricusin, shtrirjen Acroceraunian dhe gjithcka ne jug te Vjoses u perfshin me von ne kete province. Me ndarjen e Perandoris Romake nen Arcadius dhe Honorius (395 pasK) te gjitha vendet Ilire benin ne Perandorin Bizante.

edmondfieri123
me pelqen historia
Posts: 20
(4/2/01 5:24:36 am)
Reply Re:
--------------------------------------------------------------------------------
PJES E II

FUNDI I SUNDIMIT OTOMAN DHE PAVARSIA E SHQIPERIS

Miranda Vicker

SundimiOtoman vonoj lindjen e nacionalizmit Shqiptar, si subjektet e Perandoris ndaheshin ne grupe apo MILET, duke mosmar parassysh etnicitetin apo gjuhen por besimin fetar. Ngaqe shum Shqiptar ishin mysliman klasifikoheshin si turq. Edhe pse turqit shkaktonin nje amulli totale ne zhvillimet ekonomike, shum Shqiptar e shikonin administrimin Turk si nje sens sigurie nga Sllavet dhe Greket.
Nga te gjith popujt e Ballkanit, Shqiptaret ishin me te prirur ne konvertimin ne Islam. Historikisht, Shqipetaret e kan gjetur me avantazh te nderrojne fene duke ju pershtatur interesave te momentit. Thenia e tyre "ku eshte shpata eshte feja" i referohet pervojave te tyre politike te hershme. Shekulli i 18 pa nje renie ne politiken e meparshme Otomane ne lidhje me tolerancen fetare, ndersa shtypja Islamizmit ne popullsin Kristjane te Perandoris u intensifikua. Kercenimi e paraqit nga luftrat Ruso-Turke ne shek e 18 i inkurajoj turqit te ndjekin nje politik Islamizimi ne rajone sensitive. Ata qe konvetoheshin ne Islam merrnin dhurata dhe toka dhe u uleshin taksat. Te dyshuar nga legjimiteti i subjektit te tyre Kristjan,otomanet deshironin te krijonin nje grup te fort dhe kompakt nga myslimanet ne zonat e banuara me shqiptar te Shkodres, Manastirit, Kosoves dhe Janines. Keto, shpresohej, mund te ishin ideologjikisht,politikisht dhe sociologjikisht vetvrasje per interesat baz te Peandoris, ndersa duke siguruar qe me par rekrutimin ne mirmbajtjen e paqes ne kufijt e saj vunerabel.
Dobesimi i vahdueshem i Perandoris i lejoj Bejleret Shqiptar, te bazoheshin me shum ne uqit e tyre personale sesa nga sundimi Otoman. Bejleret i perhapen kufijt e pashallekve te tyre duke rritur te ardhura dhe influenc. Kjo eventualisht filloj luftra midis bejlerve te medhenj dhe te vegjeldhe e hodhi Shqiperin ne nje anarki feudale.
Situata mbeti e till per disa dekada. Rreth 1750-1775 keto masa te vogla feudalesh u bashkuan ne dy pashalleqe. I pari ne veri te Shqiperis me Shkodren si kryeqender, dhe e sunduar nga Bushatet. E dyta ne jug te shqiperis, me Janinen si kryeqender, dhe e sunduar nga Ali Pasha . Ne 1757, lordi feudal Mehmet Bej Bushati e shpalli veten e tij lord i te gjith zones se Shkodres. Por ishte nen sundimin e birit te tij Kara Mahmutit kur Pashalliku i Shkodres mori fam. Duke u sjell shum a pak si nje princ i pavarur, Kara Mahmuti e zgjeroj sundimin e tij ne Kosov ne veri e deri ne Berat ne jug. Gjer ne vdekjen e tij ne 1796, ai njihej si princ i Shqiperis dhe pashalliku i tij si Shteti autonom i Shqiperis.
Pashalliku i II me i madhe qeverrisej nga Ali Pash Tepelena, i cili per sherbime qe i kish dhen Turqis u emerua guverrnor i Janines nga Porte ne 1788. I ndihmuar nga bijt e tij, Aliu e zgjeroj autoritetin e tij ne te gjith pjesen jugore te Shqiperis dhe pjes te medha te Greqis veriore. Per 18 vjet ai luftoj Lidhjen Suljote, dhe me 1803, ne kulmin e fuqis se tij ai kapi Sulin dhe malet e tij. Ali Pasha fitoj fam per persekutime te pameshirsheme per subjektet e tij; ai e mbajti pashallikun e tij me rryshfete dhe nderime per Kostandinopojen. Kur Aliu formoj lidhje me Filiqi Eteria, nje organizat revolucionare Greke, autoritetet Otomane u ben me te shqetesuara rreth mundesis qe masa kristjane perkrahte Aliun. Me 1821, rreth 5000-7000 ushtar grek i ishin bashkuar Aliut. Keshtu qe sulltani venosi ta shtypte ate. E ndiekur nga nje sulm i gjat ne citadelen e tij ne Janin, agjentet otoman me ne fund e vran Aliun, dhe ja derguan koken ne Kostandinopoj.
Gjat dominimit te Shqiperis nga Aliu dhe Bushatet, influenca e bejlerve ishte fundosur. Megjithate mbas renies se pashallekve te medha , bejleret po perpiqeshin te rifitonin influenc. Kur lufta Ruso-Turke e 1829 mbaroj , Sulltan Mahmudi i II gjeti zgjidhje duke car mosbindjen dhe gjysem-pavarsin e bejlerve Shqiptar. Ne 26 Gusht 1830, Komandanti, Mehmed Reshid Pasha, i ftoj te gjith bejleret e jugut ne Manastir me preteksin se do ti shperblente per legjimitetin e tyre per Porten; 500 prej tyre u vran tradhtisht. Me ne fund, ne 1865, ne menyr qe te pengonte kerkesen nga Shqiptaret per barazi ne te ardhmen vendi u nda ne kater vilajete ai i Shkodres, Manastiritt, Janines dhe Kosoves(e shtuar me 187 , secila me guverrnor dhe garnizon turk.
Ndersa shume Shqiptar perfituan nen sundimin Otoman, avancimi i tyre ne kultur ishte i penguar rreptesisht. Asgjekundi nuk mesohej shqip, as alfabeti stabel nuk egzistonte. Libra ne shqip virtualisht nuk egzistonin, dhe ato pak shkolla qe ishim mesonin Turqisht apo Greqisht.

LIDHJA E PRIZERENIT

Kanosja e par per pozicionin e privilegjuar te myslimanve Shqiptar ne Perandorin Osmane erdhi me krizen qe perfshiu Bosnje-Hercegovinen ne 1875. Ketu rrebel te perkrahur nga Rusia ,Serbia dhe Mali i Zi kerkonin autonomi nga Turqia. Me shpres qe te shpetonte Otomanet nga nje mundje e pa evitueshme, fuqit e medha firmosen nje protokoll qe detyronte Turqin ti jepte Bosnjes autonomi. Turqit nuk e perfilli te formonte nje provinc autonome, duke i dhen shkak Rusis ti shpallte luft ne Prill 1877 e bashkuar nga Serbia dhe Mali i Zi. Ne Janar 1878, forcat serbe pushtuan Kosoven, dhe Malzezet u avancuan per ne Shkoder. Ne Shkurt greket gjithashtu moren avantazh nga situata dhe pushtuan vilajetin e Janines. Serbet shperngulen Shqiptaret qe jetonin midis Leskovacit dhe Nishit, te cilin ja aneksuan Serbis. Popullsia Shqiptare u ndoq per ne Kosov ku mardheniet midis Serbe dhe Shqiptareve ishte e acaruar.
Ndjekur nga mundja e Turqis ne Mars 1878, Rusia perfitoj shum nga Traktati i Shen Stefanit. Ky ishte dizenjuar te frenonte influencen Austro-Hungareze ne Ballkan, dhe te forconte pozicionin Rus ne rajon. Territore Shqiptare iu dhan Serbis dhe Malit te Zi ndersa Bullgaria u zmadhua. Serbis ju dhan pjes te medha te Sanxhakut te Prishtines, Mali i Zi mori rajonin verdall duke perfshir Pejen dhe Podgoricen, Bullgaria mori zona te medha duke perfshir Korcen dhe Dibren. Fuqit u alarmuan nga prospekti i dominimit Rus ne Ngushticat dhe zmadhimin e Bullgaris. Keshtu qe me von e detyruan Rusin ti nenshtrohej nje traktati tjeter paqeje ne Kongresin e Berlinitne Qershoe 1878, e drejtuar nga Bismarku. Kongresi prerasi zvogeloj kufijt e Bullgaris, dhe zonat Shqiptare iu kthyen Otomanve. Synimet Serbe u zvogeluan dhe Serbia mbeti me tokat qe kishte pushtuar para lufte. Mali i Zi mori tokat e banuara me Shqiptar te Ulqunit, Podgorices dhe Pllaves.
Ishte ky vendim qe shkallezoj mosperfilljen qe iu ishte ber Shqiptareve. Vilajeti i Kosoves ishte me kundershtar ndaj ketyre vendimeve dhe nga kjo u ngrit nje qender e fort rezistence. Disa dit para Kongresit ne 20 Qershor 1878 ne Prizren u mblodhen nacionalistet Shqiptar shumica nga Kosova dhe Maqedonia Perendimore, dhe u be e njojtur si Lidhja Shqiptare e Prizrenit. Qellimet e saj kryesore ishin te mblidhnin forca militare dhe politike per te mbrojtur trojet Shqiptare dhe ti jepnin nje peticion sulltanit te bashkonte 4 vilajetet Shqiptare ne nje administrativ te vetme.
Nje nga aktet e para te Lidhjes ishte memorandumi derguar Lord Beaconsfield, delegati Britanik ne Kongres, memorandumi shkruante"KESHTU SIC JEMI, NE NUK JEMI E NUK DUAM TE BEHEMI TURQ, KESHTU QE NE DO TE LUFTOJM ATA QE DUAN TE NA KTHEJN NE SLLAV, AUSTRIAK APO GREK NE DUAM TE JEMI SHQIPTAR". Ne fillim turqia e perkrahu Lidhjen se mendonte se mund ti jepte disi shtypje kongresit te rikonsideronte ceshtjen Otomane, dhe rrezikun e shtimit te shteteve te tjera te pavarura ne ballkan qe ishte kanosje per Perandorin ne Ballkan. Me vones, por Shqipetaret filluan ta zevendesonin protesten e tyre me forcen e armve. Lidhja kundershtoj dhenien e territoreve malit te zi duke vendosur mijra vullnetar te armatosur ne kufi. Malazezet filluan nje sulem dhe e gjeten veten te mundur nga Shqiptaret.
Mundja e Malazezve detyroj Fuqit te rikonsideronin vendimet e mara ne Kongres. Ne Janar 1880 Porta i sygjeroj Kongresit te Komisionerve qe, ne vend qe ti jepnin Malit te Zi toka te banuara me Mysliman Shqiptar, zonat katolike te Hotit dhe Grudes mund te kapitullojn ndersa perseri i lejonte malit te zi kerkesat per Ulqinin. Kur zhurmet e ketij sygjerimi u shperndan, shum shqiptare katolike dhe mysliman, deklaruan se ne qofte keshtu ata se konsideronin me veten subjekt i Otomanis. Ata do ti mbrojn trojet vet. Ne fund te Prillit 1880, kur Otomanet u terhoqen nga zonat shqiptarre dhen Malit te Zi, forcat e Lidhjes zune vend. Fuqit filluan te kuptonin se Lidhja nuk ishte vetem nje organizat kukull e krijuar nga manipulimet Turke. Mbas shum diskutimesh , Fuqit informuan Porten se udheheqja e Shqiptareve ishte qe Porta dukej te mos kishte me pozicion te sygjeronte leshime territoriale kunder Lidhjes Shqiptare. Ata e informuan Porten se nese vendimet e mara nuk zbatohen ateher Fuqit do te pushtojn Izmirin. Kjo me ne fund e detyroj Turqin te vepronte, dhe perforcime u derguan perreth Ulqinit. Shqiptaret refuzuan, luftime te ashpra filluan midis Turqve dhe Shqiptareve, dhe ne fund te Nendorit 1880 Ulqini ju dha Malazezve. Keshtu perfundoj ndonje koperim midis Lidhjes dhe Otomaneve.
Ndersa krahu verior i Lidhjes po i rezistonte Malazezve, krahu jugor po mundohej te evitonte ndonje pushtim nga ana e grekve ne Cameri. Ky rajon kishte nje popullsi te turbullt etnikisht. Megjithate flitej Toskerisht dhe kuptohej Greqisht. Udhetar te asaj kohe thoshin qe eshte e veshtir te thuash se Epiri eshte shqiptar apo Grek. Provinca e Epirit me von u nda ne kater sanxhak ai i Beratit, Gjirokastres, Janines, dhe Prevezes. Shqiptaret deshironin bashkimin e ketyre sanxhakve me vilajetet e Shkodres, Uskubit, dhe Kosoves. Kongresi ftoj Greket, Turqit dhe shqiptaret te bisedonin e te binin dakord Negocimet vazhduan derisa ja arriten nje dakordi ne 1881, nga i cili Greqia merte Thesalin dhe Arten ne Epir por jo vilajetin e Janines.
Gjat dekades se fundit te shek te 19 shqiptaret e veriut ishin ne nje konflikt te armatosur ne kufirin me malin e Zi, dhe gjithashtu filluan rezistenc kunder turqis. Ne 18 Janar 1881 forcat e Lidhjes moren Prishtinen nje muaj me von ata kontrollonin Uskubin dhe Dibren. Duke ndjekur administratoret Turq nga Kosova ata po pergatiteshin te marshonin per ne jug. Rritja e levizjeve Shqiptare direkt sfidonte sundimin Otoman dhe krijuan kushtet te cilat ftuan nderhyrje te huaja. Keshtu sulltani u paralajmerua te shtypte Lidhjen. Ne 22 Tetor 1881 ushtria Turke marshoj per ne Kosov, duke pushtuar Prizrenin mbas nje rezistence te fort. Udheheqesit e Lidhjes merguan larg ne Turqi.
Programi i Lidhjes ushtroj nje influenc te fuqishme ne mendimet e politikes Shqiptare per shume dekada. Lidhja ishte barrikada e par kunder pushtimit nga fqinjet, duke e kthyer levizjen nacionaliste ne nje qenie te vetme, e cila kerkonte autonomi kulturore dhe administrative nen kornizen Otomane. Turqit u munduan te shkatrronin Lidhjen por ata nuk mund te shkatrronin shpirtin nacionalist qe ajo kishte krijuar. Turqit filluan ti tremben zotesis se Lidhjes te fliste per her te par, njezeri, ne emer te shumices Shqiptare.
Megjithate Kongresi i Berlinit kishte deklaruar padurimshem se nuk ka komb Shqiptar, Fuqit nuk mundeshin me te kalonin ceshtjen Shqiptare si ceshtje radhe. Duke ju qendruar Malazezve dhe Turqve Shqiptaret u ben nje problem nderkombetar. Kjo periudhu e ndjekur nga shperberja e Lidhjes pa nje seri revoltash lokale e shkaktuar nga administratoret turq te cilet perpiqeshin te mblidhnin taksat e vjetra dhe te vendosnin taksa te reja. Vitet deri me 1908 ishin te mbushur me revolta dhe kryengritje shqiptare, pasi Turqia shkoj ne nje kriz te thell ekonomike dhe politike.Perandoria ishte ne renie dhe afer kolapsjes. Liga keshtu mori nje hap fillestar ne bashkimin e jugut me veriun, duke i fokusuar shqiptaret te bashkojn te 4 vilajetet Shqiptare. Shpirti i Lidhjes jetoj edhe ne disa aktivitete kulturore. Rreth 30 gazeta shqip botoheshin ne te gjih Perandorin, gjithashtu u hap nje numer i madh shkollash.
Shqiptaret vecanerisht ata te Kosoves, moren nje rol prominent ne Revolucionin e Ri Turkte 1908, qe rrezoj Sulltan Abdul Hamidin. Turqit e Rinj remtuan se do ti ulnin taksat Shqiptareve, tu lejonin atyre te drejta kontitucionale bashk me privilegjet tradicionale, dhe shkolla Shqip. Ne 1908 u mbajten zgjedhjet, e ndjekur nga konstitucioni i cili mbaroj regjimin absolut. Mbi 20 Shqiptar u ben deputet ne parlamentin e ri Turk, dhe per nje kohe te shkurter gezoj mirqenien Turke.
Shqiptaret ishin te pakenaqur me centralizimin e Turqve te Rinj. Ata avokuan decentralizimin e perandoris dhe autonomi per rajone te ndryshme te vendit. Nje perplasje ishte e paevitueshme, pasi Turqit besonin ne forcimin e Perandoris ne tee gjith subjektet ta mbanin ate te gjall e te fort. Por turqit nuk e dinin sesa ndjenja e Shqiptarizmit ishte rritur qysh nga Lidhja e Prizrenit. Shum shqiptar nuk e shikonin me veten e tyre si mysliman te perandoris por edhe Antar te kombit Shqiptar. Shkaku i par ishte konflikti per vendosjen e alfabetit Shqip. Tuurqit e Rinj insistonin ne perdorimin e vjeter Arab, por kishte bashkim i maddh popullor per perdoimin me te leht Latin. Nga kerkesa per veniein e alfabetit latin turqit shikonin bashkimin e Katolikve dhe Myslimanve per trazhgimi si Shqiptar. Turqit e Rinj ju kunderpergjigjen duke mbyllur te gjitha shkollat , gazetat dhe klubet nacionaliste Shqiptare.
Mardheniet Shqiptare me turqit filuan te keqsohen. Ne 1910 nje revolt shpertheu ne Prishtin nga shkaku i mos dashjes se pagimit te taksave te reja te vena nga turqia per mallrat e importuara ne Kosove. Revolt shum shpejt u shpernda ne te gjith vilajetin. Turqit u pergjigjen duke nisur 20 000 trupa ne Kosov. Ne Qershor 1911, mbasi operacionet e tyre deshtuan, dicka e madhe per Fuqit, Sulltan Mehmeti i V shkoj nje vizit ne Kosov me shres te paqesonte Shqiptaret. Austro- Hungaria, ne vecanti friksohej se dobesimi i Kosovarve do te forconte Pan-Sllavizmin. Kosova qendroj si e amortizuar ne perhapjen Serbe. Austro- Hungaria argumentonte per mirmbajtjen e statusit kuo. Sulltani dha nje amnesti gjenerale per rebelet, te cilet disa moren vemendjen e tij.
Ne 11 Shtator Italia i shpalli luft Turqis, me shpres te kapte Tripolin; Turqia lehtesisht u mund ne Afriken Veriore. Shtetet e tjera Ballkanike pan ne dobesimin e Turqis nje ndryshim per te marr avantazh nga situata, dhe duke i ber me efektive kerkesat e tyre ne territoret Otomane. Te sheshperuar nga nevoja per ndihme, edhe nje her u mundua te qetsoj Shqiptaret duke ju premtuar se do ti japi ndihm per aktivitetet kulturore. Por tani masat shtypse te Turqis dhe mosmbajtja e premtimeve vetem kishte rritur nacionalizmin dhe idet seperatiste Shqiptare. Ne Dhjetor Shqiptaret vendosen te fillojn nje revolt te pergjithshme, edhe njeher e filluar ne Kosov dhe e perhapur ne jug. Armet dhe paret kishin ardhur nga kolonit shqiptare te Egjyptit, Amerikes dhe italis. Kosovaret kishin qen nder te paret te ndihmonin Turqit e Rinj de tani ata ishin kunder tyre per mbrojtur integritetin kombetar.
Me ndihme diplomatike nga Austro-Hungarezet, Komiteti Qendror i Revoltes Kosovare i thirri Shqiptaret per rrebelim. Ne Korrik 1912 pothuaj se te gjitha zonat te banuara me Shqiptar ishin nen kontrollin e rrebelve. Ne vjesht te vitit 1912 shtetet ballkanike kishin formuar nje aleance dhe kishin ren dakord te ndanin Turqin Europiane midis tyre. Me 8 Tetor Mali i Zi hapi gjendje lufte e ndjekur nga Serbia, Bullgaria dhe Greqia duke i shpallur luft Turqis. Shqiptaret shpresuan te ndjekin nje kurs neutraliteti, por kjo u be e pamundur pasi aleatet ballkanik u shtyn ne tokat Shqiptare. Duke ndjekur dogmen e vjeter"Midis dy djajve djallin me te mir", Shqipetaret luftuan ne anen e Turqis kunder aleatve. Pasi Turqia kerkoj mediacione nga Fuqit, Shqiptaret vendosen te bejn nje ofert per pavarsi parase forcat aleate te pushtonin vendin e tyre.
Vetem me nje Shqiperi te pavarur Austro-Hungaria mund te siguronte interesa ne Europen juglindore. Keshtu qe me ndihmen e Austris delegat nga e gjith Shqipria u takuan ne Kongresin e Vlores me 28 Nendor 1912. Ketu, nen rrethana te paqarta, u shpall pavarsia e Shqiperis.
Ne Korrik 1913, Konferenca e Ambasadorve ne Londer shpallen pavarsin e shqiperis si nje shtet sovran nen garanci nderkombetare. Edhe pse Konferenca e njojti pavarsin shum toka ne veri dhe perendim iu dhan Serbis dhe Malit te Zi. Greqis ju dha Cameria, duke e len shtetin Shqiptar te zvogeluar dhe me shum se gjysmen e popullsis. Ne traktatin e paqes te Majit 1913 qe doli me fitoren e Aleatve Ballkanik, Turqia hoqi dor perfundimisht nga Shqiperia dhe ne Qershor mbas 500 vjet pushtimi forcat e fundit turke u terhoqen nga Shqiperia.
Ismail Qemali udhehiqte qeverin provizore Shqiptare derr ne Nendor 1913kur Fuqit zgjodhen Princ Vidin per fronin e principates se re Shqiptare. Por princi ngeci ne eksperienc administrative, dhe veshtersi per qeverisjen e vendit. Qeveria Italiane intrigoj hapur kunder tij , dhe gjeti bashkpunim nga shqiptar ambicioz qe e aspironin veten per fronin. Gjasgt muaj me von Vidi iku per te mos u kthyer me.
Shperthimi i luftes me 1914 u dha mundesin fqinjve te sulmonin Shqiperin. Ne Tetor Greqia pushtoj Shqiperin jugore; ne te njejten koh Italianet moren nen kontroll portin e Vlores. Te inkurajonte Italin te hynte ne luft ne ane te Entetes, nje traktat sekret u mbajt ne Londer ne Prill 1915, ku ran dakord per ndarjen e Shqiperis midis Greqis dhe Italis, duke len nje shtet te vogel autonom ne qender te Shqiperis. Kur Serbia ra ne 1915, Austro-Hungaria mori kontroll ne Shqiperin qendrore dhe veriore, ndersa seksioni jugor mbeti ne dduart e Francezve dhe Italianve.
Ne Konferencen e Paqes ne Paris, Serbet dhe Italianet kerkonin perseri territore Shqiptare, por keto u rezistuan fuqishem nga delegatet shqiptar. Emigrantet Shqiptar ne Europ dhe Amerik derguan perfaqsues ne Paris per te argumentuar per restaurimin e kombi te tyre. Ne Qershor 1920 rreth 3000 Shqipta kryesisht fshatar luftuan nje betej me ushtaret Italian, e cila la ne terheqjen e forcave Italiane. Ne te njejtin vit shqiperia u pranua ne Lidhjen e Kombeve,dhe Nendor 1921 Konferenca e Ambasadorve ne Paris e njohu Shqiperin si shtet sovran te pavarur.
Situata politike Shqiptare mbeti e trubullt pasi vendi u kthye si ishte ne midis lufes. Kusari paligjmeri ishin te pandalueshme, dhe shoqeria Shqiptare perseri filloj te vuante nga hakmarjet dhe klanet e bazuar ne struktur sociale. Zgjedhjet e para shqiptare u mbajten ne 1921, qe nga atehere e deri me 1924 vendi ndryshoj shum qeveri. Ne Qershor 1924 Fan Noli Peshkopi Ortodox i Durrsit, u be kryeminister. Ai ishte edukuar ne Harvard dhe kishte ide demokratike. Por nxitimi i tij per modernizimin e shpejt te vendit u prish nga bejleret opozitar dhe te fuqishem te cilet , objektoheshin vecanerisht, tek Zogu, i kthyer nga emigrimi politik nga Jugosllavia ne krye te nje force te armatosur, rrezoj Nolin. Ai e la Shqiperin dhe u kthye ne Amerik ku ju kthye karrieres se tij kishtare dhe letrare.
Nderkaq Zogu fitimtar, qe tashme kishte patur vende ne pushtet si Minister i Punve te Jashtme, filloj te likuidonte apo ti bente te emigronte kundershtaret e tij te rrezikshem. Ne Janar 1925, Asamblea Konstitutive shpalli Zogun President. I konspiruar te rrinte ne fuqi Zogu i dha Shqiperis disa masa stabiliteti dhe bashkimi. Ne 1926, nje oficer britanik u vendos si Inspektor Gjeneral i Xhandarmeris Ai qe i zoti te vendoste rend dhe stabilitet. u vendosen plane per tharjen e kenetave per heqjen e malarjes dhe fitim te tokave bujqsore. Ne 1928 Zogu e kurorzoj veten si Mbreti Zog i I i Shqiptarve. Ai argumentoj se monarkia ishte e nevojshme te krijonte nocionin e bashkimit dhe stabilitetit e vendit te sapokrijuar. Megjithate, Zogu kishte shum nevoj financiare nga jasht qe te vazhdonte ne zhvillimin e planeve te tij

Materiali u dergua me anen e postes elektronike nga zoti Julian Biba.

Marr nga F/SH

Bond007 · 03-12-2007, 05:36 AM

Njoftimet me te hershme te shkruara per ekzistencen e qytetve ilire i takojn mesit te shekullit IV para eres se re , po sic deshmojn edhe te dhenat arkeologjike , zanafilla e tyre duhet te kerkojm me heret,aty nga mesi i shekullit V para eres se re.
Gjat shekullit IV-II para eres se re qyteti edhe jeta ne Iliri morren nje zhvillim te vrulshem.
Ato u zhvilluan vecanerisht ne krahinat e ultesires bregdetare, nga Dyrrahu e deri ne Apoloni. Qyetet ishin te ngritura mbi kodra te mbrojtura edhe nga pikpamjet natyrore e te fortifikuara me mure rrethuese te ndertuara me blloqe guresh te punuara. Ne arkitekturen e tyre te mbrendshme qytetet ilire u ndertuan sipas shembullit te qyteteve bashkohese te Greqis Maqedonis dhe Epirit . Ne vendet me te mire ndertoheshin ngrehinat e rendesishme shoqerore si tempujt , portiket , teatrot , stadiumet e tjer. Ne Bylis e Klos u ndertuan teatro , ne AmAntie e Bylis stadiume.
Qyteti ilir ishte para se gjithash qender ekonomike, ku krahas skllavopronareve jetonin edhe vepronin edhe zejtaret edhe tregtaret. Qyteti kishte edhe funksion ushtarak, shoqeror edhe kulturor. Periudha e zhvillimit edhe lulzimit te qytetit e te kultures qytetare perkonte me kohen e fuqizimit me te madh te shtetit ilir.

Arti edhe Besimet

Ne epoken parahistorike iliret kishin te zhvilluar artin dekorativ, i cili gjeti zbatim te gjer ne prodhimet e artizanatit, si enet prej baltu ashtu edhe ne objektet e zbukurimet prej bronzi. Motivet qe perdoreshin me shpesh si trekendesha rombe, vija zizage, rrathe etj kishin per qellim estetik, por edhe botkuptimor .
Ne Lepenice te Vlores dhe ne Tren te Korces jan gjetur piktura shkembore te bera me boj.
Gjat periudhes qytetare ilire , arti u zhvillua ne perputhje me artin bashkohor. U shfaq skulptura prej guri qe paraqiste shtatore me veshje ilire.Perhapja te gjere mori punimi i terrakotave prej balte te cilat praqitnin kyresisht forma qe adhuronte popullsia ilire.
Kulti me i perhapur ishte kulti i Diellit i cili simbolizoj ne form rrethi, spirale edhe kryqy te thyer. Shum i perhapur ka qen edhe kulti i gjarperit.

Gjuha Ilire

Iliret flisnin nje gjuhe indoevropiane qe dallohej nga gjuhet tjera te kohes se lasht te ballkanit. Deri me sot nuk eshte zbuluar asnje mbishkrim i plot i shkruar ne ilirisht.
Me themelimin e kolonive greke dhe zhvillimin e qyteteve ilire, perhapje te gjer mori gjuha e shkruar greke e me pas ajo latine .
Ne mbishkrimet e zbuluara ka shume emra njerzish qe shpjegohen ne Ilirishten.

Bond007 · 03-12-2007, 05:38 AM

Regjistri turk i vitit 1485*

Prania e toponomisë sllave në tokat shqiptare është bërë objekt i studimeve të ndryshme me karakter historik e gjuhësor. Analiza shkencore e saj shërben për të hetuar e shpjeguar shkaqet e mirëfillta të ekzistencës së këtyre toponimeve si mish i huaj në onomastikën shqiptare.

Ky problem shpesh zhvendoset në shek. XV, ku dalin të regjistruara nga turqit viset e banuara nga shqiptarët e që përbëjnë në tërësi përafërsisht etnosin shqiptar.

Në analizën e emrave të defterëve të kadastrës osmane të vitit 14311 dhe 14672, shqyrtimi i toponimeve me gurrë nga sllavishtja na shërben për të treguar kryesisht gjurmët e invazioneve dhe të kadastrimeve të të huajve në tokat shqiptare. Në trevat që përfshijnë këta dy regjistra, shqiptarët janë autoktonë së paku që nga koha antike, ata kanë banuar gjithnjë e vazhdojnë të banojnë aty edhe në shek. XV. Analiza gjuhësore e emrave të këtyre regjistrave3, vetëm përforcon karakterin vendës të tyre duke shpjeguar në disa raste edhe shkakun e daljes së disa toponimeve sllave në këto toka shqiptare.4

Në regjistrin e vitit 1485 puna qëndron pak më ndryshe, sepse në skajet më veriore të trevave që përfshin ky defter, kemi të bëjmë drejtpërdrejt me simbiozën shqiptare-sllave gjatë mesjetës. Ky problem, i rrahur shumë veçanërisht nga historianë të huaj, i ka kaluar shpesh caqet e një vështrimi shkencor të mirëfilltë, duke iu nënshtruar qëllimeve politike të caktuara. Këto mendime të paracaktuara, kanë gjetur përhapje te shumë autorë sllavë ku "më i njohuri dhe më frytdhënësi" (siç!) ishte dhe mbetet J. Cvijiqi, i cili qe edhe themeluesi i shkollës antropogjeografike, në kuadrin e së cilës qe formuar edicioni i posaçëm "Naselja i poreklo stanovnistva"5. Sipas Cvijiqit6, në Kosovë nuk ka popullsi të vjetër, sepse, sipas tij, shqiptarët kanë ardhur pas luftës austro-turke të vitit 1690. Vetëkuptohet se emërtimi Stara Srbija (për Kosovën) nuk ka të bëjë fare me çështje shkencore, ai ka karakter politik të mirëfilltë.

Duke e rrokur problemin nga ana historike vetëm "en bloc" (për të mos dalë nga caqet gjuhësore të trajtimit të tij), tani mund të themi se përfundimet e Cvijiqit dhe të pasuesve të tij, janë të gabuara. Elementi shqiptar jo vetëm është i pranishëm në zonat skajore veriore të viseve që përfshin defteri i vitit 1485 (themi në zonat skajore veriore, sepse në trevat e tjera nuk kemi të bëjmë me elemente, por me një etnikum me intensitet të plotë), por ai përbën atë shtresë që është autoktone që nga koha ilire. Bile këtu kemi një pjesë të trevës gjuhësore të kryehershme të formimit të gjuhës shqipe7. Në këto rrethana nuk bëhet fjalë për autoktoni të shqiptarëve nga shek. XV (kjo fjalë mund të përdoret vetëm për arsye të karakterit metodik për të kundërshtuar mendimet e Cvijiqit me shokë). Shqiptarët janë autoktonë në këto vise që nga koha ilire. Dokumentet e shek. XV vlejnë vetëm për të vërtetuar praninë e tyre në viset për të cilat po flasim. Kjo prani tani, është e padiskutueshme duke filluar që nga Krisobulat e Deçanit8, pastaj në regjistrin e vitit 1455 të vilajetit Vellk9 (Kosova në kuptimin e ngushtë të saj, duke përfshirë edhe qytetet), si edhe në regjistrin e vitit 1485.10

Nga pikëpamja historike, prania e shqiptarëve në trevat skajore veriore të regjistrit të vitit 1485, nuk përbën problem. Pikërisht duke u mbështetur në këto të dhëna historike do të mundohemi ta trajtojmë onomastikën e këtij regjistri edhe nga ana gjuhësore. Në këtë drejtim duhen mbajtur parasysh disa çështje.

1. - Regjistrat e kadastrës osmane për vendin tonë (viti 1431, 1467 e 1485), duke përfshirë pjesën më të madhe të tokave ku banojnë shqiptarë, paraqiten edhe nga ana gjuhësore si një njësi e një populli që flet shqip në të gjithë trevën që përfshijnë ato, e pasqyruar kjo në emrat e vendeve dhe të njerëzve.

A. - Alfabeti arab, me mungesat e tij, nuk e prish këtë njësi. Ndryshimi i emrave të vjetër me të sotmit në pjesën më të madhe shprehin ato dukuri që shpjegohen fare mirë nëpërmjet fonetikës historike të shqipes, duke sjellë një ndihmesë të re në këtë fushë të dijes.

B. - Elementet vendëse janë mbizotëruese në toponomastikë dhe në antroponimi, duke mbajtur parasysh këtu apelativat e shumtë, shpeshherë fjalë të fondit autokton (që përbëjnë një numër të konsiderueshëm të fjalëve të shqipes paraletrare), elemente të rëndësishme të strukturës si fjalëformimi: prapashtesat vendëse të vjetra, kompozitat etj.

C. - Në këtë njësi gjuhësore dallojmë, me aq sa na lejon materiali onnomastik, që shmangiet dialektore janë të pakta dhe disa veçori sapo kanë filluar të bigëzohen. Për dialektologjinë historike shqiptare thellimi në këtë drejtim paraqet, në mungesë të dokumenteve të shkruara, pasqyrën e gjendjes së shqipes në shek. XV.

2. - Elementet e huaja në toponomastikën e këtij shekulli janë e mbetën të huaja, ato nuk marrin e japin me elementet vendëse.

3. - Në shqyrtimin e onomastikës me gurrë të huaj, për asnjë çast nuk duhet harruar se pushtuesi përpiqet gjithnjë të shuajë ndjenjat kombëtare të popullit të pushtuar. Në këtë drejtim gjithnjë ka një program shtetëror të përcaktuar mirë, që përfshin edhe onomastikën. Për mënyrën e emërtimit dhe karakterin e përdorimit administrativ të emrave me burim të huaj të defterit të vitit 1485 vlejnë po të njëjtat vërejtje që kemi bërë për dy regjistrat e tjerë të vitit 1431 e 146711. Bile, në regjistrin e vitit 1485 ky drejtim është thelluar, duke pasur parasysh që shkruesi i tij është me kombësi sllave12.

4. - Në shqyrtimin e emrave të njerëzve të defterit turk të vitit 1485 duhet përdorur një kriter specifik. Këtu mund të vihet shenja e barazimit ndërmjet antroponomisë dhe etnicitetit, kur është fjala për banorë me emra shqiptarë (e shikuar kjo çështje nga çfarëdo lloj këndi), por jo kur është fjala për banorë me emra sllavë (ortodoksë). Në këtë mes duhen mbajtur parasysh rrethanat politiko-shoqërore dhe kulturore - fetare të periodës që po shqyrtojmë. Në qoftë se për emrat e Krisobulave të Deçanit vlejnë përfundimet se "... administrata përfaqësonte interesat e kishës, të shtetit ose të institucionit që i shërbente, i cili kishte politikë ekspansioniste në të gjithë kuptimin e fjalës"13 dhe se "në zonat ku sundonte kisha ortodokse sllave kemi një proces të riemërtimit të popullsive të tjera në të gjitha kuptimet"14, emrat sllavë (ortodoksë) të njerëzve të defterit të vitit 1485 më tepër se etnicitet tregojnë kufirin e ndikimit të kishës sllave që, duke nisur nga shekujt VII-VIII qe shtrirë mjaft.

Shembull i qartë i një trajtimi të emrave duke nisur nga kushtet konkrete është vetë regjistri i vitit 1485. Në qoftë se do të vinim për të gjithë rastet shenjën e barazimit ndërmjet emrave të njerëzve dhe etnicitetit të tyre, do të nxirrnim përfundimin e gabuar se myslimanët e qyteteve të Pejës dhe të Shkodrës janë me kombësi turke meqë mbajnë emra turq. Ky rast na jep dorë të kuptojmë se ndikimi fetar turk, i nxitur nga shteti me diferencimin e taksave etj., ka filluar të bëjë punën e vet brenda një kohe të shkurtër, duke nisur nga qendrat e mëdha.

Për katër shekuj me radhë (XI-XIV) me pak ndërprerje krahinat e Shqipërisë Veriore (përafërsisht ato që në të ardhmen do të bëjnë pjesë në sanxhakun e Shkodrës), qëndruan nën sundimin e feudalëve serbë të shtetit të Dioklesë dhe të Rashës. Vetëkuptohet se klasa sunduese, ajo që diktonte në të gjitha fushat e jetës, qe sllave, prandaj mbizotërimi i saj politik dhe fetar mbi popullsinë shqiptare qe i padiskutueshëm15. Politika ekspansioniste e shtetit dhe e kishës ortodokse sllave dokumentohet së paku nga shek. XIV16.

Ndaj shqiptarëve të krahinave skajore veriore të regjistrit, që gjithnjë kanë qenë jashtë kufijve të truallit amtar, është ndjekur një politikë asimilimi dhe genocidi17.

Në këto rrethana as në pikëpamje gjuhësore elementet sllave të këtij defteri nuk mund të vështrohen në një hulli me ato vendëse. Janë pikërisht këto kushte politiko-shoqërore që shpesh ndihmojnë për të kuptuar disa dukuri kontradiktore që në rrethana normale janë të pashpjegueshme.

Onomastika me gurrë sllave, veçanërisht në viset skajore veriore të regjistrit të vitit 1485 më tepër se vepër e një bashkëjetese paqësore me zhvillim në kohë, është pasojë e rrethanave politiko-shoqërore (ndërhyrje administrative etj.) me qëllime të caktuara**.

*Defteri i regjistrimit të sanxhakut të Shkodrës 1485, I Tiranë, 1974. Ky defter është i tipit mufassal "i hollësishëm" dhe përfshin një trevë të gjerë, që i kapërcen kufijtë e sanxhakut të Shkodrës. Ky sanxhak në vitin 1485 ndahej në katër kaza: të Shkodrës, të Podgoricës, të Pejës dhe të Bihorit. Kazatë ishin të ndara në njësi më të vogla administrative, në nahije. Përveç këtyre, në regjistër janë përfshirë edhe një pakicë fshatrash nga nahijet e Vuçiternit, të Prishtinës, të Prizrenit etj., që bënin pjesë në sanxhakun e Vuçiternit dhe të Prizrenit. Regjistri ka si shtojcë në fund regjistrimin e hollësishëm të nahijeve të Pipërit e të Kelmendit të bërë në vitin 1497. (Për shënime më të hollësishme shiko Defteri i regjistrimit ..., Hyrje, f. 3-46).

1 - Sûreti defter-i sancak-i Arvanid, H. Inalcik, Ankara 1954.

2 - Sûreti defter-i esami vilayeti Dibra, f. 124-176, Basbakanlik Arsivi, maliyeden mudever, nr.508.

3 - Shiko hollësitë po në këtë pjesë te Regjistri turk i vitit 1431 dhe Regjistri turk i vitit 1467.

4 - Po aty.

5 - M. Tërnava, Shqiptarët dhe qytetet e Kosovës në shek. XV-XVI, në revistën "Studime historike" nr. 2, 1979.

6 - Osnove za geografiju i geologiju Makedonija i Stara Srbija, libri III, Beograd 1911, f. 1169, 1194. Shiko për hollësi të tjera edhe te Mark Krasniqi, Disa burime pak të njohura mbi popullsinë e Kosovës, në rev. "Studime historike" nr. 2, 1979, f. 98.

7 - E. Çabej, Problemi i vendit të formimit të gjuhës shqipe, "Kuvendi I i studimeve ilire "Tiranë 1974, v.II, f. 26.

8 - R. Ismajli, Disa çështje të onomastikës mesjetare, në rev. "Studime filologjike" nr. 4, 1978.

9 - M. Tërnava, Shqiptarët në ..., SH 2, 1979.

10 - S. Pulaha, Elementi shqiptar sipas onomastikës të krahinave të sanxhakut të Shkodrës në vitet 1485-1582 I, II, III në revistën "Studime historike" nr. 1 dhe 2 e 4, 1972.

11 - Shiko hollësitë te po kjo pjesë te regjistrat e viteve 1431 e 1467.

12 - Defteri i regjistrimit ..., Hyrje, f. 5.

13 - R. Ismajli, Disa çështje ..., f. 152.

14 - Po aty, f. 157.

15 - Historia e Shqipërisë, v. I, 1967, f. 175-176.

16 - R. Ismajli, Disa çështje ..., 151; shiko edhe shën. nr. 1.

17 - M. Tërnava, Shqiptarët dhe qytetet ..., f. 109.

**Kjo kumtesë paraqet një fragment të Hyrjes së një punimi të gjerë më të njëjtin titull.

Prof. As. Dr. David Luka

Bond007 · 03-12-2007, 05:40 AM

Barleti, ikonografia dhe poezitë e para për Skënderbeun

Moikom Zeqo

Kryevepra e Marin Barletit, për historinë dhe jetën e Gjergj Kastriot Skënderbeut, është ngjarja më e madhe kulturore jo vetëm për humanizmin shqiptar, por përgjithësisht edhe për kulturën dhe kujtesën e kombit tonë në shekullin XVI. Kjo kryevepër u përkthye gati në të gjithë gjuhët evropiane me shpejtësi. Eshtë përkthyer dhe në gjuhën shqipe nga latinisti i madh Stefan Prifti. Mund të themi se Stefan Prifti i kushtoi jetën e tij shqipërimit të kryeveprës Barletiane.

Rëndësia e aktit letrar dhe historik të Marin Barletit është e shumëfishtë. Përfshin disa rrafshe të karakterit intelektual të mirëfilltë. Duke bazuar te botimi i parë i kësaj kryevepre të pashembullt dua t'u tërheq vëmendjen lexuesve në disa aspekte, që e kapërcejnë, ose janë në funksion të tekstit të mirëfilltë shkrimor.

Libri i Barletit u botua në Romë në tipografinë e vëllezërve Vitabulis, të mbiquajtur si Albanozotë. Shumë dijetarë dhe historianë janë të mendimit se këta tipografë janë shqiptarë. Mbiemrimi i tyre si "Albanozoti" ndoshta nuk ka nevojë për koment. Libri shoqërohet me disa gravura, të cilat spikasin për stilin humanist gotik. Ikonografia e këtyre ilustrimeve grafike deri më sot nuk është realizuar. Studimet janë koncentruar në përmbajtjen e librit dhe jo në anën e tij pikturike. Ka ardhur koha që të thellohemi edhe në këtë aspekt. Përpjekja ime është e para e këtij lloji për të bërë publike një analizë dhe një sintezë të ikonografisë së librit të Barletit në lidhje të drejtëpërdrejtë me kulturën dhe shpirtin kombëtar të shqiptarëve në epokën passkënderbejane.

Libri i Marin Barletit nuk ka shumë ilustrime. Kështu faqja në frontespic, ku është titulli "HISTORIA DE VITA ET HESTIS SCANDERBEGI EPIROTARUM PRINCIPIS", ("Historia e jetës dhe e bëmave të Skënderbeut Princit të Epirotëve") është e kornizuar me një numër grafikash që përmbajnë kompozime dhe subjekte të çuditëshme historike dhe mitologjike.

Çfarë tregojnë më konkretisht këto subjekte? Çfarë simbolizon ikono-grafia e tyre e miniaturës? A janë të rastësishme dhe formale këto ilustrime? A është konsultuar me piktorin grafist apo ndërsjelltas? A i ka marrë artisti figurativ mendimet dhe idetë e Marin Barletit? Kjo është një çështje e madhe hulumtimi tepër e dobishme. Duke vëzhguar dhe interpretuar miniaturat unë dal në konkluzionin se artisti figurativ dhe autori i librit Barleti ynë kanë bashkëpunuar shumë ngushtë, se disa nga miniaturat janë të lidhura në mënyrë konkrete me motivet e skënderbejadës së lavdishme të shekullit XV. Gravurat e frontespicit përbëhen konkretisht nga 10 kompozime, që qëndrojnë më vehte, madje janë dhe të kornizuara qartë. Gravura e sipërme tregon një betejë luftarake me kalorës përballë njëri-tjetrit. Nga njëra anë janë shqiptarët që sulmojnë dhe nga ana tjetër janë kundërshtarët e tyre, të cilët bëjnë një jetë për jetë a vdekje. Figura kryesore mbi kalë e kësaj gravure në anën e majtë përfaqëson me sa duket Gjergj Kastriot Skënderbeun, ose një figurë kalorësi simbol i shqiptarëve. Prapa kalorësit janë dy këmbësorë që mbajnë armë të ngritura në duar.

Një gravurë tjetër më poshtë paraqet në mes një qënie mitologjike me krahë, që është qartësisht një sfinks me gjoks gruaje me krahë shqiponjë dhe me trup luani. Fytyra e Sfinksit ka mbi kokë një diademë të hapur. Në anën e djathtë janë 5 figura, dhe një figurë martiri që rrëzohet i goditur me sa duket me shpatë. Nuk mund ta përcaktojmë domethënien e kësaj skene, mbase kemi të bëjmë me ndonjë martir të kishës, që lidhet me shekullin e XVI ose fundin e shekullit XV. Në anën tjetër të grifonit është një mbret i ulur në fron i cili ka një kurorë të dallushme, anash tij janë tre ushtarë me heshta ndër duar ndërsa përballë është një njeri, i cili ka ngritur duart përballë një flakadani. Mbreti është në pozën e njeriut që po dëgjon, kurse njeriu para fladakanit është ai që rrëfen. Eshtë pra kështu simboli i autorit, që tregon bëmat e të tjerëve, që shpalos heroizmin e shekujve.

Kompozimet e tjera të miniaturave janë dy rreshta gjatësorë anash faqeve. Një skenë paraqet një mbret mbi kalë me kurorë, që ka anash dy kalorës dhe të gjynjëzuar para tij një figurë murgu. Një skenë tjetër paraqet 6 persona më saktë 5 prej tyre i janë të mbështjellë rreth e qark një njeriu me nderim. Ka shumë mundësi që ky është një mbret, mbase bëhet fjalë për vetë Skënderbeun. Një skenë e tretë është akoma më interesante, një grua mban në dorë një enë dhe blaton diçka përpara dy burrave që rrijnë në këmbë mbi një piedestal. Sipër këtij kompozimi është një shqiponjë dykrenare e cila paraqet një interes shumë të madh shkencor. Interesi është se për herë të parë ne kemi dëshminë e simbolit të flamurit të Gjergj Kastriot Skënderbeut, pra të shqiponjës dykrenore, të pranuar dhe të aprovuar nga vetë Marin Barleti. Një kompozim tjetër në miniaturë tregon tri vetë që masakroi me shpatë një grua martire. Kush është kjo martire? Mos kemi të bëjmë me figurën e Shën Luçisë, martires së famshme të krishtërimit, që ka patur një ndikim shumë të madh në trojet shqiptare sidomos në qytetin e Durrësit? Mos vallë masakrimi i kësaj gruaje simbolizon masakrimin e vetë figurës së Shqipërisë në formë të femërorizuar?

Një kompozim më vehte paraqet dy djem që mbajnë në duar pishtarë dhe ecin në drejtime të kundërta me njëri-tjetrin, mbi kokat e tyre fluturojnë tre pëllumba. Këta simbolizojnë shpërndarësit e lajmeve të mira, pra të famës së heronjve. Në një tjetër kompozim, i cili është luftarak tregohet një hero i rrëzuar përtokë me mburojë në krahun e djathtë dhe shpatë dhe mbi të dy luftëtarë me armë. Në këtë simbolikë betejash është një simbol tipik i Romës, figura simbolike e ulkonjës dhe dy foshnjet, Romin dhe Romulin, që pijnë qumësht nga gjinjtë e ulkonjës. Në këtë kompozim është figura e një gruaje të ulur me dorën e djathtë në gjoks dhe para saj figura e një burri që diçka tregon me një kapele të shekullit XVI.

Por ikonografia e librit përmban dhe dy gravura, njëra tregon vetë figurën e Gjergj Kastriot Skënderbeut në profil, me mjekër të gjatë, me një kapelë pa strehë dhe me flokë të rruar. Ky portret sipas studjuesve është gravura më autentike që paraqet Heroin shqiptar. Siç e kemi thënë edhe në ndonjë shkrim tjetër, libri i Barletit ka edhe gravurën e një burri të ri që mban në dorën e djathtë një libër, kurse dorën e majtë e ka të ngritur pak sipër, mbas shpinës së tij është muri i një kështjelle dhe një kullë e ngritur. Ai nuk ka mjekër dhe portreti i tij inteligjent është mjaft shprehës. Ky portret i përket vetë Marin Barletit. Grafika në fjalë është e një rëndësie kolosale. Kjo do të thotë që edhe miniaturat e tjera por edhe portreti i Skënderbeut janë bërë në bashkëpunim me artistin figurativ. Cikël më vete janë edhe gërmat gravura.

Dua të kumtoj se grafikat miniaturiste për të cilat folëm më lart kanë rrethuar në mes të tyre dhe dy poezi në latinisht nga dy poetë bashkëkohës të Barletit, me sa duket miq të tij, që vlerësojnë shumë lart jo vetëm figurën e ndritshme të Skënderbeut por dhe vetë nismën e pavdekshme të shkrimtarit dhe dijetarit humanist. Poezitë janë shkruar në distikë, kanë karakter kushtimor, apologjik. Njëra është shkruar nga poeti Pjetër Reguli nga Viçensa, kurse tjetra nga Domeniko Alcenjano. Këta dy poetë kanë një rëndësi shumë të madhe për ne shqiptarët sepse ata janë të parët poetë në botë, që i kanë kushtuar poezi Gjergj Kastriot Skënderbeut. Të dy këta bëjnë kështu paraardhësit e traditës shekullore të poezisë së popujve të ndryshëm, që përmendin me nderim emrin e Skënderbeut dhe të Shqipërisë. Le të kujtojmë pas tyre emrat e shumë poetëve të mëdhenj si Ronsar, Agrippa, D'Obinje, Gabriel Ferni, Amadis Jamis, Luixhi Greto, Zhan Bussier, Margarita Sarroki, Lope De Vega, Kristofor Marlou, Edmund Spencer, Bajroni i madh etj.
Unë i kam përkthyer poezitë nga latinishtja në shqip si më poshtë:

Pjetër Reguli i Viçencës, (Shekulli XVI)
***
Kështu do të mahnitesh o lexues nga betejat
e kapedanëve të famshëm heroikë.
Ndër to çudi është Skënderbeu, rrufe e luftës,
sa kënaqësi do të ndjesh kur të lexosh për të!
Prijës i madh, trim e shpirt hero,
kërdi ka bërë mbi turqit kaq mizorë!
Se emri i tij do të thotë "Aleksandër i madh"
mirëmbetsh o lexues me lavdinë e tij përherë!

Domeniko de Alcenjano i Padovës, (Shekulli XVI)
***
Në qoftë se ti lexues do të tejshohësh
me aftësinë tënde në këtë vepër madhështore,
ke për ta çuar famën e autorit deri në zenith,
se ai këndoi Skënderbeun, bir i një populli të lartë.
Këndoi trimëritë e bëmat e prijësit arbër
që asnjë mangut nuk i le Kamilit të madh.
I pakrahasueshëm në fitore, i shkatërroi me ngulm
ushtritë pafund të perandorëve sulltanë.
Le të gëzojë e larta Arbëri për këto triumfe,
le të ngrejë në qiell veprat e princit të vet.

Gazeta Shqiptare
22 Mars 2001

Bond007 · 03-12-2007, 05:42 AM

Gjergj Kastrioti lindi në Krujë dhe ishte djali i Gjon Kastriotit, princit të Shqipërisë së mesme i cili ishte i obliguar që Perandorisë Turke ti paguajë tatim. Në mënyrë që të sigurojë besnikërinë e prijësve lokal Sultani i merrte djemtë e tyre dhe i dërgonte në Turqi. Gjergj Kastrioti përcjelli shkollën ushtarake në Perandorinë Turke dhe që i emëruar Skender Beu që në turqishtë do të thotë princi Aleksandër.

Ai qe i dalluar si një nga oficerët më të mirë në disa skuadra Osmane në Azinë e Vogël dhe Europë, për çka edhe morri nga Sultani titullin e Gjeneralit. Skenderbeu luftoi edhe kundër Grekëve, Serbve dhe Hungarezve, dhe disa burime thojnë se ka mbajtur lidhje të fshehta me Raguzë, Venedikun, Vladislasin e Hungarisë si dhe Alfonsin e V të Napolit. Sultani Murati i II ia dha titullin Vali çka e bëri Gjergj Kastriotin Guvernator Gjeneral të disa krahinave të Shqipërisë.
Më 1443, gjatë betejës kundër Hungarezëve te Nishi, ai e lëshoi ushtrinë Osmane dhe shkoi në Krujë. Në kalanë e Krujës Skenderbeu ngriti Flamurin Shqipëtarë, flamurin e kuq më shqiponjë të zezë dykrerëshe në mes, dhe tha fjalin e njohur: "Nuk ju solla unë lirinë, ate e gjeta këtu, në mesin e juve".

Gjergj Kastrioti arriti të bashkojë të gjithë princat Shqipëtar në qytetin e Lezhës (Lidhja e Lezhës, 1444) dhe ti udhëheqi ata në luftën kundër Turqve.

Gjatë 25 viteve të ardhshme ai luftoi, me forca që rrallë herë kalonin 20.000 ushtarë, me ushtrinë më të fuqishme të asaj kohe dhe arriti që të dal fitues për 25 vjetë të tëra. Më 1450 Ushtria Turke qe e udhëhequr nga vetë Sultan Murati i II i cili vdiq gjatë rrugës duke e kthyer nga beteja e hupur. Dy herë të tjera , më 1466 dhe 1467, Mehmeti i II, pushtuesi i Konstantinopolit, udhëheqi ushtrinë Turke kundër Skenderbeut dhe dështoi. Perandoria Turke provoi ta pushtoi Krujën 24 herë dhe dështoi të 24 herët.

Për një të katërtën e shekullit Skenderbeu ndaloi pushtimin Turk në Evropën Katolike.

Pasë vdekjes së tijë më 1468 në Lezhë nga shkaqet natyrore, ushtarët e tijë u bënë rezistencë Turqve për 12 vjetë. Më 1480 Shqipëria definitivishtë u pushtua nga Perandoria Turke.

Kur Turqit e gjetën vorrin e Skenderbeut në kishën e Shën Nikut në Lezhë, e hapën ate dhe morrën eshtrat e Skenderbeut për të cilat besohej se sjellin fat. Më 1480 Turqit ndërmorrën pushtimin në Itali dhe pushtuan qytetin e Otrantos.

Skenderbeu dhe vepra e tijë nuk mbetën të përmenden vetëm në tokat Shqipëtare. Volteri ka menduar se Perandoria Bizantine do të kishte egzistuar sikur të kishte një udhëheqës sikur Skenderbeun. Disa poet dhe kompozitorë gjithashtu kanë gjetë inspirimin e vetë në mjeshtërinë ushtarake të tijë. Poeti Francez i shekullit 19, Ronsard, shkroi një vjershë kushtuar Gjergj Kastriotit. Të njejtën gjë bëri edhe poeti Amerikan i shekullit 19, Longfellow. Antonio Vivaldi komponoi operën e cila titullohet Skenderbeu.

Skenderbeu sot është hero kombëtar i Shqipërisë. Shumë muzeume dhe monumente janë ngritur në nder të tijë anembanë Shqipërisë dhe në mesin e tyre edhe Muzeumi i Skenderbeut në kalanë e famshme të Krujës.

Bond007 · 03-12-2007, 05:43 AM

Ne nje nga sallat e Corpus Christi College, ne
Universitetin e Cambridge-it ne Angli, midis pikturave
te tjera te shumta, gjendet e varur edhe nje portret i
nje njeriu, i cili, qe nga lartesite e 400 vjeteve,
vazhdon te shohe me te njejten veshtrim te heshtur
studentet e panumert qe koha i sjell perpara tij.
Simbas regjistrave dhe vertetimeve nga burime te
treta, ai eshte portreti origjinal i Christofer
Marlowe. Nje punim vaji tipik i asaj kohe, dhe ne nje
kend te saj bashke me shenimin e vitit 1585, si viti i
berjes se portretit, eshte dhe nje citim latinisht:
"Quod me nutrit me destruit".
Christofer Marlowe eshte nje nga poetet dhe
dramaturget me te medhenj te letersise angleze, i cili
brenda jetes se tij te shkurter (jetoi vetem 29 vjet)
qe ne gjendje te ndriconte me nje drite aq te forte sa
qe ajo drite shihet edhe sot e kesaj dite. Marlow
ishte nje nga 9 femijet e nje kepucari. Duke i pas
dhene natyra (ose zoti)nje mendje shume te afte, ai
vazhdon shkollen dhe ne nje fare pike i ofrohet edhe
nje burse per te vazhduar ne kolegj, ku ai studion
biblen, filozofi, histori. Ne fund, mbasi desh e
perjashtuan nga shkolla per mungesa te shumta te
paarsyeshme, me nderhyrje nga keshilli privat i
mbretereshes, arriti te marre Bachelor of Arts nga
Corpus Christi College ne Cambridge. Shume shpejt
behet i njohur per poemat dhe dramat e tij, krijime qe
i hapin dyert me te larta te shoqerise londineze, por
ne te njeten kohe behet i njohtur ca edhe me shume per
menyren jo te zakonshme te te jetuarit. Ai beri
gjithshka. Ishte agjent i sherbimeve sekrete te
mbretereshes, u burgos dy here per historira qe
mbaruan me nga nje te vdekur. Nje here e perzune nga
Hollanda si fallsifikator monedhash floriri (ne nje
nga vacanzat e tij ne burg, thone se u njoh me nje
cifut qe e inicioi ne fallsifikim monedhash), dhe se
fundi arriti deri ne ate pike sa t`ia bente borxh
kishes, kur deklaroi se bibla ishte inkonsistente.
Kunder tij u pregadit nje dosje per atheizem dhe
blasfemi, krime keto te denueshme me vdekje, dhe shoku
i tij i dhomes, nen torture, pohoi se disa shenime qe
flisnin mbi inkonsistencen e bibles, ishin shkruar nga
dora e Christofer Marlowe. Para se ti vinte ora per te
dale ne gjyq, Marlowe, mbasi kishte ngrene e kishte
pire ne nje lokal me emer ne Londer, ben sherr me nje
mikun e tij ne lidhje me pagesen e kontos, dhe ne
zenie e siper, miku i tij, mbasi i merr nje thike qe
Marlow e kishte ne dor, ia ngul tej pertej ne sy, duke
e lene te vdekur ne vend. Mbas dy ditesh e varrosen ne
nje varr pa emer, dhe me siguri Marlowe njeri do te
ishte harruar neper erresiren e historise sikur te mos
ekzistonte Marlowe poet e dramaturg.
Marlowe ne 6 vjetet e tij te krijimtarise
dramaturgjike shkroi shume vepra por nga me te
njohurat per kritiken jane Dr Faust, The jew of Malta,
Edward II , etj etj.
...Come with me, and be my love
And we will all the pleasure prove
That valleys, groves, hills and fields
Woods or steepy mountains yields...
Per te thone se nese Shekspiri ishte si drita e
mengjezit ne letersine angleze, ai ishte Ylli i
mengjezit i saj.

Deri ketu, rendi kronologjik i ngjarjeve, megjithese
ka te beje me nje personazh ne limitet e te
jashtezakonshmes, eshte me se normal e i zakonshme per
se. Por ajo qe e ben te vecante rastin e tij, eshte
fakti se shume nga studiuesit, kritiket dhe
historianet e sotem mendojne se nuk duhet bere dallim
midis Marlowe dhe William Shakespeare, sepse ata jane
i njejti person. Pervec analizes se menyres se te
shkruajturit dhe te shprehurit, qe simbas kritikes,
eshte shume e perafert, nje teori qe mbeshtet
njeshmerine midis dy personazheve, bazon analizen e
vet pikerisht ne portretin qe u permend ne fillim te
shkrimit. Simbas autorit te nje libri me titullin ""In
Search of Christopher Marlowe: A Pictorian Biography",
qe perpiqet te vertetoje kete teori, ne lidhje me
adagion qe gjendesh ne portretin e permendur me lart,
autori thote:
..."Simbas profesor Gilbert Highet, clasicist
amerikan, paralelja e saj e sakte nuk gjendet ne asnje
nga shkrimet e autoreve te vjeter greke dhe latine, te
cilet Marlow mund ti kete perdorur si burime; po
keshtu, ajo nuk gjendet as ne punimet e shkrimtareve
angleze para Marlow-it. Cuditerish, riperdorimi i saj
e pare gjehet ne nje veper disi me te vonet te
Shekspirit; se pari ne Sonetin LXXIII, ne nje perkthim
anglisht "i konsumuar prej asaj me te cilen
ushqehesh", dhe ne nje varjant te nje versioni latin
te Perikliut, akti i II, skena 2, rrjeshti 33, kur
kaloresi i katert, qe mban nje pishtar te kthyer me
koke posht qe po konsumohesh nga flaka e tij, ka nje
moto:"'Quod me alit me extinguit"...

Ne nje liber tjeter me titullin "The Murder of the
Man Who Was Shakespeare", autori shpjegon:
..." Ne dimrin e vitit 1954 une vizitova profesor
Gilbert Highet te Columbia University per te sqaruar
nese motoja latine ne portretin e Corpus Christi
College ishte perdorur nga autore greke ose latine te
antikitetit, meqenese ekzistonte mundesia qe ajo moto,
duke qene e mirenjohur nga latinistet elizabetiane
tekohes, mund ti ishte ofruar Marlowe me ane te
shkrimeve te tyre.

Gilbert Highet eshte nje nga shkollaret clasiciste me
te njohur te Amerikes, i cili eshte i specializuar ne
greqisht dhe latinisht. Une i tregova atij moton, dhe
e pyeta nese mund te percaktonte origjinen e saj ne
antikitet. Me tha te prisja. Pastaj per mbi dy ore ai
u mor me libra te leksikut latin dhe grek, libra
referimesh dhe concordimesh te cdo natyre e
pershkrimi. Mbasi e konsumoi veten dhe te gjitha
librat e tij te refernces, ai me tha:
"Asnje grek ose latin nuk e ka perdorur ndonjehere
kete moto. As kete dhe as ndonje te perafert me te. Me
duhet te konkludoj qe krijimi i saj eshte unik dhe
teper individual-qartesish unik dhe individual."

Konkluzioni, i parrezistueshem, eshte se duke qene
se te gjitha pikat identifikuese te portretit te cojne
tek Marlowe dhe se motoja e tij riduket ne nje nga
pjeset e Shekspirit (Pericles), "motoja eshte unike
dhe individuale", dhe meqenese teza ime eshte se
Marlowe shkruajti veprat e Shekspirit, atehere kjo
eshte nje konfirmim tjeter qe verteton autoresine e
Marlowe, fakt i cili mund te vihet perkrah
ngjashmerise se pabesueshme ndermejt portretit te
Corpus Christi dhe gravures se autorit-autorit real-
te pjeseve"...

Ajo qe e ben me interesante kete pershkrimin te
ketyre koheve te mjegullta e te largeta dhe qe ne nje
fare menyre ben nje lidhje indirekte te ketyre
autoreve te famshem me Shqiperine, ose me sakte me
shqiptaret, eshte fakti se dihet historikisht se vepra
e pare per skene e Christofer Marlowe ka qene "The
True History of George Scanderbeg", bazuar ne jeten e
Princit te Krishtere te Shqiperise, veper e cila ka
humbur. Nje nga vecorite e Marlowe ishte se ai ishte
aq i sukseshme si dramaturg sa veprat e tij luheshin
ne teatrin dhe nga trupa me e mire e kohes. Ne qofte
se ashtu sic thuhet nga disa specialiste, eshte e
vertet se Marlowe eshte Shekspiri, do ishte shume
interesante te dihej se cfare permbante e si
zhvillohesh vepra e tij mbi Skenderbeun. Une nga
Marlow njoh thuajse asgje, por Sheksipirin e kam
lexuar gjeresisht. Jul Cesari i famshem, elegjia e
Mark Antonit per Cesarin e vrare, ankthi i
konspiratoreve dhe vdekja e palavdishme e tyre, mundet
ne nje fare menyre te na japin nje ide se cfare force
mund te arrije fjala ne penen e Shekspirit. Le te
flase vete Shekspiri:

BRUTUS

Romans, countrymen, and lovers! hear me for my
cause, and be silent, that you may hear: believe me
for mine honour, and have respect to mine honour, that
you may believe: censure me in your wisdom, and
awake your senses, that you may the better judge.
If there be any in this assembly, any dear friend of
Caesar's, to him I say, that Brutus' love to Caesar
was no less than his. If then that friend demand
why Brutus rose against Caesar, this is my answer:
--Not that I loved Caesar less, but that I loved
Rome more. Had you rather Caesar were living and
die all slaves, than that Caesar were dead, to live
all free men? As Caesar loved me, I weep for him;
as he was fortunate, I rejoice at it; as he was
valiant, I honour him: but, as he was ambitious, I
slew him. There is tears for his love; joy for his
fortune; honour for his valour; and death for his
ambition. Who is here so base that would be a
bondman? If any, speak; for him have I offended.
Who is here so rude that would not be a Roman? If
any, speak; for him have I offended. Who is here so
vile that will not love his country? If any, speak;
for him have I offended. I pause for a reply.

ANTONY
Good friends, sweet friends, let me not stir you up
To such a sudden flood of mutiny.
They that have done this deed are honourable:
What private griefs they have, alas, I know not,
That made them do it: they are wise and honourable,
And will, no doubt, with reasons answer you.
I come not, friends, to steal away your hearts:
I am no orator, as Brutus is;
But, as you know me all, a plain blunt man,
That love my friend; and that they know full well
That gave me public leave to speak of him:
For I have neither wit, nor words, nor worth,
Action, nor utterance, nor the power of speech,
To stir men's blood: I only speak right on;
I tell you that which you yourselves do know;
Show you sweet Caesar's wounds, poor poor dumb mouths,
And bid them speak for me: but were I Brutus,
And Brutus Antony, there were an Antony
Would ruffle up your spirits and put a tongue
In every wound of Caesar that should move
The stones of Rome to rise and mutiny.

Cfare do te kishte qene ne gjendje bardi i famshem te
vinte ne gojen dhe ne vepren e Skenderbeut? Si do e
kishte pershkruar rigjetjen e krishterimit prej tij
dhe furine e shqiptareve mbi turqit e pafe? Asnje
s`mund ta dije. Bile eshte e veshtire per ta marre
edhe me mend. Ajo cfare mund te bejme eshte vetem te
enderrojme, e te kenaqemi me shijen qe nje enderr e
bukur te le kur zgjohesh ne mengjes. Ne fund te fundit
edhe keto rrjeshta s`jane vecse nje enderr. Por nga
ato qe shihen me sy hapur dhe ne mesin e nates.

Bond007 · 03-12-2007, 05:50 AM

Po ju sjell nje shkrim te Robert Elsiet qe flet mbi trajtimin e figures se heroit tone kombetar nga nje prej burrave te shtetit anglez, Benjamin Disraelit, por me nje gabim, ai e trajton ne librin e tij Skenderbeun, si hero grek dhe jo shqiptar, duke u nisur dhe nga fama qe i dha Greqise ne ato kohe Bajroni.

2. Disraeli and Albania

In his later years, Benjamin Disraeli came to play a major role in the search for a solution to the so-called Eastern Question. The Balkan Peninsula was already a powder keg and during these years of disintegration in the Ottoman Empire, it threatened to jeopardize the balance of power among the major political forces of Europe.

The Russo-Turkish conflict had been dormant since the Crimean War (1853-1856). In 1877, however, Russia declared war on the Ottoman Empire, ostensibly to protect the Christian subjects of the Porte, in particular the Orthodox Slavs of the Balkans, and by early 1878 her forces were at the very gates of Constantinople. The resulting Treaty of San Stefano of March 1878 was not recognized by the 'great powers' and was to be reviewed at the Congress of Berlin.
Benjamin Disraeli, now Lord Beaconsfield, and Lord Salisbury (1830-1903) were chosen as English plenipotentiaries to the congress which convened on 13 June 1878. Their primary objective at this gathering of aging diplomats was to protect British interests in the great age of imperialism and, in particular, to check Russian influence and prevent the Czarist Empire from expanding into the Mediterranean either via Asia Minor or through the Balkans. In principle, Disraeli was thus in favour of the creation and strengthening of independent states in the Balkans. At the same time, although he had persuaded Turkey to cede Cyprus to Great Britain, he was not interested in the total annihilation of the Ottoman Empire since this would have created a power vacuum to the advantage of Czarist Russia and Austria-Hungary. In opposition to the Dreikaiserbund (Three Emperors' League), a tactical alliance of the three eastern European empires, Russia, Prussia and Austria-Hungary, Disraeli was determined to follow an independent foreign policy to defend British interests in Europe and the Middle East. As such, Great Britain had become the virtual protector of the Ottoman Empire on the international scene, just as it had been during the Crimean War.

It is for this reason, among others, that the 19-page 'Memorandum of the Albanians'1 addressed to Lord Beaconsfield at the Congress of Berlin on 13 June 1878 fell on deaf ears. The complete collapse of Turkey in Europe was simply not in British interests. Although the atrocities committed by Turkish irregular forces two years earlier against Balkan Christians, the so-called Bulgarian Horrors, had caused a good deal of outrage and moral indignation in Britain and elsewhere in Western Europe, imperialist rivalry continued to blind the great powers, Great Britain in particular, to the aspirations of little Albania, a primarily Moslem country to boot.

As opposed to her Balkan neighbours, Serbia, Montenegro and Romania, which had been declared independent, Albania gained nothing from the Congress of Berlin that year and would have to wait another half a century for independence, until after the definitive collapse of the Ottoman Empire. Though Disraeli himself was content at having brought home "peace with honour" from the Congress of Berlin, most of the peoples of the Balkans were bitterly dissatisfied by the conference. The Bulgarians had seen their country partitioned, the Romanians had lost southern Bessarabia, the Serbs were worried about Austro-Hungarian expansion into Bosnia-Hercegovina, the Greeks failed to gain any territory, and the Albanians received absolutely no concessions at all.

Despite such overriding strategical interests, Disraeli was not unaware of the plight of the Albanians in the labyrinth of Balkan politics. Indeed he seems to have had a special attraction for Albania. He had, after all, visited the country himself almost half a century earlier.

As a young man, after gaining initial fame as a writer with the novel Vivian Grey (1827), Benjamin Disraeli had decided, despite the financial disasters he had suffered, to take a grand tour of the Mediterranean and the Middle East, ostensibly for health reasons. This seventeen-month tour (from June 1830 to October 1831), which took him to Spain, Malta, Albania, Greece and the Middle East, proved to be one of the most formative experiences of his early years and one of the most vivid memories of his whole life.

In early June 1830, Benjamin Disraeli in the company of William Meredith, a friend who was engaged to his beloved sister Sarah, set sail aboard the H.M.S. Messenger for Gibraltar and Spain. There they spent two months. In August of that year, he and Meredith met up in Malta with an old acquaintance, James Clay. Clay's renowned and moustached valet, Giovanni Battista Falcieri, known as Tita, who had once served Lord Byron (1788-1824), was to act as an interpreter for the trio in Greece. Disraeli reported home with characteristic enthusiasm, "Byron died in his arms, and his moustachios touch the earth. Withal mild as a lamb, tho'. He has two daggers always about his person2."

Disraeli was fascinated by the exotic customs, landscapes and costumes of the Levant. Already known in England for his excessive dressing habits, he had a Byronic love of costumes and orientalia, delighting throughout the trip in clothing himself in the colourful garb of a Greek pirate or of an Ottoman vizier. In Malta, Meredith describes the man who was later to become Queen Victoria's Prime Minister as wearing:

"a shirt entirely red, with silver studs as large as six- pences, green pantaloons with a velvet stripe down the sides, and a silk Albanian shawl with a long fringe of divers colours round his waist, red Turkish slippers, and to complete all his Spanish majo jacket covered with embroidery and ribbons."

Towards the end of September 1830, the three men set sail on Clay's yacht for "the most beautiful island" of Corfu which they reached after a three-week passage. From there they intended to proceed to Janina (Iôannina), then the capital of southern Albania under Ottoman rule, which Lord Byron had visited in the days of Ali Pasha Tepelena (1741-1822), the so-called Lion of Janina.

Byron had first opened up Albania to the English public with his long verse tale Childe Harold's Pilgrimage (1812-1819) and Disraeli, with this work in mind, had hoped to follow Byron's tracks as he had done in Switzerland on an earlier tour with his London solicitor Benjamin Austen. But for all his love of Byron and of Greek pirate costumes, the romantic Disraeli sympathized more with the Turks than with the rebellious Greeks and Albanians. The English merchants he had met in Malta had also been of predominantly anti-Greek and pro-Turkish sentiment, in particular since their ships had been at the constant prey of Greek pirates. Their attitude confirmed Disraeli's pro-Turkish stance. In a letter to Benjamin Austen, Disraeli had noted that he had "had some thoughts, indeed had resolved to join the Turkish army as a volunteer in the Albanian war." Disraeli and his companions nonetheless arrived too late to prove their manly valour by taking part in the Grand Vizier's campaign against the rebels. The uprising had already been nipped in the bud. In August of 1830, Mehmed Reshid Pasha had journeyed to Monastir (Bitola) in order to proclaim a general amnesty to the rebellious Albanians. In the course of the celebrations marking the amnesty, to which the leading nobles of the country had been invited, his troops encircled and massacred five hundred chiefs and their families, thus exterminating virtually all the nobility of southern Albania in one fell swoop and with them, all Albanian resistance to Turkish rule.

Disraeli's official pretext for the journey into the wilds of Albania was to deliver a letter to the Grand Vizier from Sir Frederick Adam, the British Governor of the Ionian Isles. Sir Frederick also gave him a "very warm letter" of recommendation for the British consul-general in Preveza on the Greek mainland. From Preveza, Disraeli and his companions set out on 14 October 1830 with their servants, including the renowned Tita, for the border town of Arta (Ambracia) which they reached after a day's journey. There they found accommodation at the British consulate. The once famed town of Ambracia, like most others in the region at the time, had been severely damaged in the fighting and lay in ruins. Disraeli reported, "I shall never forget the effect of the Muezzin, with his rich and solemn and sonorous voice, calling us to adore God in the midst of all this human havoc3." He and his companions paid a visit to the Albanian governor in Arta in order to ask for an additional escort on to Janina and departed with a sense of awe at having entered the divan of the Great Turk. The Albanian officers in the bey's household were described as "finely shaped men, with expressive countenances and spare forms." Disraeli delighted in particular in the Albanian costumes.

"Their picturesque dress is celebrated, though, to view it with full effect, it should be seen upon an Albanian4... The long hair and the small cap, the crimson velvet vest and jacket, embroidered and embossed with golden patterns of the most elegant and flowing forms, the white and ample kilt, the ornamented buskins, and the belt full of silver-sheathed arms; it is difficult to find humanity in better plight."

The bey granted them "a guard of Albanians" who like the rest were "armed to the teeth with daggers, pistols and guns, invariably richly ornamented, and sometimes entirely inlaid with silver, even the barrel." He also gave them a letter of recommendation for an Ottoman colonel stationed at a mountain khan where they would spend the next night "under the only roof which probably remained between Arta and Yanina.5" The colonel received them courteously but could not understand the Greek of their interpreter. The ice was broken when the party recalled that they had some brandy and "that we could offer our host a glass, as it might be a hint for what should follow to so vehement a schnaps." A "most capital supper" was eventually brought in and much more to drink.

The party continued the next morning onward towards Janina, passing through a devastated countryside: razed villages, smouldering ruins of farmhouses, olive groves felled. "So complete had been the work of destruction that I often unexpectedly found my horse stumbling amid the foundations of a village, and what at first appeared the dry bed of a torrent often turned out to be the backbone of the skeleton of a ravaged town." Finally they reached the fabled city of Janina nestled in the mountains at the edge of a sparkling lake.

"At a distance we first beheld it, this city once, if not the largest, one of the prosperous and the most brilliant in the Turkish dominions, still looked imposing; but when I entered, I soon found that all preceding desolation had only been preparative to the vast scene of destruction now before me. We proceeded through a street winding in its course, but of very great length to our quarters. Ruined houses, mosques with their tower only standing, streets utterly rased. These are nothing. We met great patches of ruin a mile square as if a swarm of locusts had had the power of desolating the works of man as well as those of God. The great heart of the city was a sea of ruin. Arches and pillars isolated and shattered, still here and there jutting forth, breaking the uniformity of the desolation, and turning the horrible into the picturesque. The great bazaar, itself a little Town, was burnt down only a few months since, when an infuriate band of Albanian soldiers heard of the destruction of their chiefs by the Grand Vizier6."

Albanian warriors, horrified by the atrocious massacre which had taken place at Monastir, had indeed razed the great bazaar of Janina to the ground in revenge. Yet the city bustled with life. Disraeli had finally reached the Orient and was exhilarated by the atmosphere he encountered.

"Military chieftains, clothed in the most brilliant colors and most showy furs, and attended by a cortege of officers equally splendid, continually passed us. Now, for the first time, a Dervish saluted me and now a Delhi with his high cap reined in his desperate steed, as the suite of some Pacha blocked up the turning of the street. The Albanian costume, too, is inexhaustible in its combinations, and Jews and Greek priests must not be forgotten. It seemed to me that my first day in Turkey had brought before me all the popular characteristics of which I had read, and which I expected I occasionally might see during a prolonged residence.7... I longed to write an eastern tale."

Disraeli, who had bid farewell to his Albanian bodyguard and found accommodation at the house of a Greek physician, was overwhelmed. The next morning, after having delivered Sir Frederick's letter to the Grand Vizier's secretary, Disraeli, Clay and Meredith set out for the fortress, "greatly battered by successive sieges, but still inhabitable" for their audience with the Grand Vizier.

The audience hall was "the finest thing of the kind I had ever seen... built by Ali Pacha purposely to receive the largest Gobelin carpet that was ever made, which belonged to the chief chamber in Versailles, and was sold to him in the French Revolution." Some of the details of this scene were later to be incorporated into Disraeli's novel The Rise of Iskander, as were the accompanying descriptions of Janina at the foot of "purple mountains of picturesque form". Indeed much of what Disraeli saw and experience in southern Albania was used in his writing, not only in The Rise of Iskander, but also in Contarini Fleming and The Wondrous Tale of Alroy.

"Conceive a chamber of great dimensions, full of the choicest groups of an oriental population, each individual waiting by appointment for an audience, and probably about to wait for ever. It was a sea of turbans, and crimson shawls, and golden scarfs, and ornamented arms. I marked with curiosity the haughty Turk, stroking his beard, and waving his beads; the proud Albanian, strutting with his terragan, or cloak, dependent on one shoulder, and touching, with impatient fingers, his silver-sheathed arms; the olive- visaged Asiatic, with his enormous turban and flowing robes, gazing, half with wonder and half with contempt, at some scarlet colonel of the newly disciplined troops, in his gorgeous but awkward imitation of Frank uniforms; the Greek still servile, though no more a slave; the Nubian eunuch, and the Georgian page8."

The three mylort inglez were then received in the audience hall by the Grand Vizier who offered them coffee and pipes.

"Here I beheld, squatted up in a corner of the large divan, a little, ferocious-looking, shrivelled, care-worn man, plainly dressed, with a brow covered with wrinkles, and a countenance clouded with anxiety and thought... I seated myself on the divan of the Grand Vizier ('who', the Austrian consul observed, 'has destroyed in the course of the last three months', not in war, 'upwards of four thousand of my acquaintances') with the self-possession of a morning call. At a distance from the Grand Vizier, in a group on his left hand, were his secretary and his immediate suite. The end of the saloon was lined with lackeys in waiting, in crimson dresses, with long silver canes... We congratulated him on the pacification of Albania. He rejoined that the peace of the world was his only object, and the happiness of mankind his only wish: this went on for the usual time. He asked us no questions about ourselves or our country, as the Turks did, but seemed quite overwhelmed with business, and, although courteous, moody and anxious. While we were with him, three separate Tartars arrived with despatches. What a life! And what a slight chance for the gentlemen in the antechamber9!"

Disraeli spent a 'wondrous week' in Janina with visits to military leaders and local dignitaries, and experienced scenes comparable 'to anything in The Arabian Nights'. In a letter written to Austen from Nauplia on 18 November 1830, he wrote of the delight he felt "at being made much of by a man who was daily decapitating half the province."

From Janina, the party proceeded to Corinth, Athens and Constantinople and then on to the Middle East. Further adventures came to an abrupt end on 19 July 1831, however, when William Meredith died of smallpox in Cairo. It was a tragic loss for Disraeli who abandoned the tour and returned to England. He reached English soil by the end of October 1831, and was now about to embark upon another adventure: a double career as a politician and as a writer.

-----------------------------------------------------------------------------------

Disraeli the writer and 'The Rise of Iskander'

Benjamin Disraeli was an imaginative and witty writer though he is not usually considered to have been among the sublime literary figures of his age. His best novels, Coningsby: or the New Generation (1844) and Sybil: or the Two Nations (1845), are entertaining and embody, as one might suspect of a statesman, his political creed: a mixture of social response to the misery created by the Industrial Revolution and of idealism and faith in the monarchy and the aristocracy to give proper leadership to the working class. Present in much of his work are a dash of adventure in foreign locales and a touch of oriental philosophy, the "great Asian mystery" which the author was wont to profess. It was Disraeli's tour of the East which proved to be decisive not only for his political thinking and his attitudes in foreign policy, but also for the Levantine atmosphere which comes to the fore in many of these novels and romances: Contarini Fleming: a psychological autobiography (1832), The Wondrous Tale of Alroy (1833), Tancred: or the New Crusade (1847), and Lothair (1870).

A fine example of Levantine atmosphere was Disraeli's The Rise of Iskander (1833), a prose work based on the life of the Albanian prince and national hero George Castriota (Alb. Gjergj Kastrioti), better known as Scanderbeg (1405-146 .

The Rise of Iskander is a short novel or novelette, 113 pages in the 1904 edition. It was most likely written in the southwestern English town of Bath in the winter of 1832-1833, two years after Disraeli's Albanian tour and was first published in London in 1833 together with the novel The Young Duke. The plot of the novel, which is divided into twenty-two chapters, may be summarized as follows:

1.) The tale begins with a description of a noble stranger in Albanian dress on the Acropolis in Athens. It is the Turkish commander Iskander who has come to visit his youthful friend Nicaeus, Prince of Athens, before departing for war as the head of the Epirotes. A crypto-Christian, Iskander betrays to Nicaeus his abhorrence now at having for the first time to make war on his own religion and his own country. 2.) Iskander, the 'Grecian Prince' from Croia, capital city of Epirus, who as a child had been given over to the Sultan as a hostage and educated as a Moslem and warrior in Adrianople, must now prepare for the battle between the invading Christian forces under John Hunniades and the Turks under Karam bey. He bids farewell to his friend Nicaeus. 3.) Iskander, now at the Turkish camp near Mount Haemus, discusses battle plans with Karam bey. 4.) At night, Iskander disguises himself and slips over to the Christian camp to reveal himself to Hunniades. There he first meets the latter's fair daughter, Lady Iduna, who shows a marked interest in his presence. Iskander announces to Hunniades his unwillingness to fight Christian forces and his intention of defecting from the Turkish side. 5.) The battle scene during which Iskander calls upon his men, "All who love their country, follow me!" and, with his five thousand Epirote horsemen, abandons the battle and takes flight. 6.) Iskander returns to Croia which he takes by a ruse. The town is liberated to cries of "The Cross, The Cross! Liberty! Greece! Iskander and Epirus!" 7.) Word of the fall of Croia spreads. The castle of Petrella, too, is taken and all of Epirus is freed. Nicaeus arrives on the scene. The tragic news is announced of Lady Iduna's capture by the Turks. Nicaeus, obviously in love with Iduna, plots with Iskander to rescue Iduna from the Seraglio in Adrianople. 8.) Iskander, arranging for affairs in Epirus to be taken care of, announces his immediate departure. The two heroes reach Adrianople, Iskander dressed as an Armenian physician and Nicaeus at his side disguised as a page. Nicaeus reveals to Iskander his love for Iduna who is reported to be pining away in captivity. A reward of one hundred purses of gold is said to be offered to anyone who can cure her. 9.) Iskander presents himself to the Chief Eunuch with a bribe and offers to cure the captive lady. 10.) The eunuch introduces Iskander and Nicaeus into the Seraglio. The Armenian physician meets Iduna and reveals to her in Greek that he is acting on behalf of Nicaeus, Prince of Athens. She is to ready herself for escape. 11.) Mahomed, her captor, who has sworn to have the heart of Iduna and the head of Iskander before the new moon, meets the foreign physician. Iskander advises him to plunge his scimitar into the fountain of Kallista in Epirus at midnight and call out the name of the enemy he desires to meet. 12.) Iduna is rescued and the three escape on horseback. Iskander is now torn between his growing affection for Iduna and his friendship with Nicaeus. The party is pursued by the Turks. Iskander, finally revealing his identity to Iduna, remains behind at a three-arched bridge to fight off the pursuers, while his companions take flight into the mountains. Iskander defeats the Turks single-handedly. 13.) In a wild ravine, Nicaeus and Iduna find shelter in the cavern of an Eremite. Nicaeus resolves to have Iduna, by abduction if needs be. 14.) Nicaeus declares his love for Iduna and is rejected. 15.) Nicaeus and Iduna depart for Epirus and spend the night at the home of the former's friend Christo, the father of seven daughters. 16.) Nicaeus and Iduna carry on to a fair castle, said to be owned by one Justinian, and take quarters there. 17.) A feast scene. 18.) Nicaeus delays at the castle and tries in vain to please Iduna who wishes to proceed to find her father. The castle of Kallista overlooking the Ionian Sea proves to be Nicaeus' own, and Iduna is now his prisoner. 19.) Iduna escapes out of the window and flees at midnight to a fountain in a grove of olive trees. There to her horror, she comes upon Mahomed, plunging his sword into the water and calling out the name of Iskander. At this moment, Iskander and Hunniades rush forth from the wood to rescue Iduna. Mahomed and Iskander agree to do battle with their respective forces the following day. Iduna tells Iskander and her father of her second captivity. The repentant Nicaeus then arrives on the scene and is forgiven by Iduna and Iskander. 20.) An account of Iskander's earlier return to Croia and his endeavours to find Iduna and Nicaeus. The battle between the Christian forces and the Turks culminates in a Christian victory due in great part to the heroism of the Prince of Athens. 21.) Mahomed is routed and takes flight. The mortally wounded Nicaeus withdraws over a mountain pass to die in solitude at a Doric temple. 22.) Iskander receives the hand of the fair Iduna to jubilant cries of "God save Iskander, King of Epirus!"

In The Rise of Iskander, Benjamin Disraeli has made use of the figure of Scanderbeg to create a melodramatic tale of adventure and romance very much to the tastes of the broad masses of the reading public in the early nineteenth century. The basic plot structure of the novel, more akin to the libretto of an eighteenth-century opera or an early silent movie, contained nothing particularly unusual for the reader such that the novel did not prove a great success. The periodical American Monthly Review noted briefly in the year of the novel's initial publication, "The story is pleasantly told, and is altogether the most unexceptional of any work of fiction from the author's pen that we have seen0."

Although in his Home Letters Disraeli often referred to the Albanians and seemed to be fascinated by their physical presence and their martial ways, it is not without interest to note that Scanderbeg is portrayed in The Rise of Iskander not as an Albanian, but as a Grecian prince. Indeed the word Albanian occurs only once in the whole novel, in a early description of the hero's clothes: "He wore also a full white camese common among the Albanians." This is no particular surprise however since at the time the tale was written and in the years of Disraeli's visit to Epirus, half a century before the Albanian national awakening, cultural identity in the region was determined primarily by religion and not by ethnos. Anyone in the southern Balkans who was a Christian was a Greek and anyone of Moslem faith was a Turk. In this respect, Disraeli did not deviate far from formal conditions at the time.

The Rise of Iskander makes no attempt to be historical nor in any way does it endeavour to paint a realistic picture of Scanderbeg's life. It is simply a sentimental tale in the form of a short novel, which makes use of the figure of Scanderbeg to provide the oriental backdrop, with requisite local colour and costumes which the author so loved.

Though not one of Disraeli's major triumphs as a novelist, The Rise of Iskander was nonetheless much read by the British and American public in the nineteenth century. It went through many editions, among which: Philadelphia 1842, London 1871, Boston 1874, London 1881, Boston 1887, London 1888, London 1890-1891, Boston 1900, London 1900, London & New York 1904-1905, London & New York 1919, London 1926-1927, and New York 1927. It was also translated twice into Greek1 and once into Slovenian2. In the early twentieth century it began somewhat to disappear from view as tastes among the general public changed.

----------------------------------------------------------------------------------------------

Trajtimi i figures se Kastriotit ne letersine angleze

The historical figure of Scanderbeg and its occurrence in English literature

George Castriota3 (1405-146 , now the Albanian national hero, stemmed from a family of landowners from the Dibër region in northeastern Albania who were no doubt of mixed Albanian- Slavic ancestry. His father John Castriota (d. 1440) had initially submitted to Ottoman rule but, after the Battle of Ankara in 1402, declared his independence from the Turks, extending his influence from Dibër through the Mati valley to the Adriatic. In 1410, despite his attempts to form an alliance with the Republic of Venice, he was forced once more to give way to the supremacy of the Sultan. As a pledge of his submission, John Castriota sent his sons, Stanisha, George and Constantine and perhaps one other, in ransom to the Sultan's court at Adrianople (Edirne) in 1423. It was here that George received military training, was converted to Islam and took the name Alexander (Iskander). The young Iskander also participated in military campaigns against the Christians, for which his father was obliged to beg the pardon of the Venetian senate in 1428. For his military valour, Iskander was awarded the title of bey (beg), thus the name Scanderbeg by which he was to be universally known. In 1438, having gained the confidence of Sultan Murad II (r. 1421-1451), he was appointed military commander of the fortress of Krujë (Croia), where he established initial contacts with Venice and Ragusa (Dubrovnik). In 1440 he was made Sandjak-bey of Dibër. Scanderbeg's strength and popularity in his native region and the military success of the Hungarians under John Hunyadi (ca. 1385-1456) in their battles against the Turks convinced him that the time was ripe to abandon the Ottoman forces. An opportunity arose during the Battle of Nish in November 1443 when Turkish troops were in disarray after a Hungarian offensive. Scanderbeg, his nephew Hamza and 300 chosen horsemen abandoned Turkish forces and returned to Dibër, whence they carried on to the fortress of Krujë. Within a matter of days, Scanderbeg had assembled his own Albanian forces for a general uprising. The fortresses of Petrela, south of Tiranë, and Svetigrad in Dibër were soon taken by the Albanians. To consolidate his power, Scanderbeg formed alliances through marriage of the main ruling families of Albania. He himself married Andronika, daughter of Gjergj Arianiti (d. 1463), and his sister Mamica was given in marriage to Charles Musachi Thopia. On 2 March 1444, Scanderbeg convened an assembly of all important Albanian nobles at Alessio (Lezhë) during which it was decided to set up a standing army to counter an impending Turkish invasion. Scanderbeg was selected to head this force of about 15,000 men. A huge Turkish army soon flooded into Albania but was beaten back in Dibër at the end of June 1444. In view of the superior strength of Turkish forces, Scanderbeg's troops made optimal use of the terrain for guerilla warfare. Two further Ottoman invasions were repelled, one in October 1445 on the Mokër Plateau near Pogradec and a second in September 1446 in Dibër. The following year, Scanderbeg's relations with the Republic of Venice deteriorated when the latter endeavoured to extend its influence into the region of Dagno (Danjë). The conflict led to two years of warfare with the Serenissima, forcing Scanderbeg to fight on two fronts. Although his troops managed to defeat the Turks at Oranik on 14 August 1448, he realized that he had to reach an agreement with Venice if he wished to carry on resistance. A peace treaty was concluded on 4 October 1448 under which Dagno and Drivast were abandoned to the Republic of Venice in exchange for the payment of 1,400 ducats of gold annually.

In May 1450, Sultan Murad II arrived personally at Krujë and besieged the fortress for four and a half months. Although overwhelmingly outnumbered, the Albanians managed to resist Turkish forces and conferred a humiliating defeat upon the Sultan, who was obliged on 26 October to return to Adrianople empty-handed. Scanderbeg's victory over the Moslem hordes was widely acclaimed in the Christian world. Pope Nicholas V (r. 1447-1455), King Ladislaus V of Hungary (r. 1444-1457) and King Alfonso of Aragon-Naples (r. 1435-145 sent messages of congratulations and offered Scanderbeg their support. On 26 March 1451, Scanderbeg concluded an alliance with King Alfonso at Gaeta under which the former pledged allegiance to the latter. Catalonian troops were subsequently stationed at Krujë under the command of the Aragonese viceroy Ramon de Ortafa.

Scanderbeg's position became somewhat more tenuous after the final Turkish conquest of Constantinople on 29 May 1453. Mehmed the Conqueror was determined to vanquish Albania in order to prepare an attack on Catholic Italy. Naples, the Church and Venice now came up with military and financial assistance. With Neapolitan help, Scanderbeg attempted to reconquer Berat in central Albania in 1455 but was forced back. The alliance of Albanian nobles cemented in Alessio in March 1444 also began to break up. The Dukagjini, Arianiti and Balsha dynasties withdrew their support and even Scanderbeg's commander Moisi Golemi and his nephew Hamza abandoned him. Scanderbeg nonetheless carried on and repulsed two Turkish invasions in 1456 and 1457. For his defence of Christendom against the Moslem hordes, Pope Calixtus II (r. 1455-145 awarded the Albanian warrior the title Atleta Christi.

In 1458, Scanderbeg was summoned to Italy to fulfil his obligations as vassal under the treaty of Gaeta. Ferdinand I (r. 1458-1494), successor of Alfonso who had died on 27 June 1458, required assistance to defeat the rival house of Anjou which was endeavouring to take power in Naples. Scanderbeg arranged a three-year peace treaty with the Turks and proceeded to Italy with about 2,500 troops. In Barletta and Trani, he managed to defeat Ferdinand's main rival Giovanni Antonio Orsini, Prince of Taranto. After the campaign, some Albanian forces remained in Italy and established colonies in Calabria under one Demetrio Reres, colonies which constitute the first Arbëresh settlements. In 1462, Scanderbeg returned to Albania to discover that the Turks had once more invaded the country despite the treaty. He defeated no less than three Turkish military expeditions in 1462 before a new six-month peace treaty could be arranged in April 1463. It was in November of that year, during the cease-fire, that Pope Pius II (r. 1458-1464) declared a holy crusade on the infidels, absolving Scanderbeg of his obligations under the peace treaty with the Turks. The Pope died, however, on 15 August 1464, bringing the crusade to a sudden and inglorious conclusion. Scanderbeg now found himself faced with five successive Turkish invasions under the command of Balaban Pasha. All were successfully repulsed. In 1466, Sultan Mehmed II himself arrived in Albania with an army said to have comprised a total of 150,000 soldiers, and laid siege to Krujë. After two months of siege, the Sultan was force to return to Turkey and left his troops under the command of Balaban Pasha. He also had a new fortress built at Elbasan in central Albania on the Shkumbin river. Scanderbeg hastened to Rome and Naples to request assistance in his struggle against Turkish forces. In April 1467, he returned to Albania just in time to repel a renewed Turkish attack during which Balaban Pasha perished at the foot of the walls of the fortress. In July 1467, Mehmet II returned to Albania, this time with all of his forces, determined to bring Scanderbeg to his knees. The Albanian prince once more requested assistance from Venice and called for a new assembly of nobles in Alessio in January 1468. On 17 January 1468, however, before the assembly could convene, the heroic Scanderbeg died and resistance to the Turks soon collapsed. Albania was to return to Ottoman rule for another four and a half centuries.

Scanderbeg had gathered quite a posthumous reputation in Western Europe in the sixteenth and seventeenth centuries. With virtually all of the Balkans under Ottoman rule and with the Turks at the very gates of Vienna in 1683, nothing could have captivated readers in the West more than an action-packed tale of heroic Christian resistance to the Moslem hordes. Books on the Albanian prince began to appear in Western Europe in the early sixteenth century.

One of the earliest of these histories to have circulated in Western Europe about the heroic deeds of Scanderbeg was the Historia de vita et gestis Scanderbegi, Epirotarum Princeps (Rome ca. 1508- 1510), published a mere four decades after Scanderbeg's death. This 'History of the life and deeds of Scanderbeg, Prince of the Epirotes' was written by the Albanian historian Marinus Barletius Scodrensis (ca. 1450 - ca. 1512), known in Albanian as Marin Barleti, who after experiencing the Turkish occupation of his native Shkodër at first hand, settled in Padua where he became rector of the parish church of St. Stephan. The work was widely read in the sixteenth and seventeenth centuries and was translated and/or adapted into a number of foreign language versions: German by Johann Pincianus (Augsburg 1533), Italian by Pietro Rocca (Venice 1554, 1560), Portuguese by Francisco D'Andrade (Lisbon 1567), Polish by Ciprian Bazylik (Brest-Litovsk 1569), French by Jaques De Lavardin, also known as Jacques Lavardin, Seigneur du Plessis-Bourrot (Paris 1576), and Spanish by Juan Ochoa de la Salde (Seville 1582). The English version, translated from the French of Jaques De Lavardin by one Zachary Jones Gentleman, was published at the end of the sixteenth century under the title, Historie of George Castriot, surnamed Scanderbeg, King of Albinie; containing his Famous Actes, his Noble Deedes of Armes and Memorable Victories against the Turkes for the Faith of Christ, London 1596.

Another important work which increased the renown of Scanderbeg in Europe was the Commentario delle cose de' Turchi, Venice 1531 (Commentary on the affairs of the Turks) by Paulus Jovius (1483-1552), Bishop of Nocera. This was translated from a Latin version into English as A short treatise upon the Turke's Chronicles, London 1546.

Among other works of this period dealing with the Albanian prince were: Polish author Martin Cromer's Oration of Arsanes agaynst Philip; of the Ambassadors of Venise against the Prince that vnder crafty league with Scanderbeg layd snares for Christendom and of Scanderbeg prayeng ayde of Christian Princes agaynst periurous murderying Mahumet, and agaynst the old false Christian Duke Mahumet's confederate, London 1560?; Andrea Cambini's Two very notable commentaries; the one of the originall of the Turcks and empire of the house of Ottomanno, written by Andrewe Cambine; and thother of the warres of the Turcke against George Scanderbeg, prince of Epiro, and of the great victories obteyned by the seyd George, aswellas against the Emperour of Turkie as other princes, and of his other rare force and vertues, worthye of memorye, London 1562; and Richard Knolles' The Generall Historie of the Turkes, London 1603.

One year after the Turkish siege of Vienna (1683) which was overcome by Polish king John III Sobieski (r. 1674-1696), a book was published in London on the victorious monarch, comparing his deeds to those of Scanderbeg. This anonymous history was entitled: Scanderbeg redivivus. An historical account of the life and actions of the most victorious Prince John III (Sobiesky), king of Poland, London 1684.

In the eighteenth century, we come upon yet another historical work on Scanderbeg, entitled: A brief account of the life and character of George Castriot, King of Epirus and Albania, commonly called Scanderbeg, London 1735. With the aid of such publications, the figure of Scanderbeg was kept very much alive in Europe in the seventeenth and early eighteenth centuries as a prime symbol of Christian resistance to the ever-expanding Ottoman Empire.

Whether Benjamin Disraeli had access to or interest in any of these early histories of the life and times of Scanderbeg is uncertain. What is quite possible, however, is that he came upon references to the Albanian prince in essays by prominent seventeenth and eighteenth century statesmen and military leaders, such as diplomat and writer Sir William Temple (1628- 1699), who ranked Scanderbeg among the seven chieftains of history who had deserved, without obtaining, a crown4; essayist, poet and politician Joseph Addison (1672-1719); and General James Wolfe (1727-1759), commander of English forces at the Battle of the Plains of Abraham in Quebec in 1759, who noted in a letter to Thomas Townshend on 18 July 1756: "he excels all the officers ancient and modern in the conduct of a small defensive army. I met him in the Turkish History but nowhere else5."

It is reasonably certain that Benjamin Disraeli acquired most of his information on Scanderbeg from the writings of the influential British historian Edward Gibbon (1737-1794). Gibbon's History of the Decline and Fall of the Roman Empire, London 1776- 1778, was, after all, the faithful companion of every genteel reader in early Victorian England and, in particular, of all travellers to the sunnier climes of the Mediterranean. Of Scanderbeg, Gibbon had written:

"In the list of heroes, John Huniades and Scanderbeg are commonly associated, and they are both entitled to our notice, since their occupation of the Ottoman arms delayed the ruin of the Greek empire. John Castriot, the father of Scanderbeg, was the hereditary prince of a small district of Epirus or Albania, between the mountains and the Adriatic Sea. Unable to contend with the sultan's power, Castriot submitted to the hard conditions of peace and tribute: he delivered his four sons as the pledges of his fidelity; and the Christian youths, after receiving the mark of circumcision, were instructed in the Mahometan religion, and trained in the arms and arts of Turkish policy. The three elder brothers were confounded in the crowd of slaves; and the poison to which their deaths are ascribed cannot be verified or disproved by any positive evidence. Yet the suspicion is in a great measure removed by the kind and paternal treatment of George Castriot, the fourth brother, who, from his tender youth, displayed the strength and spirit of a soldier. The successive overthrow of a Tartar and two Persians, who carried a proud defiance to the Turkish court, recommended him to the favor of Amurath, and his Turkish appellation of Scanderbeg (Iskender beg), or the lord Alexander, is an indelible memorial of his glory and servitude. His father's principality was reduced into a province; but the loss was compensated by the rank and title of Sanjiak, a command of five thousand horses, and the prospect of the first dignities of the empire. He served with honor in the wars of Europe and Asia; and we may smile at the art or credulity of the historian, who supposes, that in every encounter he spared the Christians, while he fell with a thundering arm on his Mussulman foes. The glory of Huniades is without reproach: he fought in the defence of his religion and country; but the enemies who applaud the patriot, have branded his rival with the name of traitor and apostate. In the eyes of the Christians, the rebellion of Scanderbeg is justified by his father's wrongs, the ambiguous death of his three brothers, his own degradation, and the slavery of his country; and they adore the generous, though tardy, zeal, with which he asserted the faith and independence of his ancestors. But he had imbibed from his ninth year the doctrines of the Koran: he was ignorant of the Gospel; the religion of a soldier is determined by authority and habit; nor is it easy to conceive what new illumination at the age of forty could be poured into his soul. His motives would be less exposed to the suspicion of interest or revenge, had he broken his chain from the moment that he was sensible of its weight: but a long oblivion has surely impaired his original right; and every year of obedience and reward had cemented the mutual bond of the sultan and his subject. If Scanderbeg had long harbored the belief of Christianity and the intention of revolt, a worthy mind must condemn the base dissimulation, that could serve only to betray, that could promise only to be forsworn, that could actively join in the temporal and spiritual perdition of so many thousands of his unhappy brethren. Shall we praise a secret correspondence with Huniades, while he commanded the vanguard of the Turkish army? Shall we excuse the desertion of his standard, a treacherous desertion which abandoned the victory to the enemies of his benefactor? In the confusion of a defeat, the eye of Scanderbeg was fixed on the Reis Effendi, or principal secretary: with the dagger at his breast, he extorted a firman or patent for the government of Albania; and the murder of the guiltless scribe and his train prevented the consequences of an immediate discovery. With some bold companions, to whom he had revealed his design, he escaped in the night, by rapid marches, from the field of battle to his paternal mountains. The gates of Croya were opened to the royal mandate; and no sooner did he command the fortress, than George Castriot dropped the mask of dissimulation; abjured the prophet and the sultan, and proclaimed himself the avenger of his family and country. The names of religion and liberty provoked a general revolt: the Albanians, a martial race, were unanimous to live and die with their hereditary prince; and the Ottoman garrisons were indulged in the choice of martyrdom or baptism. In the assembly of the states of Epirus, Scanderbeg was elected general of the Turkish war; and each of the allies engaged to furnish his respective proportion of men and money. From these contributions, from his patrimonial estate, and from the valuable salt-pits of Selina, he drew an annual revenue of two hundred thousand ducats; and the entire sum, exempt from the demands of luxury, was strictly appropriated to the public use. His manners were popular; but his discipline was severe; and every superfluous vice was banished from his camp: his example strengthened his command; and under his conduct the Albanians were invincible in their own opinion and that of their enemies. The bravest adventurers of France and Germany were allured by his fame and retained in his service: his standing militia consisted of eight thousand horse and seven thousand foot: the horses were small, the men were active; but he viewed with a discerning eye the difficulties and resources of the mountains; and, at the blaze of the beacons, the whole nation was distributed in the strongest posts. With such unequal arms Scanderbeg resisted twenty- three years the powers of the Ottoman empire; and two conquerors, Amurath the Second, and his greater son, were repeatedly baffled by a rebel, whom they pursued with seeming contempt and implacable resentment. At the head of sixty thousand horse and forty thousand Janizaries, Amurath entered Albania: he might ravage the open country, occupy the defenceless towns, convert the churches into mosques, circumcise the Christian youths, and punish with death his adult and obstinate captives: but the conquests of the sultan were confined to the petty fortress of Sfetigrade; and the garrison, invincible to his arms, was oppressed by a paltry artifice and a superstitious scruple. Amurath retired with shame and loss from the walls of Croya, the castle and residence of the Castriots; the march, the siege, the retreat, were harassed by a vexatious, and almost invisible, adversary; and the disappointment might tend to imbitter, perhaps shorten, the last days of the sultan. In the fulness of conquest, Mahomet the Second still felt at his bosom this domestic thorn: his lieutenants were permitted to negotiate a truce; and the Albanian prince may justly be praised as a firm and able champion of his national independence. The enthusiasm of chivalry and religion has ranked him with the names of Alexander and Pyrrhus; nor would they blush to acknowledge their intrepid countryman: but his narrow dominion, and slender power, must leave him at an humble distance below the heroes of antiquity, who triumphed over the East and the Roman legions. His splendid achievements, the bashaws whom he encountered, the armies that he discomfited, and the three thousand Turks who were slain by his single hand, must be weighed in the scales of suspicious criticism. Agaian illiterate enemy, and in the dark solitude of Epirus, his partial biographers may safely indulge the latitude of romance: but their fictions are exposed by the light of Italian history; and they afford a strong presumption against their own truth, by a fabulous tale of his exploits, when he passed the Adriatic with eight hundred horse to the succor of the king of Naples. Without disparagement to his fame, they might have owned, that he was finally oppressed by the Ottoman powers: in his extreme danger he applied to Pope Pius the Second for a refuge in the ecclesiastical state; and his resources were almost exhausted, since Scanderbeg died a fugitive at Lissus, on the Venetian territory. His sepulchre was soon violated by the Turkish conquerors; but the Janizaries, who wore his bones encased in a bracelet, declared by this superstitious amulet their involuntary reverence for his valor. The instant ruin of his country may redound to the hero's glory; yet, had he balanced the consequences of submission and resistance, a patriot perhaps would have declined the unequal contest which must depend on the life and genius of one man. Scanderbeg might indeed be supported by the rational, although fallacious, hope, that the pope, the king of Naples, and the Venetian republic, would join in the defence of a free and Christian people, who guarded the sea-coast of the Adriatic, and the narrow passage from Greece to Italy. His infant son was saved from the national shipwreck; the Castriots were invested with a Neapolitan dukedom, and their blood continues to flow in the noblest families of the realm. A colony of Albanian fugitives obtained a settlement in Calabria, and they preserve at this day the language and manners of their ancestors6."

As we have seen, Scanderbeg captivated the European reader initially as a figure of history and as a fine example of a military strategist. With time, the Albanian prince also came to serve as a modest source of inspiration for creative literature throughout Europe. We have for instance a sonnet on Scanderbeg by French poet Pierre de Ronsard (1524-1585); a 'comedia famosa' entitled El Principe Escanderberg by noted Spanish dramatist Lope de Vega (1562-1635); and at least three operas on the Scanderbeg theme, one of which by Venetian composer Antonio Vivaldi (1675- 1741)7. A good number of articles have been published, principally in the late nineteen sixties, dealing with the role of Scanderbeg in the various European literatures to which the interested reader may refer: Italian8, French9, English0, German1, Swedish2, Hungarian3, Russian and Ukrainian4, and Serbian5.

The earliest literary references to Scanderbeg in English literature stem from the late sixteenth and early seventeenth centuries. London-born poet Edmund Spenser (1552-1599) was first to publish an English sonnet on Scanderbeg. It appeared in preface of the above-mentioned translation Historie of George Castriot, surnamed Scanderbeg, King of Albinie; containing his Famous Actes, his Noble Deedes of Armes and Memorable Victories against the Turkes for the Faith of Christ, London 1596. Of the Albanian hero, Spenser writes:

"Wherefore doth vaine antiquitie so vaunt
Her ancient monuments of mightie peeres,
And old Heroes, which their world did daunt
With their great deedes, and fild their childrens eares?

Who, rapt with wonder of their famous praise,
Admire their statues, their Colossoes great,
Their rich triumphal Arcks which they did raise,
Their huge Pyramids, which do heauen threat.

Lo! one, whom later age hath brought to light,
Matchable to the greatest of those great;
Great both by name, and great in power and might,
And meriting a meere triumphant seate.

The scourge of Turkes, and plague of infidels,
Thy acts, o Scanderbeg, this volume tels."

To poet and dramatist Christopher Marlowe (1564-1593) is attributed a play entitled The true historye of George Scanderbarge "as yt was lately playd by the right honorable the Earle of Oxenforde his servantes". This work was entered in the Stationers' Register on 3 July 1601 but it does not seem to have been published and is now unfortunately lost6. Evidence for Marlowe's authorship is tenuous, although the subject matter would certainly have appealed to him after the success of his two-part play Tamburlaine the Great, ca. 15877.

Some brief and rather curious allusions to the name of the Albanian hero are to be found in other works of English theatre of the period. Scanderbeg sometimes appeared as a symbol of heroism and at other times was demoted to the figure of a ruffian. Dramatist Ben Jonson (1572-1637) referred for instance to a "Horson scander-bag rogue" in his comedy Every man in his humour (159 , I, iii, 22. Dramatist and pamphleteerist Thomas Dekker (ca. 1572-1632) referred to "Skellum Skanderbag" in his best play The shoemaker's holiday or the gentle craft. London dramatist James Shirley (1596-1666), for his part, introduced the figure of a Captain Squanderbeg in his Honoria and Mammon, IV, i, but also made reference to Scanderbeg as a warrior in his play The gentleman of Venice, III, i.

In verse, cavalier poet Richard Lovelace (1618-165 evoked Scanderbeg, or more properly his bones, in a poem entitled To the genius of Mr John Hill, on his exact translation of Hierocles, his comments upon the golden verses of Pythagoras from the volume Lucasta, originally published in 1649. Legend had it that when the janissaries desecrated the tomb of Scanderbeg in Lezhë, they struggled to carry off pieces of the hero's bones to keep and wear them as amulets to protect them in battle:

"That Soldier Conquest doubted not
Who but one Splinter had of Castriot,
And would assault ev'n death so strongly charmd
And naked oppose rocks with this bone arm'd8"
Poet and critic John Dryden (1631-1700) also refers to the talismanic powers of Scanderbeg's bones in Epistle to the Whigs, his preface to the 322-line poem The Medall. A satyre against sedition (London 1682), where he notes:

"I believe, when he is dead, you will wear him in Thumb-Rings, as the Turks did Scanderbeg; as if there were virtue in his Bones to preserve you against Monarchy."

In the early eighteenth century, the figure of Scanderbeg served as the subject matter for three English plays, all of them seemingly written within the space of five years. The first of these was the modest Scanderbeg or love and liberty, London 1747, by Thomas Whincop, which was based on Le grand Scanderbeg, Amsterdam 1688, by Mlle de la Roche Guilhem (ca. 1653-1710), an equally modest French novel which had been published in English in 1690 and 1721. Whincop was rector of St. Mary Abchurch in London and died in 1730. Three years later the 75-page Scanderbeg. A tragedy, London 1733, was published by William Havard (1710?-177 . This play was performed, it seems, with no success whatsoever at the Theatre in Goodman's Fields on 13 January 1735. The third and best of these classical tragedies on Scanderbeg was the 68-page The Christian hero by George Lillo9 (1693-1739). The Christian hero, published in London in 1635, was performed at the Royal Theatre in Drury Lane and was somewhat more entertaining that the previous two. There were various accusations of plagiarism made at the time, but the three playwrights do not seem to have copied from one another0. Scanderbeg had simply become fashionable as a subject for the stage.

Of all English writers to have introduced Scanderbeg and Albania to the English-speaking public, none was more influential than Lord Byron (1788-1824). Byron was fascinated by Albania and the Albanians during his travels in the Mediterranean and indeed began to learn the Albanian language. He had not been uninfluenced by Gibbon's portrayal of the Albanian prince. In the lengthy poetic tale Childe Harold's Pilgrimage (1812-1819), which Byron had begun writing while in Albania, Scanderbeg and his warrior nation are described in the following terms:

"Land of Albania! where Iskander rose,
Theme of the young, and beacon of the wise,
And he his namesake, whose oft-baffled foes
Shrunk from his deeds of chivalrous emprize:
Land of Albania! let me bend mine eyes
On thee, thou rugged nurse of savage men!
The cross descends, thy minarets arise,
And the pale crescent sparkles in the glen,
Through many a cypress grove within each city's ken."

Canto II, XXXVIII.

"Fierce are Albania's children, yet they lack
Not virtues, were those virtues more mature.
Where is the foe that ever saw their back?
Who can so well the toil of war endure?
Their native fastnesses not more secure
Than they in doubtful time of troublous need:
Their wrath how deadly! but their friendship sure,
When Gratitude or Valour bids them bleed
Unshaken rushing on where'er their chief may lead."

Canto II, LXV.

The initial publication of Childe Harold's Pilgrimage took England by storm and there is no doubt that this work was of major inspiration to Benjamin Disraeli.

Though the figure of Scanderbeg waned in post-Disraelian literature in England, it did crop up in the second half of the nineteenth century in the United States. The volume Tales of a wayside inn, Boston 1863, by popular New England poet Henry Wadsworth Longfellow (1807-1882), contains a 173-line poem on Scanderbeg entitled The Spanish Jew's second tale, very much a period piece.

Another book of the period inspired by the Albanian hero was 404-page novel The captain of Janizaries. A story of the times of Scanderbeg and the fall of Constantinople, New York 1886, by James Meeker Ludlow (1841-1932) who was no doubt influenced by the historical work George Castriot, surnamed Scanderbeg, King of Albania, New York 1850, by Clement Clarke Moore (1779-1863). Moore himself is better remembered as the author of the much- loved poem The Night before Christmas.

Bond007 · 03-12-2007, 05:51 AM

Bond007 · 03-12-2007, 05:53 AM

Ç’thonë dokumentet italiane për një periudhë ngjarjesh të mëdha, në të cilat ishte përfshirë Kosova e gjysmës së dytë të shek. XVII? Përse historiografia serbe, që i quan këto ngjarje si tragjedinë më të madhe serbe pas Betejës së Parë të Kosovës, anashkalon njoftimet burimore për zhvillimet në këtë periudhë dhe veçmas për përbërjen etnike të Kosovës dhe të trevave rreth saj...?
PROF. DR. JAHJA DRANÇOLLI
Në gjysmën e dytë shek. XVII, Kosova qe përfshirë në ngjarje përmasash të mëdha. E quajmë të nevojshme që me këtë rast të paraqesim disa njfotime që dalin nga dokumentet italiane, të cilat deri vonë nuk kanë qenë objekt I ndonjë studimi të veçantë në historiografinë tonë. Ndryshe nga historiografia shqiptare, historiografia serbe këto zhvillime i ka parë si tragjedinë më të madhe që i ngjau popullit serb pas Betejës së
Parë të Kosovës (1389).

Ç’thonë dokumentet?

Dokumentet italiane që i referohen gjendjes në Kosovë dhe më gjerësisht trevave shqiptare, gjatë kësaj periudhe, ruhen kryesisht në arkive e biblioteka të Firencës, Milanos, Romës, Vatikanit, Venedikut etj. Krahas dokumenteve zyrtare, të dhëna me interes ndeshim edhe në vepra të historianëve të hershëm dhe të kronistëve të kohës, të cilët kishin përcjellë me kujdes luftërat dhe kryengritjet që kishin kapluar Ballkanin gjatë gjysmës së dytë të shek. XVII. Vend të veçantë në këtë aspekt zënë veprat monumentale të kontit Luigji Marsili, abatit Kamilo Kontarini, historianëve Simpliqano Bizozeri, Qiro Gjaneli etj. Rol të veçantë rreth ndriçimit të kësaj çështjeje paraqesin edhe njoftimet që ofrojnë relatorët e papatit, të cilët, nëpërmjet kishës romane, kishin qenë të inkuadruar drejtpërdrejt në ngjarjet që kishin përfshirë Kosovën. Dy burra të shquar të kishës shqiptare-romane, Pjetër Bogdani dhe Tomë Rospasari, madje qenë udhëheqës të kryengritjeve çlirimtare. Dokumentet në shqyrtim sjellin njoftime që hedhin dritë mbi raportet e popullsisë shqiptare të trevave, që u kapluan nga luftërat çlirimtare me përfaqësues kryesorë të ushtrisë austriake, të cilët, falë kryengritjes së popullsisë shqiptare, arritën të depërtonin pa pengesa deri në Lumë dhe në treva shqiptare të Maqedonisë së sotme. Kryengritësit shqiptarë, të kishterë e myslimanë, u rreshtuan përkrah forcave ushtarake austriake, duke krijuar njësi të veçanta me oficerë shqiptarë, si kapitenë, nënkolonelë etj. Ajo që tërheq më tepër vëmendjen, është fakti se këtu u vunë bazat e bashkëpunimit luftarak midis shqiptarëve të fiseve të ndryshme në luftë për liri, që shërbyen si gurthemeltar për historinë e ardhshme të kombit tonë. Për pjesëmarrjen e populates shqiptare myslimane në luftëra çlirimtare, në mënyrë të qartë bën fjalë edhe një relacion i Pjetër Budit, ku thuhet: “...jo pak here myslimanët ishin prirur që të merrnin pjesë në kryengritje të armatosura”. Ndërkaq, toleranca fetare e popullatës shqiptare, në prag të luftërave austro-turke, shihet edhe nga një relacion i Pjetër Bogdanit, I cili drejtoi ceromoninë fetare tradicionale të gushtit në brigjet e Drinit të Bardhë, në trevën e Prizrenit, në të cilën morën pjesë banorë katolikë, myslimanë dhe ortodoksë të kësaj treve.

Idetë largvajtëse të Bogdanit

Kaptinë të veçantë në kuvende ballkanike në luftë kundër turqve paraqet shëmbëlltyra madhore e argjipeshkvit humanist dhe burrit dituror Pjetër Bogdani. Rëndësia e këtij veprimtari shihet sidomos në organizimin e kryengritjeve çlirimtare shqiptare në Kosovë e Malësi kundër turqve dhe në koordinimin e lëvizjes çlirimtare shqiptare me ushtritë austriake e venedikase. Lidhur me aktivitetin e Bogdanit në Malësi dhe në Kosovë shprehen qartë edhe dokumentet zyrtare venedikase: “E questo prelato utile a negoziati con i Popoli dei Monti dell Albania...” Në këtë kuadër, Bogdani, së bashku me krerë të tjerë shqiptarë, me entuziazëm pritën trupat austriake në krye me gjeneralin Pikolomini në portat e Prizrenit. Në këtë qytet u zhvilluan edhe një varg bisedimesh midis Bogdanit e Pikolominit. Megjithatë, i tërë dokumentacioni i kohës, pa marrë parasysh se nga cili burim vjen, nuk është përfillur nga një pjesë e hiatorianëve të djeshëm dhe të sotëm serbë, të cilët, duke e heshtur aktivitetin luftarak e diplomatic të humanistit tonë, meritat e tij ia atribuajnë patrikut Arsenije Cërnojeviq III, i cili, ndryshe nga Bogdani, qe një figurë margjinale dhe nga frika e luftës kishte braktisur Pejën. E quaj me vend të theksoj se, në këtë periudhë ndërlikimesh dhe luftërash në Kosovë dhe më gjerë, Bogddani përpunoi një ide largvajtëse që shpiente në përspektivë sovranitetin shtetëror e kishtar. Një segment nga kjo ide është edhe ngritja e një institucioni të lartë kishtar shqiptar, më i lartë se ai I argjipeshkvisë, i cili do të ballafoaqohet nga pozita të njëjta me Patrikanën e Pejës. Argjipeshkvi ynë nuk kërkonte një kishë shqiptare-romane autoqefale, por një patriarkat të varur, sikurse ishte patriarkati i Republikës së Venedikut. Ky patriarkat do të fitonte të drejtën e ligjëruar që të përfshinte në vartësinë e vet tri argjipeshkvitë shqiptare-romane të asaj kohe, të Tivarit, Durrësit dhe të Shkupit. Paramendohej që qendra e këtij patriarkati të ishte treva e Kelmendit. Me këtë politikë largvajtëse shprehen prirjet e Bogdanit drejt bashkimit shtetëror, religjioz e kulturor të trojeve shqiptare në gjysmën e dytë të shek. XVII. Edhe pse Roma nuk e pranoi këtë ide, ajo mbeti në qarkullim një kohë të gjatë, madje filloi të popullarizohat aq shumë, saqë Bogdani filloi të mbiquhej Patriarku i Kelmendit dhe argjipeshkëv i Shkupit ose anasjelltas. Me këtë titull e gjejmë në dokumente zyrtare të kohës. Në anë tjetër, sipas L. Marsilit, qendra e patrikut të rashianëve ishte në Pejë, trevë e kelmendasve shqiptarë: “Il Patriarca dei Rasciani che stalla in Ipek, loco de “Albanesi Climenti”.

Prania e shqiptarëve në Nish

Burimet që i kemi në dorë, të cilat dalin nga provinienca italiane, japin njoftime edhe për aksionet e aleatëve të krishterë në luftë kundër turqve në Kosovë dhe pjesë të skajshme të saj. Këtej, sipas tyre provohet se gjenerali Pikolomini bëri përpjekje të vinte kontakte me shqiptarët e trevës së Nishit, Prokules e Toplicës dhe prej këndej të dilte në Lab (Llap), gjë që arriti pa vështirësi. Me të arritur këtu, ai rrethoi Prishtinën, ku ishin të vendosur trupat e Mahmut Pashës. Meqë u zu ngoje Nishi (qendër e njohur e Dardanisë së antikitetit) në realacion me shqiptarët, është me interes të përmendet një detaj që del nga jeta e Tomë Rospasarit, ku bëhet fjalë edhe për praninë e shqiptarëve në Nish gjatë luftërave austro- turke: “...venni a Belgrado, da dove fui novo richiamato e Nissa dall’ Eccellentissimo Generale Conte Vetrani per causa della lingua natione albanesi”. Zyrat e noterisë dhe kancelarisë italiane shënuan edhe ndërhyrjet e gjeneralit Pikolomini në trevën e Pejës, Prizrenit e Shkupit. Pasi që në fillim të muajit nëntor të vitit 1689 kishte hyrë Pikolomini në Prizren, atje qe i pritur duarhapur nga popullata e qytetit, e shoqëruar nga 20.000 vullnetarë. Për ta përfituar masën vullnetare, merita u takonte Bogdanit dhe françeskanit Tomë Rospasarit. Gjithashtu, Pikolomini u prit mirë edhe në Shkup nga popullata shqiptare e qytetit, gjë që dëshmohet nga një korrespondencë nga Vjena që mban datën e 20 nëntorit 1689: “Arbërit dhe Arnautët, si dhe popuj të tjerë të kësaj treve, si të krishterë, ashtu dhe myslimanë...” (Venezia, Fondazione Cini). Gjenerali Pikolomini ushqente shpresa të mëdha se, përveç populates shqiptare të Prizrenit e Pejës, do t’i përfitonte për aleatë edhe malësorët shqiptarë të Malit të Zi. Kur është fjala për malësorët, është me interes të spikatet këtu një pasazh, ku si miq të perandorit austriak Leopoldit I përmendën edhe shqiptarët e Rozhajës dhe të Bellopojës. Prishja e aleancës shqiptaro- austriake
Republika e Venedikut i përcillte me vigjilencë të madhe ngjarjet që kapluan Kosovën gjatë viteve 1689-1690. Senati venedikas dhe proveditorët e Venedikut në Dalmaci qenë të interesuar për çlirimin e Pejës nga sunduesi turk. Në këtë kohë, kishte hyrë në Pejë gjeneral Pikolomini. Nga burimet venedikase del e qartë se Pikolomini nuk pati rast të takohej me patrikun Arsenije III Cërnojeviq, I cili, pasi që kishte kapluar zjarri I luftës Pejën, kishte ikur në Nikshiq. Popullata shqiptare, e shtyrë në një anë nga besimtarët venedikas dhe në anën tjetër nga veprimet e ashpra të hercogut Holshtajn, i cili mori postin e kryeeprorit ushtarak pas vdekjes së Pikolominit, dukshëm filloi të largohej nga aleatët e deridjeshëm austriakë. Praninë austriake në trevën e Kosovës e vështirësoi edhe vdekja e Pjetër Bogdanit, bashkëpunëtor më i shquar i Pikolominit. Situata mori pikën e vlimit midis aleatëve austriakë e shqiptarë, sidomos kur trupat e hercogut Holshtajn u futën në Lumë për t’i djegur më tepër se tridhjetë fshatra shqiptare. Eshtë për të vënë re se dokumentet e burimit venedikas, për shkaqe të politikës së çastit, në këtë pikë ruajnë një dozë subjektivizmi. Po këto burime, edhe pse për disa ngjarje japin hollësi me interes të veçantë, heshtin gjendjen në Kosovë pas disfatës së aleancës së krishterë në Kaçanik. Përjashtim në këtë aspekt bën një njoftim që mban datën e 12 shkurtit të vitit 1690, ku një dëshmitar flet në mënyrë mbresëlënëse për tragjedinë e Kosovës...: “Egërsitë e reja të tatarëve për ta shfryrë shtazarinë e vet çnjerëzore mbi arbërit dhe arnautët, duke djegur shumë fshatra, duke i vrarë mizorisht ata banorë të mjerë vetëm nga që kishin treguar respekt dhe kishin ndihmuar ushtrinë gjermane...” Çështje në vete gjatë luftërave austro-turke ndër shqiptarët paraqet procesi i islamizmit dhe revolta e shqiptarëve myslimanë kundër pushtetit turk. Pjesëmarrja e shqiptarëve myslimanë në luftëra kundër pushtuesve osman nuk qe i vogël, gjë që provohet më së miri nga një lajm i P. Budit drejtuar kardinalit Gjokadino në vitin 1621. Sipas disa njoftimeve që ruhen në dorëshkrimet e Bibliotekës e të Arkivit Shtetëror të Bosnjës, autor i të cilave është konti Luigji Marsili, provohet se shqiptarët në përgjithësi qenë të ndarë në gjashtë apo shtatë krahina, të gjithë i përkasin ritit ortodoks: “Gli Albanesi...tutti di rito scismatico”, përveç Kelmendit që në tërësi i përkiste religjionit katolik.

Serbë, apo shqiptarë të ritit ortodoks?

Ky njoftim dhe disa njoftime të tjera të ngjashme të burimit të njëjtë, ripohojnë se, nga kapërcyelli i shek. XVII ende nuk ishte kryer procesi i islamizimit ndër shqiptarët dhe se kryengritësit skizmatik që i ndeshim në luftëra kundër turqve, nuk qenë serbë të udhëhequr nga Arsenie Cërnojeviqi III, sikur përpiqen të shpjegojnë disa historianë serbë, por shqiptarët e ritit ortodoks, në shumicë dhe serbët ortodoksë në pakicë, të cilët luftuan kundër armikut të përbashkët. Dokumentacioni i kohës provon se treva e Kosovës gjatë luftërave austro-turke, kryesisht qe e banuar nga popullsia shqiptare dhe se kjo trevë përfshihej në kuadër të konceptit shqiptar. Që këtej, popullatën vendëse të trojeve në fjalë në të shumtën e rasteve e ndeshim të bartnin etnonimin “albanesi”, “arnaut”, që në essence kanë kuptim të njëjtë. Por në të njëjtën kohë dokumentet që dalin nga zyra e papatit, Kosovën e regjistrojnë në kuadër të konceptit Servia (Serbia). Kështu, te P. Bogdani, edhe pse qe shqiptar i Kosovës, në shkrime të veta italisht e latinisht, përdorte emërtimet gjeografike që kishte përvetësuar administrata kishtare katolike, e cila për sa u përket trojeve shqiptare përdorte edhe emërtimet e trashëguara nga periudha paraosmane, konkretisht emërtimet e zyrtarizuara gjatë sundimit anzhuin në shek. XIII. Kështu, bie fjala, ai quante Arbëri (Albania), ashtu si dhe aktet e zyrave perëndimore, vetëm viset që kishin hyrë në Mbretërinë e Arbërisë të krijuar në kohën e Karl Anzhusë (1272), kure Kosovën, sadoqë banohej nga popullata shqiptare, vazhdonte të përfshinte, ashtu si në shekullin XIII nën emërtimin Servia, edhe pse shteti serb, si dhe Mbretëria e Arbërisë, kishin tre shekuj që ishin përmbysur. Krahas etnonimit “albanese” dhe shtetit “Albania”, gjatë përiudhës që kemi në shqyrtim, ndeshim edhe etnonimin epirot dhe shtetin e Epirit; maqedon e Maqedoni, që i referohen etnonimit Arbër dhe shtetit të Arbërisë. Përveç konceptit Kosova, si pjesë e Arbërisë dhe pjesë e Epirit, në një relacion që ruhet në Arkivin Mediçi të Firencës, e ndeshim Kosovën si koncept të rajonit të gjerë: “Relazioni di quanto nel paese di Cossova”. Pasqyrë më të qartë për aspektin gjeopolotik të Arbërisë gjatë luftërave austro-turke e shohim të shpjeguar në njërën ndër veprat e Luigji Marsilit, personalitet që njihte drejtpërdrejt gjendjen në Shqipëri. Ky di për Shqipërin turke (Albania Turca), Shqipërinë e lirë (Albania Libera) dhe Shqipërinë venedikase (Albania Veneta). Duke përmbyllur, e quaj më vend të konstatoj se dokumentacioni italian plotëson mjaft mirë dokumentacionin e burimit austriak e turk për çështjen e Kosovës gjatë luftërave austro-turke dhe kjo lëndë ofron dëshmi të pakundërshtueshme për inkuadrimin e shqiptarëve të Kosovës në rrjedhat e ngjarjeve të mëdha të kësaj kohe.

Bond007 · 03-12-2007, 05:54 AM

Fondit të Muzeut Kombëtar i dorëzohet një dorëshkrim historik unikal -I takon shekullit të XVIII-

TIRANE, 17 Korrik/ATSH-Klotilda Harka

Një dorëshkrim me titull "Lashtësitë ilire", prej 800 faqe me format të madh, unikal për historinë e popullit shqiptar, i cili daton fillimet e shekullit XVIII-të, është zbuluar në Padova të Italisë nga Prof.Dr.Dhimitër Pilika - bëri të ditur për ATSH-në drejtori i Muzeut Historik Kombëtar, dr.Moikom Zeqo. Kopja e fotokopjuar e dorëshkrimit, i është dorëzuar të Mërkurën fondit të MHK-së nga Prof. Dr. Pilika.

Dorëshkrimi është i shkruar në latinishten humanistike dhe mban autorësinë e një grupi autorësh, emrat e të cilëve nuk shënohen në libër. Sipas prof. Pilikës, "origjina e dorëshkrimit ka mundësi të lidhet me një grup studiuesish, që mund të kenë jetuar dhe në Shqipëri". Më pas dorëshkrimi është dorëzuar në arkivin e Venedikut dhe aktualisht ndodhet ne arkivin e Padovës (Itali), ku Pilika bëri fotokopjimin fotografik të gjithë dorëshkrimit. Zbardhja e dorëshkrimit është bërë në Francë, që sipas Zeqos është një thesar për këtë muze pasi asnjë popull në Evropë, po as edhe në botë, në fillim të shek. XVIII-të, nuk ka një dorëshkrim me këtë volum dhe këtë përmbajtje.

Sipas drejtorit Zeqo, dorëshkrimi është i shkruar në latinisht në kaligrafi dore, dhe ka si nëntituj: "Për çështjen e Ilirisë së Vogël dhe Dalmacisë - diskutime" si dhe "Analet e Ilirisë që nga përmbytja e Noes deri në kohën e Çezarit (perandor romak), principatat ilire", dhe është i ndarë në dy pjesë "Libri I dhe "libri II". Sipas Zeqos, "ky studim është i organizuar sipas sistemit shkencor, me citime të autorëve antikë dhe mesjetarë dhe fillon me listën e kapitujve si dhe me listën e autorëve ku është mbështetur studimi shumëdimensional". Në listën e autorëve një vend të veçantë zënë dhe humanistët e mëdhenj shqiptarë si: Marin Barleti i shek. XVI-të dhe Frang Bardhi i shek. XVII-të.

Autorët kanë shfrytëzuar për literaturë 100 autorë të antikitetit grek e romak, autorë ilir të shek. IV-ët si dhe etër të Kishës, si Shën Ambroi, Akuini, Delarmini, etj. Libri në dorëshkrim, është një nga studimet e rëndësishme që është bërë deri më sot për ilirët, ku i jepet rëndësi tezës se shqiptarët janë pasardhës të ilirëve, tezë që shkencërisht u formulua në fund të shek. XIX-të. Gjithashtu në këtë studim janë marrë në konsideratë të gjitha burimet për qytete kryesore shqiptare si: Durrësi, Apollonia, Shkodra, Lyhnidi, Vlora, etj. Zeqo shprehet se, "një pasuri kolosale është koleksioni i mbishkrimeve latine të monumenteve romake në truallin shqiptar". Mbishkrimet i përkasin monumenteve mbivarrore të shek.II-të - shek.III-të, dhe që aktualisht nuk ekzistojnë më. Këto mbishkrime latine janë një dimension arkeologjik që pasuron historinë e Shqipërisë me të dhëna të reja. Kështu mbishkrime që lidhen me Shkodrën, qytetin ilir të Salones (Dalmacinë), mbajnë shpesh emrin etnik të Ilirisë. Mbishkrimet latine flasin për hyjnitë pagane të cilat kanë pasur rol të madh tek ilirët dhe për disa hyjni të periudhës së krishtërimit si: Misra dhe Sabat. Zeqo sqaron se, "grupi i autorëve që kanë hartuar këtë libër mendohet të jenë drejtuar nga një redaksi që ka qënë e interesuar për një studim të posaçëm për Shqipërinë dhe shqiptarët. Dorëshkrimi ka disa duar të kaligrafisë ku me rëndësi duken disa të dhëna të autorëve të shek. VI-të për qytetet e Ilirisë. Latinishtja ka qënë gjuha botërore në atë kohë për Evropën dhe si e tillë u përdor në të gjitha kancelaritë në fillim të shek. XVIII-të. Zeqo pohon se "ky mund të jetë përpiluar nga priftërinj françeskanë të cilët kanë pasur kuriozitet për Shqipërinë e Veriut dhe Dalmacinë dhe kjo sipas tij vërtetohet nga fakti që në dorëshkrim shumë citime të papëve flasin për situatën kishtare të Shqipërisë së Veriut duke përmendur këtu Dekretet e Grigorit të Madh.

Studiuesi Pilika ka zbuluar edhe dorëshkrime të tjera siç është edhe një dorëshkrim i shek. XIV në italisht, i cili flet për princër shqipetarë ,fotokopjen e të cilës ka premtuar se do t'ja dhurojë Muzeut Kombëtar.Ai është autor i një libri kushtuar problemit të pellazgëve prej 500 faqesh bazuar mbi 5000 dokumenta që argumentojnë vazhdimësinë pellazgo-iliro-shqiptare. Ai është zbulues i vulës sekrete të Skënderbeut e cila i përket shek. XV, i shumë veprave albanologjike të botuara në Çeki, Hungari, Francë si dhe zbulimin e "Bletës shqiptare" të Thimi Mitkos. Fotokopja e dorëshkrimit u riprodhua me rreze lazer nën kujdesin e drejtorit të Institutit të Studimeve të Serbones ne Francë, z. Domenique Brique./f.n/
2002-07-17

03-12-2007, 05:34 AM	#1
Bond007 Plaku i forumit Anëtarësuar: Oct 2006 Postime: 1,584 Rrespekti: 84	Historia e Shqipërisë Epir + Dardani + Iliri = Shqipëri EPIR, DARDANI DHE ILIRI NUK JANE TJETER VECSE SHQIPERI Ne Shqipetaret ndihemi krenare per prejardhjen tone Iliro-Pellasgiane; me faktin qe kemi qene gjithmone nje popull paqesor, mbrojtes i mire dhe qe kurre nuk kemi sulmuar asnje nga fqinjet tane. Por, qe kur ekzistojne pellasget ne kete toke? Jane greket me te vjeter se pellasget, apo edhe ata jane pellasge (grekeve u mesohet se ata e kane prejardhjen nga pellasget)? Qe kur ekziston emri Dardane dhe Dardani? Cdo te thote Epirus dhe kush ka banuar ne territorin e tij (ne dokumentin per vorioepiriotet qe e shperndan organizata ”patriotike” Omonia ne Athine, ne kopertine shkruhet - ”Vorio Epir do te thote Greqi”; ”Boerio Epiros Simeni Ellada”), dhe cfare lidhje ekziston ndermjet ketij emri dhe Greqise? Ne cilin grup gjuhesh ben pjese gjuha Shqipe? Ne se ne u tregojme te huajve mbi historine antike te Shqiperise, reagimi i tyre i kuptueshem eshte se ky mund te jete mendimi yne apo i historianeve tane, por ne gjuhe te huaj dhe nga historiane te huaj nuk ka evidenca per keto fakte. Disa libra me vlere historike dhe nga historiane te njohur, qe trajtojne historine e Greqise duke u bazuar mbi zbulimet arkeologjike dhe shkrimtaret antike greke, sqarojne fakte historike te pakundershtueshme. Keshtu psh., Mark P.O. Morford dhe Robert J. Lenardon me librin e tyre ”Classical Mythology” ku japin te dhena te sakta historike per banimin e kesaj zone. (faqja 16) Per shume kohe eshte besuar se territori i Greqise nuk ka qene i banuar perpara periudhes se Neolitit. Por ne ditet e sotme, ne dime se ai vend ka qene i banuar qe ne kohen e Paleolitit ( mbi 70000 shtatedhjete mije vjet p.e.s.). Germimet dhe studimet e fundit arkeologjike kane zbuluar se keta banore te hershem nuk kane asgje te perbashket me popullsine e mevonshme Greke. Te dhenat per periudhen e Neolitit (vitet 6000 - 3000 p.e.s.) jane me te shumta. Arkeologet kane zbuluar vend-ndodhje komunitetesh bujqesore (konture te shtepive, ene balte, vegla pune dhe varre). Mendohet se banoret e kohes se Neolitit erdhen ne kete zone nga Lindja dhe Veriu. Ekziston nje ngjashmeri e dukshme fetare e kesaj popullsie dhe asaj jo-greke (Minoane) te ardhur ne fund te kesaj periudhe. Treguesi me domethenes i ketij fakti jane idhujt e prezantuar ne statuja te vogla grash te shendetshme, me gjinj dhe vithe te beshme. Jane gjetur gjithashtu figura burrash, por gjithsesi ne nje numer shume me te vogel. Ne kete periudhe vihet re nje adhurim dhe respekt per nenen-zot (perendeshen) qe me ane te pjellorise siguronte ekzistencen. Por nuk dihet ne se kishte nje burre qe e shoqeronte kete nene-zot. Fundi i Epokes se Gurit dhe fillimi i Epokes se Bronxit pasoi ne Greqi, Krete dhe Ishuj me pushtimin nga Lindja (kjo popullsi qe vinte nga Azia e Vogel, vazhdoi ne Aegean (deti Egje; shen. i perkth.) ne jug te Peloponezit dhe arriti deri brenda territorit te Greqise se sotme. Kjo popullsi kishte meriten per ndertimin e qyteterimit te madh Minoan te Kretes. Epoka e Bronxit ndahet ne tre periudha te medha: e Hershme, e Mesme dhe e Vone. Epoka e Bronxit ne Krete quhet ndryshe Epoka Minoane (sipas gojedhenes se Mbretit Minos); per Ishujt termi eshte Cycladic (Cyclades jane ishujt qe rrethojne ishullin Delos); ne Greqi kjo quhet Helladike (Hellas e quajne greket vendin e tyre). Epoka e Bronxit te Vone (1600 - 1100 p.e.s.) ne Greqi quhet ndryshe Epoka Mycenaeane, prej qytet-keshtjelles se fuqishme (Mycenea) qe ishte dominuese ne Greqine e kesaj periudhe. Koha dhe terminologjia e periudhes se Bronxit eshte si vijon: Epoka e Bronxit te Hershem, vitet 3000 - 2000 p.e.s. E Hershme Minoane, Cycladic, Helladic. Epoka e Bronxit te Mesem, vitet 2000 - 1600 p.e.s. E Mesme Minoane, Cycladic, Helladic. Epoka e Bronxit te Vone, vitet 1600 - 1100 p.e.s. E Vona Minoane, Cycladic, Helladic, quhet gjithashtu edhe Epoka Mycenaeane. Civilizimi Minoan u zhvillua shume ne Epoken e Bronxit te Mesem dhe arriti kulmin ne periudhen pasuese (1600 - 1400). Pallati ne Cnossus ishte nje shkelqim i vertete (gjithsesi, nje tjeter ne Phaestus ishte gjithashtu mbrese-lenes). Germimet konfirmojne se Cnossus ishte kryeqyteti i Kretes dhe se fuqia e Minoaneve u zgjerua edhe mbi ishujt e Egjeut dhe deri ne pjesen qendrore te Greqise se sotme. Plani kompleks i pallatit ne Cnossus vlen si baze historike per legjenden e Minotaurit. Fakti qe qyteti Cnossus nuk kishte mure rrethues (ndryshe nga qytetet keshtjella te Greqise) tregon se mbrojtja e tij bazohej ne floten detare. Sofistikimi i artit dhe arkitektures Minoane tregon qarte shkallen e civilizimit, por me saktesisht pikturat dhe faktet artistike reflektojne zhvillimin e madh ne sensin fetar, p.sh. rendesia e buallit ne ritualet fetare, roli dominant i gjarperit-zot dhe kuptimi i shenjte i sopates me dy tehe. Gjithashtu duket shume qarte se nderimi i nenes-zot ishte baze e fese se Minoaneve. Rreth viteve 1400 p.e.s., fuqia e Kretes eklipsohet (arkeologet kane zbuluar shenja zjarresh dhe shkaterrimesh qe i perkasin asaj periudhe) dhe perqendrimi i civilizimit kaloi ne pjesen kryesore te territorit te sotem grek. Ishin valle greket ata qe shkaterruan Cnossus dhe pushtuan ishullin Minoan? Ishte vetem nje termet pergjegjes per eklipsimin e forces se ketij ishulli? Teorite jane te shumta por nuk ekziston nje mendim i perbashket pervec faktit se studiuesit jane te ndare ne dy grupe: njeri grup thekson thekson influencen dominuese te Minoaneve mbi te gjithe territorin e Greqise, por kundershtojne renien e Kretes nga pushtimi Grek; ndersa grupi tjeter ngulmon ne shkaterrimin e Kretes prej pushtimit te grekeve te cilet fituan keshtu kontrollin mbi ishullin. Germimet e fundit ne ishullin Thera (Santorini i sotem, rreth 70 milje ne veri-perendim te Kretes) kane treguar shenja shkaterrimi nga termetet ne periudhen Minoano-Mycenaeane; por nuk eshte provuar ne se termete te tilla ishin pergjegjese per shkaterrimin edhe te ishullit te Kretes. Zbulimi ne vitin 1960 e.s. i nje pallati ne Zakros, qytet ne Kreten lindore, trgon se ndoshta ai eshte shkaterruar ne te njejten kohe me ishullin Thera. Ne territorin e Greqise se sotme, Epoka e Bronxit te Mesem (2000-1600 p.e.s. ose periudha e mesme Helladike) u shoqerua me pushtim nga Veriu dhe ndoshta Lindja. Keta Indo-Europiane Veriore jane Greket e pare (ata flisnin greqisht) qe hyne ne kete gadishull; gradualisht ata krijuan nje civilizim (zakonisht te quajtur Mycenaean) i cili arriti kulmin e tij ne periudhen e Vone Helladike (1600-1100 p.e.s.). Ata mesuan shume prej Minoaneve; pikturat, pallatet dhe enet prej balte kane ngjashmeri te dukshme, por edhe disa ndryshime. Ne besimin fetar kishte nje ndryshim te dukshem midis Minoaneve dhe Mycenaeaneve. Pushtuasit veriore te pas viteve 2000 p.e.s. (Mycenaeanet ose greket) adhuronin kryesisht nje zot qiellor, Zeusin, dhe ne pergjithesi qendrimet e tyre fetare nuk ishin te ndryshme nga ato te pasqyruara ne boten e Olimpit qiellor te Homerit. Sa e ndryshme kjo nga atmosfera shpirterore e Minoaneve te dominuar nga koncepti i nenes-zot, me ose pa nje burre qe t’i korespondoje! Ne cdo kendveshtrim, mitologjia greke duket se ka adoptuar dhe pastaj reflektuar te dyja keto kultura. ...Plaka argjili me mbishkrime jane gjetur ne territorin kryesor (sidomos nje koleksion i pasur eshte gjetur ne Pylos). Keto pllaka ishin mbipjekur prej zjarrit qe shkaterroi keto fortesa, perpara se te sulmoheshin nga pushtuesit. Celsi i deshifrimit te pllakave Linear B u zbulua ne vitin 1952 nga Michael Ventris, i cili u vra ne nje aksident automobilistik ne 1956. Pllakat Linear A (derivat i te cilave jane Linear B) jane gjetur ne Krete por akoma nuk jane deshifruar; eshte e kuptueshme qe pllakat Minoane Linear A nuk jane Greke. Pllakat Linear B ( te cilat ne e dime qe jane shkruar ne Greqishten e vjeter) jane gjetur gjithashtu ne Cnosus ne menyre provokative per rindertimin e historise. Mburrja Greke e koheve moderne per literaturen antike e cila e ka bere ate vend te njohur ne te gjithe boten, eshte nje e vertete e pamohueshme. Por nga shume dihet dhe nga pak thuhet se: ...Greket huazuan simbolet e shkrimit fenikas per te krijuar nje alfabet te tyrin. (”Classical Mythology”, faqja 22) Greket huazuan kete alfabet nga Fenikasit, mbret i te cileve ishte babai i Kadmus (Cadmus) dhe ky i fundit, pas nje mbreterimi te gjate ne Tebe u be mbret i Ilireve me ne veri. Besoj se eshte e pamohueshme qe baba e bir flisnin te njejten gjuhe, ashtu si edhe nipi i tyre mbreti Minos ne Krete. Prej ketu mund te nxirret nje konkluzion natyral edhe mbi shkrimin e pllakave Linear A dhe B te gjetura ne Krete, si dhe pse ato Linear A nuk mund te deshifrohen. Pas pushtimit te ketyre territoreve dhe shkaterrimit te vlerave kulturore te kesaj popullsie eshte me se normale mos deshifrimi i ketyre shkrimeve. Por kush ishte Kadmus dhe Teba? Qyteti keshtjelle i Thebes ishte Kadmea (Cadmeia), qe e mori kete emer per nder te themeluesit legjendar te tij Kadmus. Ai ishte biri i Agenorit, mbret i Tyre, dhe vella i Europes. Babai e dergoi Kadmus per te gjetur motren e tij; ajo ishte rrembyer ne Krete prej Zeusit, nga i cili ajo u be nene e Minos (mbreti i Minoaneve ne Krete, nga i cili mori emrin edhe periudha,”Epoka Minoane”, 3000-1600 p.e.s.; shen. i perkth.) (”Classical Mythology”, faqja 298-302) . ..... Pas fatkeqsive me vajzat e tyre, Kadmus dhe Harmonia mbreteruan ne Theba per nje kohe te gjate, duke e civilizuar popullin e tyre, dhe kryesisht u mesonin njerezve te shkruanin. Se fundi ata u larguan ne drejtim te veri-perendimit ku Kadmus u be mbret i Ilirjaneve; ne fund te jetes se tyre te dy ata u kthyen ne gjarperinj (sic eshte trajtuar me siper Gjarperi ishte nje figure qe simbolizonte rendin kozmik dhe besimin fetar tek pellasget; shen. i perkth.) krejt te pademshem (kjo histori eshte treguar nga Euripidi dhe Ovidi) ose u derguan ne Elysium nga Zeusi. Si gjarperinj ose si banore te Elysium ata ishin paraardhes te respektuar prej pasardhesve te tyre, dhe largimi i tyre nga Kadmeia (Theba) nuk u be prej ndonje humbje beteje ose mjerimi, por si simbol i ndryshimit te tyre nga te vdekshem ne heronj ose status qiellor. Eshte me se e kuptueshme, se dy popullsite e ardhura ne kete territor perpara grekeve, ajo e kohes se Neolitit (70000 vjet p.e.s.) dhe ajo Minoane (3000 vjet p.e.s.) kane te njejten prejardhje, fe dhe zakone. Por, kush ishin Minoanet? Sic u parashtrua me lart popullsia dhe epoka u quajten Minoane prej emrit te Minos, mbretit te Kretes dhe i biri i Europes e cila ishte motra e Kadmus mbretit te Tebes (Thebe). Sipas shkrimtareve antike greke, Kadmus pas mbreterimit ne Tebe shkoi me ne veri dhe u be mbret i Ilirjaneve (nga nje llogaritje e thjeshte e kohes kur jetoi Minos nipi i Kadmus, del se Ilirjanet ndodheshin ne trojet e tyre edhe aty ku sot quhet Greqi te pakten 1000 ne mos 70000 vjet perpara grekeve). Kuptohet se as antikasve greke nuk u pelqente te permendnin faktin se keta Iliro-Pellasgiane ne ate kohe banonin edhe ne territorin e Greqise se sotme. Por Joseph Campbell ne librin ”Primitive Mythology” jep te dhena studimore qe e vertetojne kete fakt si dhe per manipulimin Grek te historise duke futur thuajse kudo prezencen e Zeusit, megjithse ne ate kohe keta zota nuk kishin ”mberritur” ne keto territore: (faqja 184) Festivali Grek i quajtur Thesmophoria, ishte ekskluzivisht per grate, dhe, sic ka demonstruar Jane Harison ne Prolegomena ne Studimin e Fese Greke, te tilla rite ne territorin e Greqise ekzistonin vetem ne kohen para-Homerike; qe do te thote se keto rite kishin mbijetuar, nga e ashtu-quajtura periudhe Pellazgiane, ne epoken e bronxit te hershem kur qyteterimet e Kretes dhe Trojes ishin ne lulezim te plote dhe zotat luftarake, Zeusi dhe Apolloni, te Grekeve te mevonshem patriarkale nuk kishin mberritur ende ne kete zone qe te zvogelonin forcen e nenes, perendeshes se madhe. Dihet gjithashtu, sipas pemes familiare te Kadmus te dhene me poshte, se e bija e stergjyshit te Kadmus (lumit-zot) Inachus i cili ndodhej ne Argos, ishte Io, nena e Epaphus themeluesit te familjes mbreterore te Egjiptit dhe Argosit. Epaphus, ishte babai i Lybias (Libise) dhe Agenorit qe ishte mbreti i Fenikasve (nga te cilet greket, sic e permendem edhe me lart, huazuan alfabetin) dhe babai i Kadmus. Pra e perseritur ne menyre te merzitshme, greket huazuan alfabetin nga Fenikasit, mbreti i te cileve ishte babai i mbretit te Ilireve Kadmus. Dhe mua me vinte per te qare dhe per te qeshur kur ne nje nga seancat e parlamentit grek, nje deputet (nuk di se i kujt) i beri te gjithe greket deputete te duartrokisnin ”pa dallim feje krahine dhe ideje”, duke thene, ”Duhet ta kemi te qarte zonja dhe zoterinj se kur themi Veriu i Epirit kemi thene Veriu i Greqise”. Keta lloj qeniesh njerezore ne se do te shihnin fjalorin dhe hartat per ate kohe, do te kuptonin dy gjera: se pari, Epir perkthehet ”territor kryesor” (Main Land); dhe se dyti, ky territor ne cdo harte te asaj kohe eshte i ndare nga Greqia, ndersa vete shkrimtaret antike greke kane shkruar se ai banohet nga nje popullsi e huaj jo greke. Por le t’i kthehemi fakteve dhe studimeve historike, qe tregojne vendndodhjen e paraardhesve te Kadmus bazuar ne legjendat e vete grekeve ku sipas librit ”Classical Mythology”: ...Ne historine e Argive i pari i njerezve ishte Phoroneus, i cili themeloi mbreterine e Argos dhe vendosi, ne ndeshjen per territore midis Poseidonit dhe Heras, ne favor te Heras. I inatosur, Poseidoni i thau lumenjte Argive, nje nga te cilet ishte Inachus, babai i Phoroneus. (Faqja 368. Perseus dhe Legjendat e Argos) Nepermjet Epaphus, Io kishte themeluar familjet mbreterore te Egjiptit dhe Argosit, si dhe Phoenicia (mbreterine e Fenikasve; shen i perkth.), te Tebes dhe Kretes. Vete Epaphus, thuhet se ka themeluar shume qytete ne Egjipt, duke perfshire edhe qytetin mbreteror te Memphis. Vajza e tij Libya (Libia), e cila i dha emrin e saj nje pjese te Afrikes veriore; kishte dy djem binjake, Agenor dhe Belus, nga te cilet Agenor u be mbret i Phoenician (Fenikasve; shen i perkth.), dhe ishte babai i Kadmus (themeluesit te Tebes dhe me vone mbret i Ilireve, faqja 302; shen i perkth.) dhe i Europes (nena e mbretit te Kretes Minos). Belus qendroi ne Egjipt dhe u be babai i dy djemve binjake, Aegyptus (Egjiptit; shen i perkth.) dhe Danaus. (faqja 378) Inachus Io m. Zeus Phoroneus I I Epaphus Niobe m. Zeus Apis (Serapis) I Libya I I Belus Agenor Aegyptus Danaus Kadmus Europa I I (Mbreti i Ilirjaneve) I 49 djem Lynceus m. Hypermnestra 49 vajza Minos I (Mbreti i Kretes) Abas Proetus Acrisius I Danae m. Zeus I Perseus m. Andromeda Pema familiare e Kadmus Fakti i nje perkatesie fetare jo-greke por i fese me te lashte te njohur, asaj Indiane, te banoreve te Epirit verteton edhe njehere perkatesine etnike jo-greke te kesaj treve Ilire. Kjo mund te shihet ne librin ”OCCIDENTAL MYTHOLOGY The Masks of God” dhe ne librin ”Primitive Mythology” nga Joseph Campbell, ku jepen te dhena te vlefshme mbi besimin e vjeter fetar te Epirit, si dhe ngjashmerine e ketij besimi me ate te qyteterimit te hershem Indian. Ne librin ”Mbi Kafshet e Natyres”, Aelian, nje autor Romak (222 e.s.), pershkruan nje gjrper te shenjte ne Epirus, qe thuhej se i perkiste Apollonit, por qe ne te vertete ishte nje nga gjurmet e mbijeteses se mitologjise para-Helenike. (faqja 20) Ne territorin e Greqise ne kohen e Pellasgianeve dhe ne Indi ne kohen e Dravidianeve, demonet simbolizonin formalisht forcen e rendit kozmik, e tille ishte forca e gjarperit te pavdekshem. ..... Perandoria Minoane e Kretes u shperbe ashtu si dhe qytetet binjake, Harappa dhe Mohenjodaro te civilizimit Dravidian te Indise. Ne Indi mitologjia e vjeter e forces se gjarperit vazhdoi deri ne gjysmen e mileniumit te pare para eres sone, ajo ka absorbuar te gjithe panteonin dhe shpirtin e zotave te Vedikut: - Indra, Mitra, Vayu etj. ...Kjo fitore e principit te deshires se lire, sebashku me moralin e pergjegjsise individuale, treguan dallimet e para karakteristike te miteve Oksidentale; dhe ketu e kam fjalen jo vetem per mitet Arjano-Evropiane (Greket, Romaket, Keltet dhe Gjermanet), por gjithashtu edhe per ato te Semitike dhe Arjane te Levantit (Semitike: Akadianet, Babilonasit, Fenikasit, Hebrejte, dhe Arabet; Arjane: Persianet, Armenasit, Frygianet, Thrako-Ilirjanet, dhe Sllavet) (faqja 24). Ne librin ”PRIMITIVE MYTHOLOGY THE MASKS OF God” nga Joseph Campbell, shihet qarte ne baze te renditjes lashtesia e gjuhes shqipe: Franz Bopp (1791-1867), ka publikuar ne 1816 nje studim krahasues i sistemeve te zgjedhimit te Sanskrites, Greqishtes, Latinishtes, Persishtes dhe Germanishtes, duke bere te mundur me se fundi qe ne mes te shekullit te qartesohej nje shperndarje e afert e gjuheve te lidhura midis tyre duke i identifikuar ato ne pjeset me te medha te botes se civilizuar: kjo shperndarje e gjere e familjeve gjuhesore e ka prejardhjen nga nje burim i vetem dhe perfshin: (I) pas Sanskrites dhe Palit (gjuha e skripturave Budiste), shume nga gjuhet e Indise veriore, Singalezen (gjuha e Ceylon), Persishten, Armenishten, Shqipen dhe Bullgarishten; (II) Polonisht, Rusisht, dhe gjuhet e tjera Sllave; (III) Greqisht, Latinisht dhe te gjithe gjuhet e Evropes pervec Estonishtes, Finlandishtes, Hungarishtes, dhe gjuhes Baske. (faqja 9) THUCYDIDES, nje gjeneral athinas, shkroi librin, ”History of Peloponnesian War”, ku vertetohet edhe nje here banimi nga Pellasget i territorit te sotem Grek; te dhena mbi Iliret dhe aftesite e tyre luftarake qe i benin edhe gjeneralet Spartane te terhiqen, si dhe mbi Durresin te cilin greket donin ta kolonizonin me banoret e tyre. Keshtu ai sqaron se: ...Para kohes se Hellenit, birit te Deucalionit, dhe para Luftes se Trojes territori i Greqise se sotme nuk quhej Hellas. Pjese te ndryshme te ketij territori njiheshin nga emrat e fiseve perberese te tij, pra emra Pellasgiane. (faqja 36 ”Parathenie”) Nje nga qytetet e lashta Ilire ishte Durresi per te cilin gjenerali athinas shkroi: Qyteti i Epidamnusit (Durresi i sotem; shen. i perkth) ndodhet ne te djathte te Gjirit Ionik. Ai eshte nje territor i huaj qe banohet nga nje rrace Ilirjane e quajtur Taulantian. (faqja 49, ”Grindja per Epidamnusin”, vitet 446-433) Ambicjet ndermjet Athinasve, Spartaneve, dhe aleateve te tyre bene qe Durresi te kthehej ne nje arene perleshjesh ne te cilen humbesi me i madh ishte populli Ilir. ...E gjithe kjo shkaktoi nje ndjenje te keqe, dhe keshtu Korinthasit ishin teper te gatshem qe te dergonin forca ne Epidamnus. Ata kerkuan vullnetare per t’i derguar atje, dhe krijuan nje force qe perbehej nga Ambraciote, Leucadiane, si dhe vete qytetaret e tyre korinthas. Kjo force marshoi nga toka per ne Apolloni (ne rrethin e Fierit te sotem; shen. i perkth), qe ishte koloni e Korinthit, duke e shmangur keshtu rrugen detare nga frika se mos diktoheshin nga Kerkyrasit (Korfuzasit; shen i perkth.). (faqja 50) Mesazheret mberriten ne Korinth me lajmin se Epidamnusi ishte i rrethuar, dhe Korinthasit filluan te pregatisnin nje force cliruese. Ne te njejten kohe ata benin oferta per vullnetare qe te krijonin nje koloni Korinthase ne Epidamnus. Ata qe nuk shkonin per momentin, do te kishin te njejtat te drejta per toke si dhe ata qe shkonin te paret. Per kete arsye Korinthi e uli cmimin e tokes deri ne 50 dhrahmi korinthase. (faqja 51) Disa vjet me vone kur ish-luftetaret Athinas ktheheshin nga ekspeditat ushtarake per te rifilluar dhe ndertuar jeten civile, nje arsye e vecante nuk i lejonte ata te ndertonin shtepite e tyre perreth Akropolit, qendres se tyre shpirterore dhe fetare. ...Nen Akropolin ndodhet nje territor i quajtur ”toka Pellasgiane”, e cila ishte e mallkuar dhe nuk duhet te banohej; aty ndodhej gjithashtu nje fragment nga orakulli Pythian ku thuhej: ”Eshte me mire per Athinen ta lere te qete territorin Pellasgian”. (faqja 135, ”Nderprerja e Luftes”, viti 431 p.e.s.) Kjo nuk ishte dicka e re per Greket e mesuar te pushtonin territoret e tjereve, por ne kete rast atakishin te benin me nje qender te vertete shpirterore Pellasge, nga e cila ndiheshin te terrorizuar. Megjithse ne shume literatura artistike, historike, apo ushtarake shkruhet me admirim per luftetaret dhe jeten e Spartaneve, nuk e ka marre mundimin njeri te pohoje se: ...Ilirjanet jane nje rrace luftetaresh, dhe frika prej tyre beri qe te dy komandantet Spartane te binin dakort per t’u terhequr. (faqja 340, ”Fundi i Vitit te Nente te Luftes”, viti 423 p.e.s.) Per mua ishte shokues fakti qe mitollogjia e grekeve jepte te dhena edhe per emrin dhe popullin e Dardanise. Keto te dhena munda t’i mbledh nga libri i Mark P. O. Morford dhe Robert J. Lenardon ”Classical Mythology”. Megjithse sic e pame me lart greket me zotat dhe emrat e tyre e kane transformuar ne menyre provokuese historine, shume te dhena te pa kontestueshme tregojne rrenjen e Dardaneve dhe se ishin Dardane ata qe krijuan familjen mbreterore te Trojes. Por le te shohim me pare rrenjen e Dardaneve sipas mitologjise se grekeve: Elektra, e bija e Atlasit, kishte dy djem prej Zeusit, Iasion dhe Dardanus. Pas vdekjes se Iasion (qe mendohet te kete ndodhur ne Samothrace), Dardanus lundroi per ne Troad, ku ishte mbret Teucer, i biri i lumit-zot Scamander. Atje Dardani u martua me vajzen e mbretit dhe ndertoi nje qytet te cilit i vuri emrin e tij. Pas vdekjes se Teucer, territori u quajt Dardania dhe banoret e saj (sipas Homerit) Dardane. Prej Dardaneve ka rrjedhur edhe familja mbreterore e Trojes. (faqja 458,”Azia e Vogel”) Perseri sipas te vjeterve te grekeve dhe mitologjise se tyre, origjina e Dardanus lidhet me vete KRIJIMIN. ...Titanet, bijte dhe bijat e Uranus dhe Ge (sipas mitollogjise greke, Ge ishte perendeshe dhe e bija e krijuesit te tokes Chaos; shen. i perkth.), jane dymbedhjete ne numer: Oceanus, Coeus, Crius, Hyperion, Iapetus (qe ishte babai i Atlasit, gjyshi i Elektres dhe stergjyshi i Dardanus, shume e shume vjet para ardhjes se grekeve; shen. i perkth.), Theia, Rhea, Themis, Mnemosyne, Phobe, Tethys, dhe i linduri i fundit Cronus ( i cili ishte babai i Zeusit; shen. i perkth). (faqja 33. Mitet e Krijimit) Prej Dardanus e kishte prejardhjen familja mbreterore e Trojes dhe kjo rrace shquhej nga te tjerat per bukurine dhe trimerine. ...Te tjeret kercenin dhe kendonin ne kor ndersa prifti Thracian, Orfeus, i shoqeronte ata me harpen e tij. Ketu eshte nje linje e vjeter Trojane e mbretit Teucher, e Ilus dhe Assaracus themeluesve te Trojes dhe bij te Dardanus, nje nder rracat me te bukura me heronj shpirt-medhenj dhe te nje kohe me te mire. (faqja 272-273.) Virgjili ishte nje shkrimtar Romak, dhe fjalet e tij mbi paraardhesit e familjes mbreterore te Romes me bejne te gjykoj se anti-Shqiptaret si Ministri i Jashtem Italian Dini, duhet te pakten te shprehin respekt ne se nuk e perkrahin kombin prej te cilit e kane prejardhjen: ...Prologu i Vergilit ne historine e tij per Aeneas (Enean e Trojes; shen. i perkth.), tregon lidhjen e historise Romake me Epiken Homerike, dhe portretizon Aeneas, si te mbijetuarin nga renia e Trojes dhe para-ardhes te udheheqesve te Romes (Aeneid 1. 1-7): ...Prej tij (Eneas; shen. i perkth.) e kane prejardhjen populli Latin, te vjetrit e Albas, dhe muret e Romes se madhe. Sipas Virgilit, Aeneas (pas renies se Trojes ne 1228 p.e.s..; shen. i perkth.) lundroi per ne Thrace, Delos dhe deri ne Krete, ku ai qendroi nje vit, duke besuar se ky ishte vendi nga ku kishte ardhur Dardanus. ...Nje epidemi dhe nje vizion i Penates e bene ate te lundronte perseri ne kerkim te Italise, e cila duhej te ishte shtepia origjinale e Dardanus, por me pare ai shkoi ne Epirus... (faqja 489. Mitologjia Romake.. Chaos I Ge m. Uranus I Iapetus m. Clymene I Atlas I Elektra I Dardanus I Tros Ilus Assaracus Ganymede I I Laomedon Capys I Telamon m.Hesione Priam m. Hecuba Anchises m. Aphrodite I I Hector, Paris, Helenus, Cassandra, Aeneas m. Creusa Polyxena dhe shume te tjere. I Ascanius (Iulus) Pema familiare e Dardanus. Ne baze te ketyre te dhenave apo atyre arkeologjike qe percaktojne ne baze te objekteve te gjetura se mbreteria Dardane eshte krijuar rreth shekullit 18-te p.e.s dhe skemes se mesiperme te pemes familiare te Dardanus, shihet qarte lashtesia e emrit, tokes dhe popullit Dardan, per te cilin megjithse shume historiane e dine qe u shkaktoi humbje dhe veshtiresi pushtuesve Romake, ne literaturen shkollore te historise se Italise as qe permendet. Per te mos permendur qe shtete si Serbia (popullsia e te ciles ka filluar levizjen drejt jugut ne shekujt 6-8 te eres sone) pretendojne se kjo toke e hershme Ilire duhet t’u perkase atyre. Le te shpresojme se se afermi Akademia e Shkencave Shqiptare, meqenese ka perfunduar epoka kur duhej te merreshin me trimerite e Brigadave ”S” partizane, tani do te mund te merren seriozisht, ne se e kane ate deshire, me ceshtjen kombetare, duke mos lene burimet greke dhe serbe te manipulojne historine. Gjithashtu le te shpresojme se mediat Shqiptare (brenda dhe jashte territorit Shqip-foles), do ta beje popullin Shqiptar me te vetedijshem dhe krenar per prejardhjen e tij ne vend te ofrimit te thashethemeve banale te politikes. Mblodhi dhe perktheu Julian Biba 5 Prill 2000 Xhamlliku Diskutant i rregjistruar Posts: 25 (9/21/00 1:25:23 pm) Reply e bukur -------------------------------------------------------------------------------- me te vertete pune per t'u lavderuar. Une me then te drejten e kam shume qejf mitologjine greke, sidomos asaj qe flitet per Trojen e para Trojes. Pergezime! edmondfieri123 Diskutant i rregjistruar Posts: 1 (3/7/01 10:56:29 am) Reply Re: Epir + Dardani + Iliri = Shqiperi -------------------------------------------------------------------------------- Jam Edmondi dhe me pelqen shum te di per historin e Shqiperis e vecanerisht ate te Epirt ketu esht nje artikull qe e kam perkthyer nga enciklopedia Britanika e mezit te viteve 70. Ka dhe nje artikull mbi ilirin dhe gjuhen ilire e pjeserisht mbi gjuhen e sotme shqipe ne ditet e ardhme do ta shkruaj te plot me respekt Edmondi Ne kohet e lashta mbeshtei nje popullsi te madhe vigore (te forte) ne sundimin turk shek XV-XX nga kulturimi i varfer. Njerezit paleolitik gjuajtes te drerit polar kan len shum gjurem historike ne Epir. Ne kohet e vona neolitike u themeluan qendra detare si ajo e Himares (himara greqisht perroj). Barinjte dhe gjuetar pushtuan Epirin ne kohet e hershme te mesme te bronxit te cilet sollen gjuhen greke. Varrimet e tyre te hershme me shtiza jan ndoshta te popullit Kurgan qe sollen kalin dhe gjuhet Indo-Europiane qe jan sot Rusia jugore. Themeluesit e qytetit Miceanea qe benin dhoma varrimi te njejta mund te ken ardhur nga Epiri dhe Shqiperia qendrore. Mbas refuzimit te qytetrimit Miceanian ishte zone e pushtimeve Doriane (1100-1000 P.K). tre bashkime fisesh qe flisnin greqisht u duken ata ishin Thesprotet e jugperendimit te Epirit, Moloset ne perendim te Epirit dhe Kaonet ne veriperendim te Epirit. Ata jetonin te mbledhur ne fshatra te vogla ndryshe nga qytet-shtetet greke e nen koloni ne Ambracia (Arte),Elatria, Bukaetium dhe Pandosia. Ne shek e V Epiri ishte ende ne periferi te botes greke po ne kete shek historiani Thycidides i quante epirotet "barbar" jo grek. Aecidaenet anetar te familjes mbreterore Molose fituan vrull nga martesa e Filipit te II te Maqedonis me Olimpian princeshen e tyre. Ne 334 P.K kur Aleksandri i Madh pushtonte Azine daja i tij Aleksandri sunduesi i Molosis sulmoj jugun e Italis qe ishte nen Rome dhe u vra ne betej me 331. Mbreti me i madh i Moloseve ishte Pirrua 318-272 P.K. ai dhe djali i tij Aleksandri i II sunduan ne jug ne Akarna e ne veri te Shqiperis qendrore. Aleanca Epirote nje kualicion i fiseve rreth 330 P.k u transferua ne nje shtet federal e quajtur Liga Epirote qe kish edhe parlamentin e saj. Shkatrrimisht duke mar pjes ne luften e III Maqedonse 171 168 P.K Mlosia u mor nga Roma dhe 150 000 banor i moren peng si skllever. Kur Perandoria Bizantine u nda Epiri eksistonte si mbreteri e pavarur deri me 1204 por 1318 serb e shqiptar e sundonin kete zone. Me 1430 u aneksua nga Turqia. Tre shekuj me von sovraniteti turk ne kete zon u mposht nga nje despot Turko-Shqiptar i quajtur Ali pasha qe u njojt nga Turqia me 1778 si pasha i Janines. Sundimi i tij u perhap me 1810 deri ne Peloponezi, Thesali e pjes te Maqedonis Perendimore. Ai ishte shkaku i luftes greke per pavarsi 1821-29 ku epirotet luajtn nje rol te madh. Shum prejn Epirit verior iu dha Greqis me 1913 duke len minoritete ne te dy anet e kufirt Greko - Shqiptar. Ne 1939 Italia bashkoj te gjitha tokat shqiptare por u spraps nga Epiri i sotem Grek nga ushtria greke. Pushtimi gjerman erdhi ne vazhdim gjer sa aleatet rivendosen kufijt. Greket e Epirit Shqiptar e kan ruajtur kombesin e tyre por kerkesa per tju bashkangjitur Greqis ka qen e pamundur. Ndarja e kufirit kufizoj levizjen stinore te Vllaheve me kopete e tyre. DESPOTIA E EPIRIT - (1204-1337), principat Bizantine ne Ballkan qender rezistence per greket bizantin gjat pushtimit te kostandinopolit nga perendimi Europian 1204-1261 despotia u krijua ne ate qe sot quhet Shqiperia e jugut dhe veriperendimi i Greqis nga Mihal Angjel Duka anetar i shtepis imperiale Bizantine. Gjysem vllai i tij dhe me i suksesshem Teodor Dukas e zgjeroj sundimin e tij gjer ne Selanik ne 1222 dhe kerkoj titullin perandor bizantin. Rivali i Teodorit Xhoni i III Vataca perandor i Nikaeas dhe Xhon Asen III I Bullgaris e sulmuan ate nga lindja dhe veriu. Xhon Asen II sulmoj dhe kapi Teodorin me 1230 ne betejen e Klokotnices (ne Bullgari). Nen Mihalin II (1236-71) Epiri u zvogelua shume dhe me 1264 Mihali u detyrua te pranoj sundimin e Mihalit te VIII i Palaeologus, qe kishte nxjer latinet nga Kostandinopoja dhe rivendosi perandorin Bizantine. Ne shek XIII Epiri promovoj nje ringjallje klasike studimore dhe kontriboj ne zhvillimin e Renaissances ne Itali. Principata u rianeksua ne perandorin bizantine ne 1337. ILIRIA - e banur ne shek X P.K nga Iliret nje popull Indo-Europian. Ne kulmine fuqis se tyre kufijt e tyre shkonin nga lumi Danub e gjer ne gjirin e Ambracias (Arta) ne vij detare dhe ne malet Shar ne Serbin e sotme. Iliret mbartes te kultures Hallstate ndaheshin ne fise secili i vet-qeverisur me keshill rendi e nje lider te zgjedhur. Por nje fisnik mund te mblidhte disa fise ne nje mbreteri. E fundit dhe me e nojtur kishte Shkodren si kryeqytet. Nje nga sunduesit me te njohur ishte mbrei Agron (ne gjysmen e dyte te shek III P.K) i cili ne aleance me mretin maqedon Demetrusi i II mundi Aetolianet (231 P.K). por ai vdiq papritur e gjat minoritetit te djalit te tij e veja Teuta vepronte si regjente. Mbreteresha Teuta sulmoj Sicilin dhe kolonit greke pergjat bregdetit, pjeserisht me marin Ilire. Njekohesisht u armiqesua me Romen e cila dergoj nje flot te madhe ne bregdetin lindor te Adriatikut . edhe pse Teuta iu nenshtrua me 288 mbreteria interiore nuk u shkaterrua, nje ekspedit e dyte u dergua kunder Iliris qe bente lufte mbrojtese e cila mbaroj me marjen e te gjith Ballkanit nga Roma. Mbreti i fundit Ilir Genti u dorezua me 168 P.K. provinca Romake e Iliris fillonte nga lumi Drilon (Drin) ne jug e gjer ne Istiria te Kroacis se sotme ne veri e lumi Savus(Sava) ne lindje. Qendra administrative e Iliris ishte Salonae (Split) ne Dalmaci, me rritjen e perandoris romake ne lindjen e Danubit, Ilirikumi u nda ne 2 provinca ajo e Dalmacis dhe e Panonis. Ne shek e III Ilirikumi u be mburoja e fundit e Romes dhe kultures se Perendimit Europian ne boten antike. Me 395 Perandoria Romake u nda me ne fund dhe Iliria e lindjes ne lumin Drinus (Drina) ne Bosnjen e sotme u be pjes e Perandoris lindore. Ne shek e III-V u shkaterrua nga Visigothet dhe Hunet, me von ne shek VI-VII Sllavet e transferuan strukturen etnike te territorit qe flitej Ilirisht pervec zones se sotme me shqiptar. GJUHA ILIRE - ghuhe Indo-Europiane e folur ne brigjet e Adriatikut dhe juglindje te Italis ne kohen pre-romane. Gjuha e fragmentit Ilir ne Itali quhet Mesapike ose Mesapiane. Disa studjues mendojn se gjuha shqipe vjen nga ilirishtja. GJUHA SHQIPE gjuh Indo-Europiane qe sipas satistikave te 1970 flitej nga 2.8 milion njerez ne Shqiperi, Kosov, Maqedoni nga Leskovaci ne liq e Ohrit ,Mal i Zi, Italin juglindore ne fshatrat Abruci e Molis, Bazilikata, Pulia, Kalabria e Sicili rreth 300 000, ne Greqin Jugore (Viotia ose Livadhja, Atika zone Athines, Evia ishull ne afersi te Livadhjas,Andros dhe Peloponez). Emri Albania gjendet ne rtekorde qysh nga koha e Ptolemit edmondfieri123 Diskutant i rregjistruar Posts: 8 (3/21/01 12:45:30 pm) Reply Re: -------------------------------------------------------------------------------- Ketu kam perkthyer nje pjes nga libri Blue guide ALBANIA qe flet gjthcka esenciale per Shqiperin. Po mundohem te perkthej edhe pjes te tjera. Liber shum interesant ju rekomandoj ta lexoni. I botuar me 1994 ne Angli Historia e shqiperis (pjesa e I) SHQIPERIA NE LASHTESI Nga Prof Frank W Walbank ,CBE FBA Njerez qe banonin nga kohet Paleolitike ka patur ne kete vend duke perfshir edhe Shqiperin moderne; dhe qysh nga 1945 arkeologet Shqiptar kan qen aktiv ne kerkim te kohes kur jan vendosur njerezit ne kete zone ne epoken neolitike(6000-2600 pk) ,epoken e bronxit (2600-1000pk) dhe nga 1000pk ,njerzit e epokes se hershme te hekurit qe jetonin ketu. Nder qendrat arkeologjike te rendesishme ter epokes se bronxit jan ato te MALIQIT, TRENIT dhe PODGORES (afer Korces) dhe gajtanit ne jug lindje te Shkodres. Kodrin-varrimet(tumuli) ne shume pjes te vendit i perkasin kulturave te epokes se bronxit ose te hekurit, kur nje rritje ne numer te vendeve te fortifikuara, trgon gjithmon e me shum per nje shoqeri luftedashesish. Megjithse, probleme jan ngritur per intepretimin e gjith ketij materiali. Venia ne dukje ne keto botime eshte qe te vendosesh se cila nga kulturat nxjer ne shesh ne qendra arkeologjike te ndryshme te shoqerohen me dukjen e Ilireve. Arkeologet Shqipetar, ngaku Iliret jan parardhesit e tyre, jan te mendimit se iliret ishin njerez autokton, qe zhvilluan brenda Shqiperis nje gjuhe e kultur te perbashket gjat epokes se bronxit. Shkollar te tjer konsiderojn se ishin nder pushtuesit e Shqiperis nga 1250 dhe ketej si dhe luajten pjes ne carjen e civilizimit Mycaenaen ne Greqi. Ende te tjer vendosin arritjen e Ilireve ne shqiperi , ne numer materialesh, ne shek e X pk. Ne ndonje rast eshte e qarte se shum fise Ilire ishin ne kete vend ne shekujt e XI dhe X pk dhe se ne shek e VII pk te gjitha fiset udheheqese ishin duke pushtuar zonen ku me von gjendeshin (dhe sigurisht ,ne hipotezat shqiptare ,me heret) Termi Ilir ishte mar ie perhapur nga Greket nga nje fils i vecant, Ilirianet te quajtur sic duket (Plyni,historia e natyres 3.144), qe banonin ne zonen midis Scodra dhe Dyrrachium ;dhe eshte e perdorur si pershkrim gjuhesor dhe etnik per popullin e shumt qe ne ate kohe zinte shumicen e gad Ballkanik deri ne Danub. Gjuha e tyre e perbashket ishte Ilirishtja. Fatkeqesisht njohuri per te eshte e paket, ngase nuk ka shkrime apo mbishkrime te mbetura. Si rrjedhim shkollaret kan vetem emra vendesh ,dhe emra burrash e grash qe te punojne mbi kete ceshtje, dhe si rrjedhoj ata jan te pavendosur ne pronuncimin mbi karakteristikat e gjuhes. Megjithate, sic duket ajo ishte gjuhe Indo-Europiane dhe paraardhese e gjuhes moderne Shqiptare. Iliret dhe Greket Si ti karakterizosh fiset qe jetonin ne vendet e Shqiperis antike dhe gjuhesisht ka qe nje tem shum ediskutueshme. Shkollaret Shqipetar argumentojn fuqishem dhe me pasjon se te gjith fiset qe jetonin brenda Shqiperis dhe pertej kufijve te saj ishin Ilir ne origjin. Gjeografi Grek i shek I Strabo, i perfshin populjt qe jetonin ne jug te maleve te Acroceraunian si Epirot qe sic thuhet Grek (7.7.5). si Ilir (7.7. ai fuste ne list Taulantet (ne bregdetin perreth Tiranes), Byllionet (ne te djatht te derdhjes se Vjoses), Parthini ne (ne luginen e Skumbinit) dhe Byrget (ne veri te Taulanteve). Disa fise reporton ai (7.7. ishin dy-gjuhesh;ne te vertet si Byllionet e ndoshta te tjer ishin me von forcerisht te Helenizuar. Shikimi i Strabos mer pak perkrahje nga fakti se ne vitin 200 pk qyteti kryesor i Byllioneve, Bylis, shtrihet ne rrethin e te derguarve te shenjte nga faltoret pan-Helenike te Delfit nje lidhje me festivalin Pythian. Kjo tregon se Bylisi ishte i konsideruar si Grek, qysh vetem kur te derguarit vizituan qytetin Grek. Ndarja e Strabos eshte gjithashtu e konfirmuar nga historiani i shek te II pas k, Appian (Illyrica1)qe, ndesa caktonin zonat e gjera ne te gjith Ballkanin te popujt Ilir perfundon kufirin e Iliris jugore me Kaonet, qe banonin nga Shushica ne mesin e Vjoses. Ne fakt sic e shikojn shkurt, kur qytetet mekembeshin ne jug te ketij ne shekIV pk dhe me von, ishin ne respekte esenciale grek-ne gjuhe, kulte, administrim , stili i artitektures dhe shtrimin e qytetit- por ata permbanin dukshem nje element Ilir ne popullsin e tyre. Ndoshta Iliret dhe greket ishin te shperndar ne kete zon thuajse si fshatra Grek dhe Shqiptare te shtrira krah per krah ne gryken jugore te Drinos se sotem. Distriktet veriore Shqipetare te shtrira neper male ndryshe nga te jugut, ishin totalisht Ilir. Nga nje fis Ilir, Albani, qe duke iu pershtatur gjeografit Claudius Tolemaus(shek II pas k) banoni ne brendesi te zones te Durrsit, nga ku shqipetarve te sotem ju vin emri, qe per here te pare eshte i rekorduar ne Normano-Frengjisht si Albanie ne epike Chansondhe Roland (e kompozuar reth 1022-84). Qyteti i tyre kryesor, Albanopoli , ishte ndoshta Zgerdeshi. Jeta midis fiseve Jeta ne Shqiperin e lasht ndoqi model te njejte per te dy fiset qe flisnin ilirisht dhe greqisht, qysh kur u formua dermushem nga tipare gjeografike te vendit. Shqiperia ka qene gjithmon nje vend i ashper me mdi 2/3e vendit te mbuluar nga male. Vecanerisht ne veri ne kufij me sllavet, te larta dhe te pakapercyeshme,lugina te ngushta ne nje lartesi te madhe komunikimet midis te cilave behej nga disa rrugekalime te veshtira. Ne fakt kjo esht nje nga zonat me te egra te Europes. Me ne jug eshte e njejta shtrirje por me pak te ashpra. Aty nje seri egjer lumenjesh Drini i Zi dhe i bardh ,te bashkuar ne Kukes, per te arritur detin afer Lezhes, lumi i Matit, lumi i Shkumbinit (ne lashtesi i Genusus ), lumi i Semanit (ne lashtesi Apsus) me degen e Osumit ,dhe lumi i Vjoses (ne lashtesi i Aous)me ujra nga reshjet dimerore,kthenin fushat ne keneta ne Vjesht dhe Pranver qe ishin te kufizuara per kultivim dhe te pakalushem ndonje here per udhetim. Ky eshte nje vend ku popullsia ka qene gjithmon ne komunitete te izoluara dhe ku izolimi shkaktonte dushim e konflikte. Neper me te shumten e antikuitetit ne kohen e marrjes Romake historia eshte se mbreteri te vogla dhe lufte konstante midis fiseve armike. Ngaqe tiparet fisike dominonin ne vend, modeli i jetes nuk ka ndryshuar nga nje Epok ne tjetren, i krahesuar deri ne kohet e fundit. Ne mund ta gjurmojme kete model ne shekujt e hershem te mijvjecarit te pare PK, kur nje gjysem-nomadik baritarizem ishte gjeresisht ne praktik. Grupe te vogla familjesh conin kopet e tyre me dele ,dhe dhi ne bjeshk gjat pranveres dhe i sillnin ne livadhet e tyre ne vendet e ulta ne vjesht,ne nje ritem stinor i ndjekur nga Vllahet dhe endacak te tjer ballkanas i pranishem ne ditet tona. Keta krupe barinjeshe te hershem prodhonin nje shumllojshmeri mallrash , shumher me teper se kishin nevoj-djath, lesh ,lekura , sixhande,rroba dhe mallra prej lekure. Nga koha ne kohe keto grupe te vogla bashkoheshin per mbrojtje dhe keto grupime te medha te formuara mund te sigurojn bazat per fise kryesore, te cilet emrat e ketyre 70 jane te ditur. Ngaku i pari i konfederatave te fiseve behej mbret. Disa tumule(varre Koder) te epokes se bronxit dhe te hekurit mund ti perkasin fshatrave te cliat nuk jan akoma te lokalizuara, por shume mund te paraqisin varrime te ketyre grupeve endacake. N.q.s nje mund te nxjer konkluzione nga evidenca e pronesis se perbashket qe eshte e siguruar nga rekorde te vona nga lirimi i sklleverve ne Buthrotum e kudo, keto komunitete te hershme ndoshta i trajtonin kopet dhe pronesit e tyre si te perbashketa. Ketu duket se grat kishin nje status me te lart sesa kishin grat me von ne Greqi. Baritorizimi nuk ishte i vetmi mjet jetese ne keto fise te hershme. Ne tokat pjellore perreth liq te Ohrit, pellgu i Korces e disa shtrirje ne bregdet fermeret prodhonin drithra e fruta perime e verera ; dh emri i fisit Enchelei (Enkelei) (njerez ngjalash) qe jetonte afer liq te Ohrit sygjerohet se jetonin me peshkim. Mbaheshin derra, perpunohej druri, dhe miniera bakrri ne punim. Kish depozita te medha bakrri ne Mirdit dhe Mat ne veri. Shum vendosje ne kodra te fortifikuara me mure te forta, qe jan nga kjo periudh tregon, qe fermeret, zejtaret dhe barinjte jetonin jet te rrezikshme dhe violente midis tyre. Ka patur kercenime nga grabitqar nga veriu qe ishin me pak te vendosur. Por ne shtim ka pasur mareveshje te mira te shkales se vogel te luftimit, qe te kujton mbizotruesit feudal neper malet e Shqiperis. KOLONIT GREKE shek 7-6 pk Nga mezi i shek VII e ketej zhvillimi shoqeror dhe ekonomik i barinjve dhe fermereve foles greqisht apo ilirisht, u rrit shum nga themelimi i kolonive Greke ne bregdet. Ky kolonizim erdhi pas nje periudhe shkembimi shoqeror dhe tregtar midis njerzve autokton, ketu shumica ilir ,dhe tregtareve grek qe u ben vizitor te rregullt te ketij bregdeti. Nje rol te rendesishem luajti corcyra (Korfuzi) nje koloni greke e themeluar rreth 703pk nga korinthianet si stacion gjat rruges se tyre per ne Italin jugore dhe Sicili. Ishte ndoshta ne 627 pk kur fisi Ilir Taulantii, i ngacmuar nga piratet Liburnian qe vinin nga Adriatiku verior, ftuan Korfuzin te themelonte kolonin e Epidamnusit. Istmi ne te cilin shtrihej kolonia ndoshta quhej Dyrrachium (emer Ilir) dhe ky u be nje emer alternativ per kolonin. Jashte te dy emrat perdoreshin por eventualisht Dyrrachium ishte forma me e preferuar, pjeserisht ndoshta nga influenca Ilire por gjithashtu se me von kur Latinishtja u be familiare e ndjekur nga arritja e Romakeve. Epidamnus shoqerohej me fjalenb Latine "damnum" humbje , dhe ndihej te ish ogur i keq. Epidamnus zinte vend te shkelqyer, citadeli i tij qendronte ne nje koder siper dy porteve te tij. Ai e fitoi fuqin e tij te mevon nga trgtia dhe bujqesia dhe ndoshta nga gerrmimet ne minieren e argjendit yte Damastiumit ne brendesi. Jo me me pak rendesi ishte dhe nje koloni e II, Apollonia, e themeluatr ne 588pk nga nje shoqeri e perbashket Korintho-Korfuziane ne nje vend tashme te frekuentuar nga tregtar Korinthian qe kontrollonin ultesirat ne derdhje te Vjoses(qe derdhej me ne veri se sot). Taulantet edhe ta moren pjes ne themelim me nje prezenc te fort Ilire, e zbuluar nga nje varrez e tipit kodrinor gjithashtu nga emrat qe jan ne disa varreza, te gjetur aty gjat historis se gjat te Appollonis. Nje mbishkrim i gjetur ne Olympia, dhe gjithashtu i pare aty nga udhetari grek Pausanias ne shek e II pas k, celebron mundjen dhe shkaterrimin nga Apollonia mbi qytetin e aferm Grek Thronium dhe aneksimin e territoreve perreth nga vendasit Abantes (Amant) qe jetonin midis lumenjve Shushic dhe Vjose. Apollonia kish ne dor nje minier te famshme bitumi e vendosur ne Nymphaeum (afer Selenices);me rreshir e cilesis se larte e cila perdorej vecanerisht per stukimin e anijeve. Me vendet e saj te gjera dhe pjellore Apollonia u zhvillua shum shpejt ne nje qytet te fort tregtar. Ne shek e VI pk Korinthi dhe Korfuzi u kombinuan ne kolonizimin e Buthrotumit (Butrintit) ne territorin e Kaoneve. Pergjat me nje citadel te lart ai zinte nje gadishull me vend te mir per banim, midis detit dhe liqenit me uje te fresket i perdorur per peshkim. Dhe mbas themelimit Butrinti mbeti nje qytet me prespektiv ne kohet Romake. URBANIZIMI I BRENDSHEM Rendesia e zhvillimit te jetes ne tokat Shqipetare nuk duhet te nenvlehtesohet. Formimi i qyteteve te rregullta Greke i lidhur nga tregtia, shkembimet sociale, kulteve fetare me qytetet e vet Greqis mbaruan izolimin e ckomuniteteve autoktone dhe i paraqiti njerezit e bregdtit ne prodhim, menyr jetese dhe kultur me t perparuar. Per me teper trgetia e tyre detare dhe kolonit greke zhvilluan lidhje me te brendshme duke ju paraqitur mallra te huaja dhe duke modifikuar traditen fisore te tyre. Si rezultat i ketyre kontakteve, por ne pergjigje mwe evolucionin social, rritjes se pasuris ne brendesi te vendit, tani qytete filluan te zhvilloheshin aty ku me par ishte vetem qender strehimi e armatosur. Kjo rritje urbanizimi, me dukeje me shum ne Jug, u shfaq ne shek VI dhe III pk. Rreth 330 pk Moloset, qe jetonin ne lartesit e Epirit, ndertuan nje konfederat te fort, qe ne ate kohe moren nen kontroll pjes te medha ne jug te Shqiperis se sotme. Disa qytete u duken ne kete zon. Qendra administrative e Kaoneve ishte ne Phoinike (Finiq), qe ze nje koder te fortifikuar rreth 8 km ne brendesi te Sarandes. Me von Onchesmus u themelua si porti i tyre ne ane te Sarandes. Me ne veri shtrihet Amantia qyteti kryesor i Amanteve qe arkeologet e kan lokalizuar ne kodren e Ploas, 35 km nga Vlora, midis Shshices dhe Vjoses. Nje vendbanim tjeter jo shum i rendesishem ne veriperendim te Ploas, ne Morav, qe mund te identifikohet ne lashtesi si Olympe;ndoshta i varur nga Amantia. Permes Vjoses ne Gradisht, afer Ballshit, shtrihet Byllis dhe, ne jug te tij, ne Klos, nje qytet tjeter, ndoshta ne lashtesi Ninaia. Ne vitet e fundit materiale te mbishkruara u kan ber te mundur arkeologeve shqipetar te identifikojn dy qytete deri tani familiar vetem nga emri. Antigonea e vendosur ne Jerme, afer Saraganishtes ne kodrat perball Gjirokastres;dhe vula tjegullash Helenike te mbishkruara kan treguar Dimalin, i njojtur nga Polybius dhe Livy, qe te ket qen ne Krotine afer Beratit. Ne Selce, lart pergjat kodrave ne perendim te Pogradecit, jan gerrmuar gur-varre dhe varre-puse te ngjashme me disa te gjetura ne Maqedon, evidente qe i perkasin nje qyteti qe eshte per tu zbuluar. Ka gjithashtu qytete ter paidentifikuar ne Margellic, afer Fierit, ne Irmaj, afer Gramshit dhe ne Garzeze ne veriperendim te Byllisit. Berati ndoshta ka qen Antipatrea i themeluar me 314 pk nga Kasandri, me von mbret i Maqedonis, qe ja vuri emrin sipas atit te tij Antipater; dhe Antigonea dukshem u themelua nga Pyrrhus(Pirrua) i Epirit qe e emeroj sipas gruas se tij te pare Antigone. Dukja e ketyre qyteteve solli nje ndryshim ne menyren e jeteses. Disa u kthyen nga bujqesia ne nje vendosje qytetrimi egzistent, qe sollen ne te ndryshimin ne punetor te kualifikuar - berja e poceve superiore lokale, punime metali dhe mjete te tjera, secila kerkonte perdorimin e veglave te specializuara. Qytete te tilla mbroheshin nga nje mur rrethues dhe qendronin ne kodra te dukshme, shpesh kontrollonin rrug te rendesishme. Qe ishin dhe ekonomikisht te zhvilluara kete e tregon fakti se ata perdornin monedha ne jeten e tyre te operditshme, shumica e tyre te perpunuara ne qytetet Greke koloni te bregdetit; por Amantia, Byllis, Olympe dhe Orycus (Orikum) kishin monedhat e tyre prej bronxi per perdorim te brendshem. Mbishkrime qe tregojn lirimin e sklleverve tregon egzistencen e skllavopronareve ne Byllis, Nikaia, Buthrotum dhe sigurisht kjo ka qen kudo ne Iliri. Keto qytete ishin modeste ne mas por ato u ofronin miresi banoreve te tyre. Teatre jan gerrmuar ne Byllis, Buthrotum, Orikus dhe Phoinike; dhe stadiume per gara ne Amantia dhe Byllis. Kudo kishte tempuj kushtuar zoteve Grek - Zeus, Herakles, Artemis, Afrodite- emrat e te cileve figurojn ne mbishkrime. Mbishkrimet tregojne tregojn edhe rreth administrimit lokal. Gjeneralet (strategoi) dhe gjyqtaret te quajtur prytaneis jan ne rekorde ne Nikaia dhe Byllis; dhe Nikaia zotron nje gymnasiarch, e pergjithshme per gjimastik, atletik dhe instituionet kulturore qe formuan nje pik-fokus ne jeten e nje qyteti Grek Helenistik. Kudo degjojm per patrulla ushtarake te organizuara (peripoloi dhe symperipoloi) dhe gjyqtar te quajtur damiourgoi. Varret ne Selce mbvartnin xhevaire delikate, disa te importuara edhe nga Egjipt. Shikimi i shpejt ne jeten qytetare tregon se keto qytete ishin te organizuara ne linja te njejta me qytetet Greke kudo. E gjith zona ish e shumpopulluar dhe prespektive. Ne vendet e larta dhe bregdet permbi Shkumbin, urbanizimi erdhi me ngadal. Megjithate ne shek e IV pk, Lissus (Lezha) me akropolion e saj Acrolissus (410m) kish ne dor nje mur rrethues 2200m te gjat. Monedhat e saj dhe prezenca e vazove nga Rodosi dhe Pulia tregon se nuk ka qen nje fortes e thjeshte, por nje qytet me tregti te perparuar. Scodra, origjinalisht nje fortes e Labeataeve(Labatve), me von mori rendesi si kryeqyteti i Genthius(Gentit), mbreti i Ardiaei (Ardianeve). Monedhate ketij qyteti pershkruhen nga nje Lembus; nje galer i vogel me nje buz te vetme rreme. Mjet ky qe ndoshta mbante ne bord 50 luftetar, perdorej me shum per pirati. Si nje simbol ne monedhat e Shkodres ajo tregon ndoshta nje veprimtari te te Adrianeve qe tani pushtuan qytetin. Gjysem ore ne juglindje te Krujes shtrihen rrenojat e Zgerdhashit qe te bejn pershtypje nje qytet i shek IV pk rreth 10 hektar qe mund te jet Albanopolis i permendur nga Claudius Ptolemaeus. Mbreteria Ardiane shek IV-II pk Tashme ne shek e VII pk Ilirianet figuronin si armiq te Maqedonsve, qe shtrihej ne lindje te vendit qe sot quhet Greqi. Taulantet p.sh, e sulmonin kete mbreteri nen udheheqjen e liderit te tyre Galaurus. Por eshte vetem nga shek IV pk e ketej qe Ilirianet filluan te duken rregullisht ne burime Greke. Nje udheheqes Ilir Bardhyli, ndertoj nje mbreteri te Pasur i cili dy her e vrau apo e deboj mbretin e Maqedonis, por ne 358pk Filipi i III babai i Aleksandrit te Madh, i shkaktoj nje humbje serioze dhe e detyroj te kthehej ne veri dhe perendim te Ohrit. Ne 335 pk para se te pushtonte Azin Aleksandri i Madh i mundi Taulantet nen udheheqjen e mbretit te tyre Glaucias jo larg ne lindje te Korces; dhe mbas vdekjes se Aleksandrit ne 323pk i njejti Glaucias duket si aleat i Apollonis dhe Epidamusit ne luft kunder Kasanderit, regjent i Maqedonis, dhe me 313 si zoterues i Epidamusit. Heret ne shek e III pk i pa Taulantet nen kontrollin e Pirros, mbreti i Moloseve dhe komandant (hegemon) i Aleances Epirote. Por Apollonia dhe Epidamnus me sukses i rezistuan dominimit te Pirros nen udheheqjen e Monuniusit. Pas renies se monarkis Epirote von ne vitin230pk fiset jugore u bashkuan ne nje trup federativ, Liga Epirote, dhe prej ateher filloj nje periudh prosperiteti ne te gjith zonen, duke perfshir edhe qytetet bregdetare. Vulat mbi emphorai vazo vere nga Rodosi, Kosi, Korinthi dhe Knidhosi jan evidenc per lidhjet e tyre tregtare te gjera. Zhdukja e monarkis epirote perputhej me rritjen ne fuqi te nje konfederate Ilire me qender ne luginen Naretva ne Dalmaci,Ardianet. Ky grupim fisesh kishte egzistuar ne shek e VI pk, kur thuhej se posedonin nje numer te madh sklleverish - ndoshta te fituar nga sulme pirate. Ne mes te shek te III pk sulmoj Greqin perendimore me lembit e tyre te shpejta. Keto sulme perfshinin bregdetin perendimor te Peloponezit- Elis dhe Mesenia- dhe me tutje arriten Lakonian. Kryeqyteti i tyre ish tani ne Shkoder dhe ne 233 pk, Demetrius II mbret i Maqedonis, trashanikisht u kerkoj ndihm qe te ndihmonin aleatet e tij Akarnanianet, qe u sulmuan nga Aetolianet. Iliret perdoren shancin te kapin Finiqin qytet i Kaoneve me pabesi dhe te terhequr ne veri mbasi i siguruan te dy Epirotet dhe Akarnianet si aleat. Pas kesaj Agroni mbreti i tyre vdiq, duke len te vejen e tij Teuten te mbikqyrte trazhgimtarin e tij Pinnes. Ankesa se anijet Ardiane sulmonin ato Italiane ne Adriatik i dhan udhe shtetit tanime te fort Romak te dergonte nje forc detare kunder Teutesne 229 pk. Te ndihmuar nga nje tradhtar Ilir, Demetrius, sundimtar i ishullit te Faros, ishin se shpejti fitimtar dhe formuan nje protektoriat duke perfshir Korfuzin, Apollonin, Epidamnusin, Atintanet Ilirqe jetonin ne lartesit ne veri te Drinit te Zi, Parthinianet ne luginen e Shkumbinit dhe qytetin e Dimalit. Nen termin e paqes Teuta ra dakord te mos kalonte detin nga Lezha e posht me me shum se dy lembi (dhe keto te paarmatosur). Shum shpejt pas kesaj Demetrius, bashke me Scerdaliadasin, sunduesi i ri i Ardianeve, thyen traktatin duke kaluar ne jug te Lezhes, dhe me 219pk Romaket perseri kaluan detin dhe e perzun Demetrusin, qe menjeher u lidh meFilipin e V te Maqedonis. Shpejt pas kesaj u be aleat me komandantin Kartagjenas, Hannibal, qe pushtoj Italin neper Alpe nga Spanja dhe Franca Jugore qe me von te sundonte romaket ne token e tyre. Filipi u perpoq her pas here te siguronte dalje ne Adriatik neper Shqiperin Qendrore dhe ne 212pk ai kapi Lezhen. Por fundi i luftes me Romen e pa ate te debuar nga te gjitha zonat ne perendim te Pindusit. Gjat dy dekadave te ardhshme bregdeti i Shqiperis ishte nje ur kalimi e rendesishme per ushtrin Pomake qe operonte ne Ballkan, ne fillim kunder Filipit te V 200-197pk dhe me von kunder Antiochusit te III te Siris 192-189pk qe kishte pushtuar Greqin, i ftuar aty nga Aetolianet. Rreth 170pk mbreti Ardian, Genthius(Genti) beri nje aleanc te pagjykueshme me Perseusin, mbret i Maqedonis, kunder Romes, me te cilin ishte ne luft. Me ndihme nga aleati i tij Genti sulmoj Ushtrin Romake ne zonen Pindusit, u mund, i kthyer ne Shkoder dhe i detyruar te dorzohej. Mundja e tij sinjalizoj fundin e pavarsis se Mbreteris Ilire. Me ne jug lufta i kish ndar fiset Epirote dhe disa kishin smprapsur Perseusin. Rezultati ishte shkaterrues. Ne 167pk komandanti Romak L . Aemilius Paullus, mori ne dor nje sulem neper Epir; 70 qytete te fshir nga faqa e dheut ( mbasi iu moren gjerat me vler) dhe 150 000 vet te kthyer ne sklleve. Kjo ishte nje goditje e rend per kete zon e cila donte koh te merte fuqi (Strabo 7.7.9). nga ketej e tutje e gjith Iliria ketu edhe Epiri ishin nen kontrollin Romak. NEN SUNDIMIN ROMAK Nga 146 pk e ketej Shqiperia Qendrore formohej nga Provinca Romake e Maqedonis. Dominiumi Romak solli pax Romana, paqja Romake, dhe kjo solli shum prosperitet. Te marresh dy shembuj: shkrimtari romak qe shkruante per bujqesi Varro informon se tufat me gjedh ne Epir ishin te shquara per masen dhe qumshinqe u mernin, dhe Strabo (7.7. komenton per industrin e peshkut me prosperitet ne Liq Lychnidus(Oher). Protektoriati Romak mbeti pakonsiderueshmerisht i lir, por njerezit ne brendesi te paperfshir ne te duhet te paguanin tax Romes- pervec atyre fiseve qe ishin ne anen e Romes gjat luftes, Taulantet, Pirustaet(qe formonin pjesen e Dasaretes midis Liq te Ohrit dhe Osumit) dhe disa fise ne Dalmaci. Mbreteria Ardiane u nda ne tre pjes, njera nga keto fillonte ne lumin Mat duke perfshir Lezhen dhe Shkodren. Edhe pse teknikisht te lir, banoret e ketyre tre zonave nuk kishin te drejt te martohen me njeri-tjetrin dhe te blinin prona pertej kufijve midis tyre. Se shpejti pas 146pk Romaket ndertuan ne nje linjen e nje rruge te vjeter qe me von u be nje nga rruget e tyre me te rendesishme;Via Egnatia. Dy deget e saj fillonin nga Apollonia dhe Dyrrachium dhe bashkoheshin pak ne perendim te Elbasanit. Nga ketu vazhdonte pergjat Shkumbinit, perreth Ohrit ne Veri e nga ketu vazhdonte per ne Selanikdhe eventualisht Byzantium. Via Egnatia zhvilloj nje lidhje vitale midis lindjes dhe perendimit. Levizja pergjat saj shoqerohej nga rritje e vendbanimeve pergjat rruges, keto sillnin frutet e tregtis per te brendshmit e Ballkanit dhe metejesonin Romanizimin neper vendet Shqiptare. Nga ketej e tutje zona ishte me prespektiv dhe e qet - Megjithse ne 48pk nuk ish e till per shkak te luftes civile Romake, qe ish midisCezarit dhe Pompeit. Ne kete vit zona bregtare dhe kodrat e ulta ne jug te Durresit ishin sken e dueleve te perzgjatura militare, ne te cilat Cezari u perpoq, por pa sukses, te mbyll mbrojtjen e Pompejt. Gjat Republikes dhe me von nen Perandorin e themeluar nga Augustus ne 31 pk qytetet bregdetare ishin ne rritje te ekspozuara ne influencen Romake. Ne 65 pk shoku me i ngusht i Ciceros T. PompuniusAtticus, bleu cifliqe te pasura ne anet e lumit Thyamis ne jug te Butrintit. Ai ishte nje nga pronaret tokash ne Epir te referuar ketu nga Varro. Te tjer emigruan te vendosen ne kete zone. Lissius p.sh mori nje conventus civium Romanorum (korporimi qyteteve Romake) dhe nen Augustin iu dha statusi i municipium (qytet bashkiak) me 31.14pk. muret e tij tani u rindertuan nen autoritetin e krye magjistratit, duoviri quinquennales(keshilli drejtues dypalesh me detyra te vecanta dhe i zgjedhur cdo 5 vjet. Shum pak e njojtur Shkodra. Por ne qytetet jugore nje emigrim i konsiderueshem Italianesh i reflektuar ne emrat dhe mbishkrimet qe gjenden ne disa muze te ndryshem te Shqiperis. Apollonia qe Cicero e pershkruante si "qytet i famshem dhe me rendesi" kishte shum familje Italiane si ajo e Viliit qe luante nje pjes te rendesishme ne keshillin drejtues. Apollonia ishte shtepia e nje shkolle Retrike e krahasueshme me ato te Rodosit dhe Athines. Octavia e Re- perandori i ardhshem Augustus - studionin aty ne 44 pk kur ai mesoj per vrasjen e Cezarit dhe, si trashgimtar i tij u kthye ne Itali te merte ne dor fronin. U restaurua teatri i shek IIIpk dhe ne germimet ne shek e II pasK jan gjetur ndertesa te tjera publike dhe private. Sic kalonte koha popullsia mbante ne rritje nje element Ilir. Dyrrachium ish gjithashtu i perparuar. Ne kohen e Cezarit ai gezoj statusin e "qytet i lir";dhe ne 30pk ai mori nje influks Italianesh, qe i kish ndjekur Octavian nga vendet e tyre per te patur vend per ishtaret e tij veteran. Nga koha e Augustit e ketej gezoj statusin formal te nje kolonie Romake-Colonia Iulia Augusta Dyrrachinorum- dhe mbishkrimi permend gjykaten kryesore (duoviri) Amfiteatri i madh i shek III pas K perdorej per lojra gladiatoresh.kapaciteti i tij prej 20 000 vendesh te le te kuptosh se popullsia e zones ka qen gati 80 000 banor. Gjithashtu nje koloni tjeter Romake ne Byllis, dhe nje koloni ushtaresh veteran e ber plan nga Cezari ne 50pk dhe e vendosur nga Augusti me von, Butrinti. Titulli Colonia Augusta Buthrotum figurohet ne monedhat e qytetit. Konsulli Romak i vitit 16pk L.Domitius Ahenobarbus, celebrohet ne nje mbishkrim si perkrahes i kolonis. Pergjat 3 shekujve te eres sone e gjith zona bregdetare Ilire dhe luginat e ulta lumore gezonin frutet e paqes Romake ku u lulezua nje jet urbane, por neper kodra larg bregdetit dhe Via Egnatia mbeten primitiv dhe te izoluar, sic kishin qen gjithmon. Nga shek i III pasK perandori Diocletian (284-305) riorganizoj sistemin provincial Romak. Nen kete skem pjesa lindore e Shqiperis se sotme (Korca) erdhi nen Macedonia Secunda, pjesa ne veri te lumit te Matit u emerua Praevalitana dhe pjes tjeter (Jugore )u nda midis Epirus Nova dhe Epirus Vetus duke perfshir Oricusin, shtrirjen Acroceraunian dhe gjithcka ne jug te Vjoses u perfshin me von ne kete province. Me ndarjen e Perandoris Romake nen Arcadius dhe Honorius (395 pasK) te gjitha vendet Ilire benin ne Perandorin Bizante. edmondfieri123 me pelqen historia Posts: 20 (4/2/01 5:24:36 am) Reply Re: -------------------------------------------------------------------------------- PJES E II FUNDI I SUNDIMIT OTOMAN DHE PAVARSIA E SHQIPERIS Miranda Vicker SundimiOtoman vonoj lindjen e nacionalizmit Shqiptar, si subjektet e Perandoris ndaheshin ne grupe apo MILET, duke mosmar parassysh etnicitetin apo gjuhen por besimin fetar. Ngaqe shum Shqiptar ishin mysliman klasifikoheshin si turq. Edhe pse turqit shkaktonin nje amulli totale ne zhvillimet ekonomike, shum Shqiptar e shikonin administrimin Turk si nje sens sigurie nga Sllavet dhe Greket. Nga te gjith popujt e Ballkanit, Shqiptaret ishin me te prirur ne konvertimin ne Islam. Historikisht, Shqipetaret e kan gjetur me avantazh te nderrojne fene duke ju pershtatur interesave te momentit. Thenia e tyre "ku eshte shpata eshte feja" i referohet pervojave te tyre politike te hershme. Shekulli i 18 pa nje renie ne politiken e meparshme Otomane ne lidhje me tolerancen fetare, ndersa shtypja Islamizmit ne popullsin Kristjane te Perandoris u intensifikua. Kercenimi e paraqit nga luftrat Ruso-Turke ne shek e 18 i inkurajoj turqit te ndjekin nje politik Islamizimi ne rajone sensitive. Ata qe konvetoheshin ne Islam merrnin dhurata dhe toka dhe u uleshin taksat. Te dyshuar nga legjimiteti i subjektit te tyre Kristjan,otomanet deshironin te krijonin nje grup te fort dhe kompakt nga myslimanet ne zonat e banuara me shqiptar te Shkodres, Manastirit, Kosoves dhe Janines. Keto, shpresohej, mund te ishin ideologjikisht,politikisht dhe sociologjikisht vetvrasje per interesat baz te Peandoris, ndersa duke siguruar qe me par rekrutimin ne mirmbajtjen e paqes ne kufijt e saj vunerabel. Dobesimi i vahdueshem i Perandoris i lejoj Bejleret Shqiptar, te bazoheshin me shum ne uqit e tyre personale sesa nga sundimi Otoman. Bejleret i perhapen kufijt e pashallekve te tyre duke rritur te ardhura dhe influenc. Kjo eventualisht filloj luftra midis bejlerve te medhenj dhe te vegjeldhe e hodhi Shqiperin ne nje anarki feudale. Situata mbeti e till per disa dekada. Rreth 1750-1775 keto masa te vogla feudalesh u bashkuan ne dy pashalleqe. I pari ne veri te Shqiperis me Shkodren si kryeqender, dhe e sunduar nga Bushatet. E dyta ne jug te shqiperis, me Janinen si kryeqender, dhe e sunduar nga Ali Pasha . Ne 1757, lordi feudal Mehmet Bej Bushati e shpalli veten e tij lord i te gjith zones se Shkodres. Por ishte nen sundimin e birit te tij Kara Mahmutit kur Pashalliku i Shkodres mori fam. Duke u sjell shum a pak si nje princ i pavarur, Kara Mahmuti e zgjeroj sundimin e tij ne Kosov ne veri e deri ne Berat ne jug. Gjer ne vdekjen e tij ne 1796, ai njihej si princ i Shqiperis dhe pashalliku i tij si Shteti autonom i Shqiperis. Pashalliku i II me i madhe qeverrisej nga Ali Pash Tepelena, i cili per sherbime qe i kish dhen Turqis u emerua guverrnor i Janines nga Porte ne 1788. I ndihmuar nga bijt e tij, Aliu e zgjeroj autoritetin e tij ne te gjith pjesen jugore te Shqiperis dhe pjes te medha te Greqis veriore. Per 18 vjet ai luftoj Lidhjen Suljote, dhe me 1803, ne kulmin e fuqis se tij ai kapi Sulin dhe malet e tij. Ali Pasha fitoj fam per persekutime te pameshirsheme per subjektet e tij; ai e mbajti pashallikun e tij me rryshfete dhe nderime per Kostandinopojen. Kur Aliu formoj lidhje me Filiqi Eteria, nje organizat revolucionare Greke, autoritetet Otomane u ben me te shqetesuara rreth mundesis qe masa kristjane perkrahte Aliun. Me 1821, rreth 5000-7000 ushtar grek i ishin bashkuar Aliut. Keshtu qe sulltani venosi ta shtypte ate. E ndiekur nga nje sulm i gjat ne citadelen e tij ne Janin, agjentet otoman me ne fund e vran Aliun, dhe ja derguan koken ne Kostandinopoj. Gjat dominimit te Shqiperis nga Aliu dhe Bushatet, influenca e bejlerve ishte fundosur. Megjithate mbas renies se pashallekve te medha , bejleret po perpiqeshin te rifitonin influenc. Kur lufta Ruso-Turke e 1829 mbaroj , Sulltan Mahmudi i II gjeti zgjidhje duke car mosbindjen dhe gjysem-pavarsin e bejlerve Shqiptar. Ne 26 Gusht 1830, Komandanti, Mehmed Reshid Pasha, i ftoj te gjith bejleret e jugut ne Manastir me preteksin se do ti shperblente per legjimitetin e tyre per Porten; 500 prej tyre u vran tradhtisht. Me ne fund, ne 1865, ne menyr qe te pengonte kerkesen nga Shqiptaret per barazi ne te ardhmen vendi u nda ne kater vilajete ai i Shkodres, Manastiritt, Janines dhe Kosoves(e shtuar me 187 , secila me guverrnor dhe garnizon turk. Ndersa shume Shqiptar perfituan nen sundimin Otoman, avancimi i tyre ne kultur ishte i penguar rreptesisht. Asgjekundi nuk mesohej shqip, as alfabeti stabel nuk egzistonte. Libra ne shqip virtualisht nuk egzistonin, dhe ato pak shkolla qe ishim mesonin Turqisht apo Greqisht. LIDHJA E PRIZERENIT Kanosja e par per pozicionin e privilegjuar te myslimanve Shqiptar ne Perandorin Osmane erdhi me krizen qe perfshiu Bosnje-Hercegovinen ne 1875. Ketu rrebel te perkrahur nga Rusia ,Serbia dhe Mali i Zi kerkonin autonomi nga Turqia. Me shpres qe te shpetonte Otomanet nga nje mundje e pa evitueshme, fuqit e medha firmosen nje protokoll qe detyronte Turqin ti jepte Bosnjes autonomi. Turqit nuk e perfilli te formonte nje provinc autonome, duke i dhen shkak Rusis ti shpallte luft ne Prill 1877 e bashkuar nga Serbia dhe Mali i Zi. Ne Janar 1878, forcat serbe pushtuan Kosoven, dhe Malzezet u avancuan per ne Shkoder. Ne Shkurt greket gjithashtu moren avantazh nga situata dhe pushtuan vilajetin e Janines. Serbet shperngulen Shqiptaret qe jetonin midis Leskovacit dhe Nishit, te cilin ja aneksuan Serbis. Popullsia Shqiptare u ndoq per ne Kosov ku mardheniet midis Serbe dhe Shqiptareve ishte e acaruar. Ndjekur nga mundja e Turqis ne Mars 1878, Rusia perfitoj shum nga Traktati i Shen Stefanit. Ky ishte dizenjuar te frenonte influencen Austro-Hungareze ne Ballkan, dhe te forconte pozicionin Rus ne rajon. Territore Shqiptare iu dhan Serbis dhe Malit te Zi ndersa Bullgaria u zmadhua. Serbis ju dhan pjes te medha te Sanxhakut te Prishtines, Mali i Zi mori rajonin verdall duke perfshir Pejen dhe Podgoricen, Bullgaria mori zona te medha duke perfshir Korcen dhe Dibren. Fuqit u alarmuan nga prospekti i dominimit Rus ne Ngushticat dhe zmadhimin e Bullgaris. Keshtu qe me von e detyruan Rusin ti nenshtrohej nje traktati tjeter paqeje ne Kongresin e Berlinitne Qershoe 1878, e drejtuar nga Bismarku. Kongresi prerasi zvogeloj kufijt e Bullgaris, dhe zonat Shqiptare iu kthyen Otomanve. Synimet Serbe u zvogeluan dhe Serbia mbeti me tokat qe kishte pushtuar para lufte. Mali i Zi mori tokat e banuara me Shqiptar te Ulqunit, Podgorices dhe Pllaves. Ishte ky vendim qe shkallezoj mosperfilljen qe iu ishte ber Shqiptareve. Vilajeti i Kosoves ishte me kundershtar ndaj ketyre vendimeve dhe nga kjo u ngrit nje qender e fort rezistence. Disa dit para Kongresit ne 20 Qershor 1878 ne Prizren u mblodhen nacionalistet Shqiptar shumica nga Kosova dhe Maqedonia Perendimore, dhe u be e njojtur si Lidhja Shqiptare e Prizrenit. Qellimet e saj kryesore ishin te mblidhnin forca militare dhe politike per te mbrojtur trojet Shqiptare dhe ti jepnin nje peticion sulltanit te bashkonte 4 vilajetet Shqiptare ne nje administrativ te vetme. Nje nga aktet e para te Lidhjes ishte memorandumi derguar Lord Beaconsfield, delegati Britanik ne Kongres, memorandumi shkruante"KESHTU SIC JEMI, NE NUK JEMI E NUK DUAM TE BEHEMI TURQ, KESHTU QE NE DO TE LUFTOJM ATA QE DUAN TE NA KTHEJN NE SLLAV, AUSTRIAK APO GREK NE DUAM TE JEMI SHQIPTAR". Ne fillim turqia e perkrahu Lidhjen se mendonte se mund ti jepte disi shtypje kongresit te rikonsideronte ceshtjen Otomane, dhe rrezikun e shtimit te shteteve te tjera te pavarura ne ballkan qe ishte kanosje per Perandorin ne Ballkan. Me vones, por Shqipetaret filluan ta zevendesonin protesten e tyre me forcen e armve. Lidhja kundershtoj dhenien e territoreve malit te zi duke vendosur mijra vullnetar te armatosur ne kufi. Malazezet filluan nje sulem dhe e gjeten veten te mundur nga Shqiptaret. Mundja e Malazezve detyroj Fuqit te rikonsideronin vendimet e mara ne Kongres. Ne Janar 1880 Porta i sygjeroj Kongresit te Komisionerve qe, ne vend qe ti jepnin Malit te Zi toka te banuara me Mysliman Shqiptar, zonat katolike te Hotit dhe Grudes mund te kapitullojn ndersa perseri i lejonte malit te zi kerkesat per Ulqinin. Kur zhurmet e ketij sygjerimi u shperndan, shum shqiptare katolike dhe mysliman, deklaruan se ne qofte keshtu ata se konsideronin me veten subjekt i Otomanis. Ata do ti mbrojn trojet vet. Ne fund te Prillit 1880, kur Otomanet u terhoqen nga zonat shqiptarre dhen Malit te Zi, forcat e Lidhjes zune vend. Fuqit filluan te kuptonin se Lidhja nuk ishte vetem nje organizat kukull e krijuar nga manipulimet Turke. Mbas shum diskutimesh , Fuqit informuan Porten se udheheqja e Shqiptareve ishte qe Porta dukej te mos kishte me pozicion te sygjeronte leshime territoriale kunder Lidhjes Shqiptare. Ata e informuan Porten se nese vendimet e mara nuk zbatohen ateher Fuqit do te pushtojn Izmirin. Kjo me ne fund e detyroj Turqin te vepronte, dhe perforcime u derguan perreth Ulqinit. Shqiptaret refuzuan, luftime te ashpra filluan midis Turqve dhe Shqiptareve, dhe ne fund te Nendorit 1880 Ulqini ju dha Malazezve. Keshtu perfundoj ndonje koperim midis Lidhjes dhe Otomaneve. Ndersa krahu verior i Lidhjes po i rezistonte Malazezve, krahu jugor po mundohej te evitonte ndonje pushtim nga ana e grekve ne Cameri. Ky rajon kishte nje popullsi te turbullt etnikisht. Megjithate flitej Toskerisht dhe kuptohej Greqisht. Udhetar te asaj kohe thoshin qe eshte e veshtir te thuash se Epiri eshte shqiptar apo Grek. Provinca e Epirit me von u nda ne kater sanxhak ai i Beratit, Gjirokastres, Janines, dhe Prevezes. Shqiptaret deshironin bashkimin e ketyre sanxhakve me vilajetet e Shkodres, Uskubit, dhe Kosoves. Kongresi ftoj Greket, Turqit dhe shqiptaret te bisedonin e te binin dakord Negocimet vazhduan derisa ja arriten nje dakordi ne 1881, nga i cili Greqia merte Thesalin dhe Arten ne Epir por jo vilajetin e Janines. Gjat dekades se fundit te shek te 19 shqiptaret e veriut ishin ne nje konflikt te armatosur ne kufirin me malin e Zi, dhe gjithashtu filluan rezistenc kunder turqis. Ne 18 Janar 1881 forcat e Lidhjes moren Prishtinen nje muaj me von ata kontrollonin Uskubin dhe Dibren. Duke ndjekur administratoret Turq nga Kosova ata po pergatiteshin te marshonin per ne jug. Rritja e levizjeve Shqiptare direkt sfidonte sundimin Otoman dhe krijuan kushtet te cilat ftuan nderhyrje te huaja. Keshtu sulltani u paralajmerua te shtypte Lidhjen. Ne 22 Tetor 1881 ushtria Turke marshoj per ne Kosov, duke pushtuar Prizrenin mbas nje rezistence te fort. Udheheqesit e Lidhjes merguan larg ne Turqi. Programi i Lidhjes ushtroj nje influenc te fuqishme ne mendimet e politikes Shqiptare per shume dekada. Lidhja ishte barrikada e par kunder pushtimit nga fqinjet, duke e kthyer levizjen nacionaliste ne nje qenie te vetme, e cila kerkonte autonomi kulturore dhe administrative nen kornizen Otomane. Turqit u munduan te shkatrronin Lidhjen por ata nuk mund te shkatrronin shpirtin nacionalist qe ajo kishte krijuar. Turqit filluan ti tremben zotesis se Lidhjes te fliste per her te par, njezeri, ne emer te shumices Shqiptare. Megjithate Kongresi i Berlinit kishte deklaruar padurimshem se nuk ka komb Shqiptar, Fuqit nuk mundeshin me te kalonin ceshtjen Shqiptare si ceshtje radhe. Duke ju qendruar Malazezve dhe Turqve Shqiptaret u ben nje problem nderkombetar. Kjo periudhu e ndjekur nga shperberja e Lidhjes pa nje seri revoltash lokale e shkaktuar nga administratoret turq te cilet perpiqeshin te mblidhnin taksat e vjetra dhe te vendosnin taksa te reja. Vitet deri me 1908 ishin te mbushur me revolta dhe kryengritje shqiptare, pasi Turqia shkoj ne nje kriz te thell ekonomike dhe politike.Perandoria ishte ne renie dhe afer kolapsjes. Liga keshtu mori nje hap fillestar ne bashkimin e jugut me veriun, duke i fokusuar shqiptaret te bashkojn te 4 vilajetet Shqiptare. Shpirti i Lidhjes jetoj edhe ne disa aktivitete kulturore. Rreth 30 gazeta shqip botoheshin ne te gjih Perandorin, gjithashtu u hap nje numer i madh shkollash. Shqiptaret vecanerisht ata te Kosoves, moren nje rol prominent ne Revolucionin e Ri Turkte 1908, qe rrezoj Sulltan Abdul Hamidin. Turqit e Rinj remtuan se do ti ulnin taksat Shqiptareve, tu lejonin atyre te drejta kontitucionale bashk me privilegjet tradicionale, dhe shkolla Shqip. Ne 1908 u mbajten zgjedhjet, e ndjekur nga konstitucioni i cili mbaroj regjimin absolut. Mbi 20 Shqiptar u ben deputet ne parlamentin e ri Turk, dhe per nje kohe te shkurter gezoj mirqenien Turke. Shqiptaret ishin te pakenaqur me centralizimin e Turqve te Rinj. Ata avokuan decentralizimin e perandoris dhe autonomi per rajone te ndryshme te vendit. Nje perplasje ishte e paevitueshme, pasi Turqit besonin ne forcimin e Perandoris ne tee gjith subjektet ta mbanin ate te gjall e te fort. Por turqit nuk e dinin sesa ndjenja e Shqiptarizmit ishte rritur qysh nga Lidhja e Prizrenit. Shum shqiptar nuk e shikonin me veten e tyre si mysliman te perandoris por edhe Antar te kombit Shqiptar. Shkaku i par ishte konflikti per vendosjen e alfabetit Shqip. Tuurqit e Rinj insistonin ne perdorimin e vjeter Arab, por kishte bashkim i maddh popullor per perdoimin me te leht Latin. Nga kerkesa per veniein e alfabetit latin turqit shikonin bashkimin e Katolikve dhe Myslimanve per trazhgimi si Shqiptar. Turqit e Rinj ju kunderpergjigjen duke mbyllur te gjitha shkollat , gazetat dhe klubet nacionaliste Shqiptare. Mardheniet Shqiptare me turqit filuan te keqsohen. Ne 1910 nje revolt shpertheu ne Prishtin nga shkaku i mos dashjes se pagimit te taksave te reja te vena nga turqia per mallrat e importuara ne Kosove. Revolt shum shpejt u shpernda ne te gjith vilajetin. Turqit u pergjigjen duke nisur 20 000 trupa ne Kosov. Ne Qershor 1911, mbasi operacionet e tyre deshtuan, dicka e madhe per Fuqit, Sulltan Mehmeti i V shkoj nje vizit ne Kosov me shres te paqesonte Shqiptaret. Austro- Hungaria, ne vecanti friksohej se dobesimi i Kosovarve do te forconte Pan-Sllavizmin. Kosova qendroj si e amortizuar ne perhapjen Serbe. Austro- Hungaria argumentonte per mirmbajtjen e statusit kuo. Sulltani dha nje amnesti gjenerale per rebelet, te cilet disa moren vemendjen e tij. Ne 11 Shtator Italia i shpalli luft Turqis, me shpres te kapte Tripolin; Turqia lehtesisht u mund ne Afriken Veriore. Shtetet e tjera Ballkanike pan ne dobesimin e Turqis nje ndryshim per te marr avantazh nga situata, dhe duke i ber me efektive kerkesat e tyre ne territoret Otomane. Te sheshperuar nga nevoja per ndihme, edhe nje her u mundua te qetsoj Shqiptaret duke ju premtuar se do ti japi ndihm per aktivitetet kulturore. Por tani masat shtypse te Turqis dhe mosmbajtja e premtimeve vetem kishte rritur nacionalizmin dhe idet seperatiste Shqiptare. Ne Dhjetor Shqiptaret vendosen te fillojn nje revolt te pergjithshme, edhe njeher e filluar ne Kosov dhe e perhapur ne jug. Armet dhe paret kishin ardhur nga kolonit shqiptare te Egjyptit, Amerikes dhe italis. Kosovaret kishin qen nder te paret te ndihmonin Turqit e Rinj de tani ata ishin kunder tyre per mbrojtur integritetin kombetar. Me ndihme diplomatike nga Austro-Hungarezet, Komiteti Qendror i Revoltes Kosovare i thirri Shqiptaret per rrebelim. Ne Korrik 1912 pothuaj se te gjitha zonat te banuara me Shqiptar ishin nen kontrollin e rrebelve. Ne vjesht te vitit 1912 shtetet ballkanike kishin formuar nje aleance dhe kishin ren dakord te ndanin Turqin Europiane midis tyre. Me 8 Tetor Mali i Zi hapi gjendje lufte e ndjekur nga Serbia, Bullgaria dhe Greqia duke i shpallur luft Turqis. Shqiptaret shpresuan te ndjekin nje kurs neutraliteti, por kjo u be e pamundur pasi aleatet ballkanik u shtyn ne tokat Shqiptare. Duke ndjekur dogmen e vjeter"Midis dy djajve djallin me te mir", Shqipetaret luftuan ne anen e Turqis kunder aleatve. Pasi Turqia kerkoj mediacione nga Fuqit, Shqiptaret vendosen te bejn nje ofert per pavarsi parase forcat aleate te pushtonin vendin e tyre. Vetem me nje Shqiperi te pavarur Austro-Hungaria mund te siguronte interesa ne Europen juglindore. Keshtu qe me ndihmen e Austris delegat nga e gjith Shqipria u takuan ne Kongresin e Vlores me 28 Nendor 1912. Ketu, nen rrethana te paqarta, u shpall pavarsia e Shqiperis. Ne Korrik 1913, Konferenca e Ambasadorve ne Londer shpallen pavarsin e shqiperis si nje shtet sovran nen garanci nderkombetare. Edhe pse Konferenca e njojti pavarsin shum toka ne veri dhe perendim iu dhan Serbis dhe Malit te Zi. Greqis ju dha Cameria, duke e len shtetin Shqiptar te zvogeluar dhe me shum se gjysmen e popullsis. Ne traktatin e paqes te Majit 1913 qe doli me fitoren e Aleatve Ballkanik, Turqia hoqi dor perfundimisht nga Shqiperia dhe ne Qershor mbas 500 vjet pushtimi forcat e fundit turke u terhoqen nga Shqiperia. Ismail Qemali udhehiqte qeverin provizore Shqiptare derr ne Nendor 1913kur Fuqit zgjodhen Princ Vidin per fronin e principates se re Shqiptare. Por princi ngeci ne eksperienc administrative, dhe veshtersi per qeverisjen e vendit. Qeveria Italiane intrigoj hapur kunder tij , dhe gjeti bashkpunim nga shqiptar ambicioz qe e aspironin veten per fronin. Gjasgt muaj me von Vidi iku per te mos u kthyer me. Shperthimi i luftes me 1914 u dha mundesin fqinjve te sulmonin Shqiperin. Ne Tetor Greqia pushtoj Shqiperin jugore; ne te njejten koh Italianet moren nen kontroll portin e Vlores. Te inkurajonte Italin te hynte ne luft ne ane te Entetes, nje traktat sekret u mbajt ne Londer ne Prill 1915, ku ran dakord per ndarjen e Shqiperis midis Greqis dhe Italis, duke len nje shtet te vogel autonom ne qender te Shqiperis. Kur Serbia ra ne 1915, Austro-Hungaria mori kontroll ne Shqiperin qendrore dhe veriore, ndersa seksioni jugor mbeti ne dduart e Francezve dhe Italianve. Ne Konferencen e Paqes ne Paris, Serbet dhe Italianet kerkonin perseri territore Shqiptare, por keto u rezistuan fuqishem nga delegatet shqiptar. Emigrantet Shqiptar ne Europ dhe Amerik derguan perfaqsues ne Paris per te argumentuar per restaurimin e kombi te tyre. Ne Qershor 1920 rreth 3000 Shqipta kryesisht fshatar luftuan nje betej me ushtaret Italian, e cila la ne terheqjen e forcave Italiane. Ne te njejtin vit shqiperia u pranua ne Lidhjen e Kombeve,dhe Nendor 1921 Konferenca e Ambasadorve ne Paris e njohu Shqiperin si shtet sovran te pavarur. Situata politike Shqiptare mbeti e trubullt pasi vendi u kthye si ishte ne midis lufes. Kusari paligjmeri ishin te pandalueshme, dhe shoqeria Shqiptare perseri filloj te vuante nga hakmarjet dhe klanet e bazuar ne struktur sociale. Zgjedhjet e para shqiptare u mbajten ne 1921, qe nga atehere e deri me 1924 vendi ndryshoj shum qeveri. Ne Qershor 1924 Fan Noli Peshkopi Ortodox i Durrsit, u be kryeminister. Ai ishte edukuar ne Harvard dhe kishte ide demokratike. Por nxitimi i tij per modernizimin e shpejt te vendit u prish nga bejleret opozitar dhe te fuqishem te cilet , objektoheshin vecanerisht, tek Zogu, i kthyer nga emigrimi politik nga Jugosllavia ne krye te nje force te armatosur, rrezoj Nolin. Ai e la Shqiperin dhe u kthye ne Amerik ku ju kthye karrieres se tij kishtare dhe letrare. Nderkaq Zogu fitimtar, qe tashme kishte patur vende ne pushtet si Minister i Punve te Jashtme, filloj te likuidonte apo ti bente te emigronte kundershtaret e tij te rrezikshem. Ne Janar 1925, Asamblea Konstitutive shpalli Zogun President. I konspiruar te rrinte ne fuqi Zogu i dha Shqiperis disa masa stabiliteti dhe bashkimi. Ne 1926, nje oficer britanik u vendos si Inspektor Gjeneral i Xhandarmeris Ai qe i zoti te vendoste rend dhe stabilitet. u vendosen plane per tharjen e kenetave per heqjen e malarjes dhe fitim te tokave bujqsore. Ne 1928 Zogu e kurorzoj veten si Mbreti Zog i I i Shqiptarve. Ai argumentoj se monarkia ishte e nevojshme te krijonte nocionin e bashkimit dhe stabilitetit e vendit te sapokrijuar. Megjithate, Zogu kishte shum nevoj financiare nga jasht qe te vazhdonte ne zhvillimin e planeve te tij Materiali u dergua me anen e postes elektronike nga zoti Julian Biba. Marr nga F/SH Herën e fundit është Redaktuar nga Bond007 : 03-12-2007 në 06:28 AM.

03-12-2007, 05:36 AM	#2
Bond007 Plaku i forumit Anëtarësuar: Oct 2006 Postime: 1,584 Rrespekti: 84	Lindja dhe zhvillimi i qyteteve Ilire Njoftimet me te hershme te shkruara per ekzistencen e qytetve ilire i takojn mesit te shekullit IV para eres se re , po sic deshmojn edhe te dhenat arkeologjike , zanafilla e tyre duhet te kerkojm me heret,aty nga mesi i shekullit V para eres se re. Gjat shekullit IV-II para eres se re qyteti edhe jeta ne Iliri morren nje zhvillim te vrulshem. Ato u zhvilluan vecanerisht ne krahinat e ultesires bregdetare, nga Dyrrahu e deri ne Apoloni. Qyetet ishin te ngritura mbi kodra te mbrojtura edhe nga pikpamjet natyrore e te fortifikuara me mure rrethuese te ndertuara me blloqe guresh te punuara. Ne arkitekturen e tyre te mbrendshme qytetet ilire u ndertuan sipas shembullit te qyteteve bashkohese te Greqis Maqedonis dhe Epirit . Ne vendet me te mire ndertoheshin ngrehinat e rendesishme shoqerore si tempujt , portiket , teatrot , stadiumet e tjer. Ne Bylis e Klos u ndertuan teatro , ne AmAntie e Bylis stadiume. Qyteti ilir ishte para se gjithash qender ekonomike, ku krahas skllavopronareve jetonin edhe vepronin edhe zejtaret edhe tregtaret. Qyteti kishte edhe funksion ushtarak, shoqeror edhe kulturor. Periudha e zhvillimit edhe lulzimit te qytetit e te kultures qytetare perkonte me kohen e fuqizimit me te madh te shtetit ilir. Arti edhe Besimet Ne epoken parahistorike iliret kishin te zhvilluar artin dekorativ, i cili gjeti zbatim te gjer ne prodhimet e artizanatit, si enet prej baltu ashtu edhe ne objektet e zbukurimet prej bronzi. Motivet qe perdoreshin me shpesh si trekendesha rombe, vija zizage, rrathe etj kishin per qellim estetik, por edhe botkuptimor . Ne Lepenice te Vlores dhe ne Tren te Korces jan gjetur piktura shkembore te bera me boj. Gjat periudhes qytetare ilire , arti u zhvillua ne perputhje me artin bashkohor. U shfaq skulptura prej guri qe paraqiste shtatore me veshje ilire.Perhapja te gjere mori punimi i terrakotave prej balte te cilat praqitnin kyresisht forma qe adhuronte popullsia ilire. Kulti me i perhapur ishte kulti i Diellit i cili simbolizoj ne form rrethi, spirale edhe kryqy te thyer. Shum i perhapur ka qen edhe kulti i gjarperit. Gjuha Ilire Iliret flisnin nje gjuhe indoevropiane qe dallohej nga gjuhet tjera te kohes se lasht te ballkanit. Deri me sot nuk eshte zbuluar asnje mbishkrim i plot i shkruar ne ilirisht. Me themelimin e kolonive greke dhe zhvillimin e qyteteve ilire, perhapje te gjer mori gjuha e shkruar greke e me pas ajo latine . Ne mbishkrimet e zbuluara ka shume emra njerzish qe shpjegohen ne Ilirishten.

03-12-2007, 05:38 AM	#3
Bond007 Plaku i forumit Anëtarësuar: Oct 2006 Postime: 1,584 Rrespekti: 84	Regjistri turk i vitit 1485 Regjistri turk i vitit 1485* Prania e toponomisë sllave në tokat shqiptare është bërë objekt i studimeve të ndryshme me karakter historik e gjuhësor. Analiza shkencore e saj shërben për të hetuar e shpjeguar shkaqet e mirëfillta të ekzistencës së këtyre toponimeve si mish i huaj në onomastikën shqiptare. Ky problem shpesh zhvendoset në shek. XV, ku dalin të regjistruara nga turqit viset e banuara nga shqiptarët e që përbëjnë në tërësi përafërsisht etnosin shqiptar. Në analizën e emrave të defterëve të kadastrës osmane të vitit 14311 dhe 14672, shqyrtimi i toponimeve me gurrë nga sllavishtja na shërben për të treguar kryesisht gjurmët e invazioneve dhe të kadastrimeve të të huajve në tokat shqiptare. Në trevat që përfshijnë këta dy regjistra, shqiptarët janë autoktonë së paku që nga koha antike, ata kanë banuar gjithnjë e vazhdojnë të banojnë aty edhe në shek. XV. Analiza gjuhësore e emrave të këtyre regjistrave3, vetëm përforcon karakterin vendës të tyre duke shpjeguar në disa raste edhe shkakun e daljes së disa toponimeve sllave në këto toka shqiptare.4 Në regjistrin e vitit 1485 puna qëndron pak më ndryshe, sepse në skajet më veriore të trevave që përfshin ky defter, kemi të bëjmë drejtpërdrejt me simbiozën shqiptare-sllave gjatë mesjetës. Ky problem, i rrahur shumë veçanërisht nga historianë të huaj, i ka kaluar shpesh caqet e një vështrimi shkencor të mirëfilltë, duke iu nënshtruar qëllimeve politike të caktuara. Këto mendime të paracaktuara, kanë gjetur përhapje te shumë autorë sllavë ku "më i njohuri dhe më frytdhënësi" (siç!) ishte dhe mbetet J. Cvijiqi, i cili qe edhe themeluesi i shkollës antropogjeografike, në kuadrin e së cilës qe formuar edicioni i posaçëm "Naselja i poreklo stanovnistva"5. Sipas Cvijiqit6, në Kosovë nuk ka popullsi të vjetër, sepse, sipas tij, shqiptarët kanë ardhur pas luftës austro-turke të vitit 1690. Vetëkuptohet se emërtimi Stara Srbija (për Kosovën) nuk ka të bëjë fare me çështje shkencore, ai ka karakter politik të mirëfilltë. Duke e rrokur problemin nga ana historike vetëm "en bloc" (për të mos dalë nga caqet gjuhësore të trajtimit të tij), tani mund të themi se përfundimet e Cvijiqit dhe të pasuesve të tij, janë të gabuara. Elementi shqiptar jo vetëm është i pranishëm në zonat skajore veriore të viseve që përfshin defteri i vitit 1485 (themi në zonat skajore veriore, sepse në trevat e tjera nuk kemi të bëjmë me elemente, por me një etnikum me intensitet të plotë), por ai përbën atë shtresë që është autoktone që nga koha ilire. Bile këtu kemi një pjesë të trevës gjuhësore të kryehershme të formimit të gjuhës shqipe7. Në këto rrethana nuk bëhet fjalë për autoktoni të shqiptarëve nga shek. XV (kjo fjalë mund të përdoret vetëm për arsye të karakterit metodik për të kundërshtuar mendimet e Cvijiqit me shokë). Shqiptarët janë autoktonë në këto vise që nga koha ilire. Dokumentet e shek. XV vlejnë vetëm për të vërtetuar praninë e tyre në viset për të cilat po flasim. Kjo prani tani, është e padiskutueshme duke filluar që nga Krisobulat e Deçanit8, pastaj në regjistrin e vitit 1455 të vilajetit Vellk9 (Kosova në kuptimin e ngushtë të saj, duke përfshirë edhe qytetet), si edhe në regjistrin e vitit 1485.10 Nga pikëpamja historike, prania e shqiptarëve në trevat skajore veriore të regjistrit të vitit 1485, nuk përbën problem. Pikërisht duke u mbështetur në këto të dhëna historike do të mundohemi ta trajtojmë onomastikën e këtij regjistri edhe nga ana gjuhësore. Në këtë drejtim duhen mbajtur parasysh disa çështje. 1. - Regjistrat e kadastrës osmane për vendin tonë (viti 1431, 1467 e 1485), duke përfshirë pjesën më të madhe të tokave ku banojnë shqiptarë, paraqiten edhe nga ana gjuhësore si një njësi e një populli që flet shqip në të gjithë trevën që përfshijnë ato, e pasqyruar kjo në emrat e vendeve dhe të njerëzve. A. - Alfabeti arab, me mungesat e tij, nuk e prish këtë njësi. Ndryshimi i emrave të vjetër me të sotmit në pjesën më të madhe shprehin ato dukuri që shpjegohen fare mirë nëpërmjet fonetikës historike të shqipes, duke sjellë një ndihmesë të re në këtë fushë të dijes. B. - Elementet vendëse janë mbizotëruese në toponomastikë dhe në antroponimi, duke mbajtur parasysh këtu apelativat e shumtë, shpeshherë fjalë të fondit autokton (që përbëjnë një numër të konsiderueshëm të fjalëve të shqipes paraletrare), elemente të rëndësishme të strukturës si fjalëformimi: prapashtesat vendëse të vjetra, kompozitat etj. C. - Në këtë njësi gjuhësore dallojmë, me aq sa na lejon materiali onnomastik, që shmangiet dialektore janë të pakta dhe disa veçori sapo kanë filluar të bigëzohen. Për dialektologjinë historike shqiptare thellimi në këtë drejtim paraqet, në mungesë të dokumenteve të shkruara, pasqyrën e gjendjes së shqipes në shek. XV. 2. - Elementet e huaja në toponomastikën e këtij shekulli janë e mbetën të huaja, ato nuk marrin e japin me elementet vendëse. 3. - Në shqyrtimin e onomastikës me gurrë të huaj, për asnjë çast nuk duhet harruar se pushtuesi përpiqet gjithnjë të shuajë ndjenjat kombëtare të popullit të pushtuar. Në këtë drejtim gjithnjë ka një program shtetëror të përcaktuar mirë, që përfshin edhe onomastikën. Për mënyrën e emërtimit dhe karakterin e përdorimit administrativ të emrave me burim të huaj të defterit të vitit 1485 vlejnë po të njëjtat vërejtje që kemi bërë për dy regjistrat e tjerë të vitit 1431 e 146711. Bile, në regjistrin e vitit 1485 ky drejtim është thelluar, duke pasur parasysh që shkruesi i tij është me kombësi sllave12. 4. - Në shqyrtimin e emrave të njerëzve të defterit turk të vitit 1485 duhet përdorur një kriter specifik. Këtu mund të vihet shenja e barazimit ndërmjet antroponomisë dhe etnicitetit, kur është fjala për banorë me emra shqiptarë (e shikuar kjo çështje nga çfarëdo lloj këndi), por jo kur është fjala për banorë me emra sllavë (ortodoksë). Në këtë mes duhen mbajtur parasysh rrethanat politiko-shoqërore dhe kulturore - fetare të periodës që po shqyrtojmë. Në qoftë se për emrat e Krisobulave të Deçanit vlejnë përfundimet se "... administrata përfaqësonte interesat e kishës, të shtetit ose të institucionit që i shërbente, i cili kishte politikë ekspansioniste në të gjithë kuptimin e fjalës"13 dhe se "në zonat ku sundonte kisha ortodokse sllave kemi një proces të riemërtimit të popullsive të tjera në të gjitha kuptimet"14, emrat sllavë (ortodoksë) të njerëzve të defterit të vitit 1485 më tepër se etnicitet tregojnë kufirin e ndikimit të kishës sllave që, duke nisur nga shekujt VII-VIII qe shtrirë mjaft. Shembull i qartë i një trajtimi të emrave duke nisur nga kushtet konkrete është vetë regjistri i vitit 1485. Në qoftë se do të vinim për të gjithë rastet shenjën e barazimit ndërmjet emrave të njerëzve dhe etnicitetit të tyre, do të nxirrnim përfundimin e gabuar se myslimanët e qyteteve të Pejës dhe të Shkodrës janë me kombësi turke meqë mbajnë emra turq. Ky rast na jep dorë të kuptojmë se ndikimi fetar turk, i nxitur nga shteti me diferencimin e taksave etj., ka filluar të bëjë punën e vet brenda një kohe të shkurtër, duke nisur nga qendrat e mëdha. Për katër shekuj me radhë (XI-XIV) me pak ndërprerje krahinat e Shqipërisë Veriore (përafërsisht ato që në të ardhmen do të bëjnë pjesë në sanxhakun e Shkodrës), qëndruan nën sundimin e feudalëve serbë të shtetit të Dioklesë dhe të Rashës. Vetëkuptohet se klasa sunduese, ajo që diktonte në të gjitha fushat e jetës, qe sllave, prandaj mbizotërimi i saj politik dhe fetar mbi popullsinë shqiptare qe i padiskutueshëm15. Politika ekspansioniste e shtetit dhe e kishës ortodokse sllave dokumentohet së paku nga shek. XIV16. Ndaj shqiptarëve të krahinave skajore veriore të regjistrit, që gjithnjë kanë qenë jashtë kufijve të truallit amtar, është ndjekur një politikë asimilimi dhe genocidi17. Në këto rrethana as në pikëpamje gjuhësore elementet sllave të këtij defteri nuk mund të vështrohen në një hulli me ato vendëse. Janë pikërisht këto kushte politiko-shoqërore që shpesh ndihmojnë për të kuptuar disa dukuri kontradiktore që në rrethana normale janë të pashpjegueshme. Onomastika me gurrë sllave, veçanërisht në viset skajore veriore të regjistrit të vitit 1485 më tepër se vepër e një bashkëjetese paqësore me zhvillim në kohë, është pasojë e rrethanave politiko-shoqërore (ndërhyrje administrative etj.) me qëllime të caktuara*. Defteri i regjistrimit të sanxhakut të Shkodrës 1485, I Tiranë, 1974. Ky defter është i tipit mufassal "i hollësishëm" dhe përfshin një trevë të gjerë, që i kapërcen kufijtë e sanxhakut të Shkodrës. Ky sanxhak në vitin 1485 ndahej në katër kaza: të Shkodrës, të Podgoricës, të Pejës dhe të Bihorit. Kazatë ishin të ndara në njësi më të vogla administrative, në nahije. Përveç këtyre, në regjistër janë përfshirë edhe një pakicë fshatrash nga nahijet e Vuçiternit, të Prishtinës, të Prizrenit etj., që bënin pjesë në sanxhakun e Vuçiternit dhe të Prizrenit. Regjistri ka si shtojcë në fund regjistrimin e hollësishëm të nahijeve të Pipërit e të Kelmendit të bërë në vitin 1497. (Për shënime më të hollësishme shiko Defteri i regjistrimit ..., Hyrje, f. 3-46). 1 - Sûreti defter-i sancak-i Arvanid, H. Inalcik, Ankara 1954. 2 - Sûreti defter-i esami vilayeti Dibra, f. 124-176, Basbakanlik Arsivi, maliyeden mudever, nr.508. 3 - Shiko hollësitë po në këtë pjesë te Regjistri turk i vitit 1431 dhe Regjistri turk i vitit 1467. 4 - Po aty. 5 - M. Tërnava, Shqiptarët dhe qytetet e Kosovës në shek. XV-XVI, në revistën "Studime historike" nr. 2, 1979. 6 - Osnove za geografiju i geologiju Makedonija i Stara Srbija, libri III, Beograd 1911, f. 1169, 1194. Shiko për hollësi të tjera edhe te Mark Krasniqi, Disa burime pak të njohura mbi popullsinë e Kosovës, në rev. "Studime historike" nr. 2, 1979, f. 98. 7 - E. Çabej, Problemi i vendit të formimit të gjuhës shqipe, "Kuvendi I i studimeve ilire "Tiranë 1974, v.II, f. 26. 8 - R. Ismajli, Disa çështje të onomastikës mesjetare, në rev. "Studime filologjike" nr. 4, 1978. 9 - M. Tërnava, Shqiptarët në ..., SH 2, 1979. 10 - S. Pulaha, Elementi shqiptar sipas onomastikës të krahinave të sanxhakut të Shkodrës në vitet 1485-1582 I, II, III në revistën "Studime historike" nr. 1 dhe 2 e 4, 1972. 11 - Shiko hollësitë te po kjo pjesë te regjistrat e viteve 1431 e 1467. 12 - Defteri i regjistrimit ..., Hyrje, f. 5. 13 - R. Ismajli, Disa çështje ..., f. 152. 14 - Po aty, f. 157. 15 - Historia e Shqipërisë, v. I, 1967, f. 175-176. 16 - R. Ismajli, Disa çështje ..., 151; shiko edhe shën. nr. 1. 17 - M. Tërnava, Shqiptarët dhe qytetet ..., f. 109. **Kjo kumtesë paraqet një fragment të Hyrjes së një punimi të gjerë më të njëjtin titull. Prof. As. Dr. David Luka

03-12-2007, 05:40 AM	#4
Bond007 Plaku i forumit Anëtarësuar: Oct 2006 Postime: 1,584 Rrespekti: 84	Marin Barleti per Skenderbeun Barleti, ikonografia dhe poezitë e para për Skënderbeun Moikom Zeqo Kryevepra e Marin Barletit, për historinë dhe jetën e Gjergj Kastriot Skënderbeut, është ngjarja më e madhe kulturore jo vetëm për humanizmin shqiptar, por përgjithësisht edhe për kulturën dhe kujtesën e kombit tonë në shekullin XVI. Kjo kryevepër u përkthye gati në të gjithë gjuhët evropiane me shpejtësi. Eshtë përkthyer dhe në gjuhën shqipe nga latinisti i madh Stefan Prifti. Mund të themi se Stefan Prifti i kushtoi jetën e tij shqipërimit të kryeveprës Barletiane. Rëndësia e aktit letrar dhe historik të Marin Barletit është e shumëfishtë. Përfshin disa rrafshe të karakterit intelektual të mirëfilltë. Duke bazuar te botimi i parë i kësaj kryevepre të pashembullt dua t'u tërheq vëmendjen lexuesve në disa aspekte, që e kapërcejnë, ose janë në funksion të tekstit të mirëfilltë shkrimor. Libri i Barletit u botua në Romë në tipografinë e vëllezërve Vitabulis, të mbiquajtur si Albanozotë. Shumë dijetarë dhe historianë janë të mendimit se këta tipografë janë shqiptarë. Mbiemrimi i tyre si "Albanozoti" ndoshta nuk ka nevojë për koment. Libri shoqërohet me disa gravura, të cilat spikasin për stilin humanist gotik. Ikonografia e këtyre ilustrimeve grafike deri më sot nuk është realizuar. Studimet janë koncentruar në përmbajtjen e librit dhe jo në anën e tij pikturike. Ka ardhur koha që të thellohemi edhe në këtë aspekt. Përpjekja ime është e para e këtij lloji për të bërë publike një analizë dhe një sintezë të ikonografisë së librit të Barletit në lidhje të drejtëpërdrejtë me kulturën dhe shpirtin kombëtar të shqiptarëve në epokën passkënderbejane. Libri i Marin Barletit nuk ka shumë ilustrime. Kështu faqja në frontespic, ku është titulli "HISTORIA DE VITA ET HESTIS SCANDERBEGI EPIROTARUM PRINCIPIS", ("Historia e jetës dhe e bëmave të Skënderbeut Princit të Epirotëve") është e kornizuar me një numër grafikash që përmbajnë kompozime dhe subjekte të çuditëshme historike dhe mitologjike. Çfarë tregojnë më konkretisht këto subjekte? Çfarë simbolizon ikono-grafia e tyre e miniaturës? A janë të rastësishme dhe formale këto ilustrime? A është konsultuar me piktorin grafist apo ndërsjelltas? A i ka marrë artisti figurativ mendimet dhe idetë e Marin Barletit? Kjo është një çështje e madhe hulumtimi tepër e dobishme. Duke vëzhguar dhe interpretuar miniaturat unë dal në konkluzionin se artisti figurativ dhe autori i librit Barleti ynë kanë bashkëpunuar shumë ngushtë, se disa nga miniaturat janë të lidhura në mënyrë konkrete me motivet e skënderbejadës së lavdishme të shekullit XV. Gravurat e frontespicit përbëhen konkretisht nga 10 kompozime, që qëndrojnë më vehte, madje janë dhe të kornizuara qartë. Gravura e sipërme tregon një betejë luftarake me kalorës përballë njëri-tjetrit. Nga njëra anë janë shqiptarët që sulmojnë dhe nga ana tjetër janë kundërshtarët e tyre, të cilët bëjnë një jetë për jetë a vdekje. Figura kryesore mbi kalë e kësaj gravure në anën e majtë përfaqëson me sa duket Gjergj Kastriot Skënderbeun, ose një figurë kalorësi simbol i shqiptarëve. Prapa kalorësit janë dy këmbësorë që mbajnë armë të ngritura në duar. Një gravurë tjetër më poshtë paraqet në mes një qënie mitologjike me krahë, që është qartësisht një sfinks me gjoks gruaje me krahë shqiponjë dhe me trup luani. Fytyra e Sfinksit ka mbi kokë një diademë të hapur. Në anën e djathtë janë 5 figura, dhe një figurë martiri që rrëzohet i goditur me sa duket me shpatë. Nuk mund ta përcaktojmë domethënien e kësaj skene, mbase kemi të bëjmë me ndonjë martir të kishës, që lidhet me shekullin e XVI ose fundin e shekullit XV. Në anën tjetër të grifonit është një mbret i ulur në fron i cili ka një kurorë të dallushme, anash tij janë tre ushtarë me heshta ndër duar ndërsa përballë është një njeri, i cili ka ngritur duart përballë një flakadani. Mbreti është në pozën e njeriut që po dëgjon, kurse njeriu para fladakanit është ai që rrëfen. Eshtë pra kështu simboli i autorit, që tregon bëmat e të tjerëve, që shpalos heroizmin e shekujve. Kompozimet e tjera të miniaturave janë dy rreshta gjatësorë anash faqeve. Një skenë paraqet një mbret mbi kalë me kurorë, që ka anash dy kalorës dhe të gjynjëzuar para tij një figurë murgu. Një skenë tjetër paraqet 6 persona më saktë 5 prej tyre i janë të mbështjellë rreth e qark një njeriu me nderim. Ka shumë mundësi që ky është një mbret, mbase bëhet fjalë për vetë Skënderbeun. Një skenë e tretë është akoma më interesante, një grua mban në dorë një enë dhe blaton diçka përpara dy burrave që rrijnë në këmbë mbi një piedestal. Sipër këtij kompozimi është një shqiponjë dykrenare e cila paraqet një interes shumë të madh shkencor. Interesi është se për herë të parë ne kemi dëshminë e simbolit të flamurit të Gjergj Kastriot Skënderbeut, pra të shqiponjës dykrenore, të pranuar dhe të aprovuar nga vetë Marin Barleti. Një kompozim tjetër në miniaturë tregon tri vetë që masakroi me shpatë një grua martire. Kush është kjo martire? Mos kemi të bëjmë me figurën e Shën Luçisë, martires së famshme të krishtërimit, që ka patur një ndikim shumë të madh në trojet shqiptare sidomos në qytetin e Durrësit? Mos vallë masakrimi i kësaj gruaje simbolizon masakrimin e vetë figurës së Shqipërisë në formë të femërorizuar? Një kompozim më vehte paraqet dy djem që mbajnë në duar pishtarë dhe ecin në drejtime të kundërta me njëri-tjetrin, mbi kokat e tyre fluturojnë tre pëllumba. Këta simbolizojnë shpërndarësit e lajmeve të mira, pra të famës së heronjve. Në një tjetër kompozim, i cili është luftarak tregohet një hero i rrëzuar përtokë me mburojë në krahun e djathtë dhe shpatë dhe mbi të dy luftëtarë me armë. Në këtë simbolikë betejash është një simbol tipik i Romës, figura simbolike e ulkonjës dhe dy foshnjet, Romin dhe Romulin, që pijnë qumësht nga gjinjtë e ulkonjës. Në këtë kompozim është figura e një gruaje të ulur me dorën e djathtë në gjoks dhe para saj figura e një burri që diçka tregon me një kapele të shekullit XVI. Por ikonografia e librit përmban dhe dy gravura, njëra tregon vetë figurën e Gjergj Kastriot Skënderbeut në profil, me mjekër të gjatë, me një kapelë pa strehë dhe me flokë të rruar. Ky portret sipas studjuesve është gravura më autentike që paraqet Heroin shqiptar. Siç e kemi thënë edhe në ndonjë shkrim tjetër, libri i Barletit ka edhe gravurën e një burri të ri që mban në dorën e djathtë një libër, kurse dorën e majtë e ka të ngritur pak sipër, mbas shpinës së tij është muri i një kështjelle dhe një kullë e ngritur. Ai nuk ka mjekër dhe portreti i tij inteligjent është mjaft shprehës. Ky portret i përket vetë Marin Barletit. Grafika në fjalë është e një rëndësie kolosale. Kjo do të thotë që edhe miniaturat e tjera por edhe portreti i Skënderbeut janë bërë në bashkëpunim me artistin figurativ. Cikël më vete janë edhe gërmat gravura. Dua të kumtoj se grafikat miniaturiste për të cilat folëm më lart kanë rrethuar në mes të tyre dhe dy poezi në latinisht nga dy poetë bashkëkohës të Barletit, me sa duket miq të tij, që vlerësojnë shumë lart jo vetëm figurën e ndritshme të Skënderbeut por dhe vetë nismën e pavdekshme të shkrimtarit dhe dijetarit humanist. Poezitë janë shkruar në distikë, kanë karakter kushtimor, apologjik. Njëra është shkruar nga poeti Pjetër Reguli nga Viçensa, kurse tjetra nga Domeniko Alcenjano. Këta dy poetë kanë një rëndësi shumë të madhe për ne shqiptarët sepse ata janë të parët poetë në botë, që i kanë kushtuar poezi Gjergj Kastriot Skënderbeut. Të dy këta bëjnë kështu paraardhësit e traditës shekullore të poezisë së popujve të ndryshëm, që përmendin me nderim emrin e Skënderbeut dhe të Shqipërisë. Le të kujtojmë pas tyre emrat e shumë poetëve të mëdhenj si Ronsar, Agrippa, D'Obinje, Gabriel Ferni, Amadis Jamis, Luixhi Greto, Zhan Bussier, Margarita Sarroki, Lope De Vega, Kristofor Marlou, Edmund Spencer, Bajroni i madh etj. Unë i kam përkthyer poezitë nga latinishtja në shqip si më poshtë: Pjetër Reguli i Viçencës, (Shekulli XVI) * Kështu do të mahnitesh o lexues nga betejat e kapedanëve të famshëm heroikë. Ndër to çudi është Skënderbeu, rrufe e luftës, sa kënaqësi do të ndjesh kur të lexosh për të! Prijës i madh, trim e shpirt hero, kërdi ka bërë mbi turqit kaq mizorë! Se emri i tij do të thotë "Aleksandër i madh" mirëmbetsh o lexues me lavdinë e tij përherë! Domeniko de Alcenjano i Padovës, (Shekulli XVI) * Në qoftë se ti lexues do të tejshohësh me aftësinë tënde në këtë vepër madhështore, ke për ta çuar famën e autorit deri në zenith, se ai këndoi Skënderbeun, bir i një populli të lartë. Këndoi trimëritë e bëmat e prijësit arbër që asnjë mangut nuk i le Kamilit të madh. I pakrahasueshëm në fitore, i shkatërroi me ngulm ushtritë pafund të perandorëve sulltanë. Le të gëzojë e larta Arbëri për këto triumfe, le të ngrejë në qiell veprat e princit të vet. Gazeta Shqiptare 22 Mars 2001

03-12-2007, 05:42 AM	#5
Bond007 Plaku i forumit Anëtarësuar: Oct 2006 Postime: 1,584 Rrespekti: 84	Gjergj Kastriot Skënderbeu Gjergj Kastrioti lindi në Krujë dhe ishte djali i Gjon Kastriotit, princit të Shqipërisë së mesme i cili ishte i obliguar që Perandorisë Turke ti paguajë tatim. Në mënyrë që të sigurojë besnikërinë e prijësve lokal Sultani i merrte djemtë e tyre dhe i dërgonte në Turqi. Gjergj Kastrioti përcjelli shkollën ushtarake në Perandorinë Turke dhe që i emëruar Skender Beu që në turqishtë do të thotë princi Aleksandër. Ai qe i dalluar si një nga oficerët më të mirë në disa skuadra Osmane në Azinë e Vogël dhe Europë, për çka edhe morri nga Sultani titullin e Gjeneralit. Skenderbeu luftoi edhe kundër Grekëve, Serbve dhe Hungarezve, dhe disa burime thojnë se ka mbajtur lidhje të fshehta me Raguzë, Venedikun, Vladislasin e Hungarisë si dhe Alfonsin e V të Napolit. Sultani Murati i II ia dha titullin Vali çka e bëri Gjergj Kastriotin Guvernator Gjeneral të disa krahinave të Shqipërisë. Më 1443, gjatë betejës kundër Hungarezëve te Nishi, ai e lëshoi ushtrinë Osmane dhe shkoi në Krujë. Në kalanë e Krujës Skenderbeu ngriti Flamurin Shqipëtarë, flamurin e kuq më shqiponjë të zezë dykrerëshe në mes, dhe tha fjalin e njohur: "Nuk ju solla unë lirinë, ate e gjeta këtu, në mesin e juve". Gjergj Kastrioti arriti të bashkojë të gjithë princat Shqipëtar në qytetin e Lezhës (Lidhja e Lezhës, 1444) dhe ti udhëheqi ata në luftën kundër Turqve. Gjatë 25 viteve të ardhshme ai luftoi, me forca që rrallë herë kalonin 20.000 ushtarë, me ushtrinë më të fuqishme të asaj kohe dhe arriti që të dal fitues për 25 vjetë të tëra. Më 1450 Ushtria Turke qe e udhëhequr nga vetë Sultan Murati i II i cili vdiq gjatë rrugës duke e kthyer nga beteja e hupur. Dy herë të tjera , më 1466 dhe 1467, Mehmeti i II, pushtuesi i Konstantinopolit, udhëheqi ushtrinë Turke kundër Skenderbeut dhe dështoi. Perandoria Turke provoi ta pushtoi Krujën 24 herë dhe dështoi të 24 herët. Për një të katërtën e shekullit Skenderbeu ndaloi pushtimin Turk në Evropën Katolike. Pasë vdekjes së tijë më 1468 në Lezhë nga shkaqet natyrore, ushtarët e tijë u bënë rezistencë Turqve për 12 vjetë. Më 1480 Shqipëria definitivishtë u pushtua nga Perandoria Turke. Kur Turqit e gjetën vorrin e Skenderbeut në kishën e Shën Nikut në Lezhë, e hapën ate dhe morrën eshtrat e Skenderbeut për të cilat besohej se sjellin fat. Më 1480 Turqit ndërmorrën pushtimin në Itali dhe pushtuan qytetin e Otrantos. Skenderbeu dhe vepra e tijë nuk mbetën të përmenden vetëm në tokat Shqipëtare. Volteri ka menduar se Perandoria Bizantine do të kishte egzistuar sikur të kishte një udhëheqës sikur Skenderbeun. Disa poet dhe kompozitorë gjithashtu kanë gjetë inspirimin e vetë në mjeshtërinë ushtarake të tijë. Poeti Francez i shekullit 19, Ronsard, shkroi një vjershë kushtuar Gjergj Kastriotit. Të njejtën gjë bëri edhe poeti Amerikan i shekullit 19, Longfellow. Antonio Vivaldi komponoi operën e cila titullohet Skenderbeu. Skenderbeu sot është hero kombëtar i Shqipërisë. Shumë muzeume dhe monumente janë ngritur në nder të tijë anembanë Shqipërisë dhe në mesin e tyre edhe Muzeumi i Skenderbeut në kalanë e famshme të Krujës.

03-12-2007, 05:43 AM	#6
Bond007 Plaku i forumit Anëtarësuar: Oct 2006 Postime: 1,584 Rrespekti: 84	Shekspir dhe Skenderbeu Ne nje nga sallat e Corpus Christi College, ne Universitetin e Cambridge-it ne Angli, midis pikturave te tjera te shumta, gjendet e varur edhe nje portret i nje njeriu, i cili, qe nga lartesite e 400 vjeteve, vazhdon te shohe me te njejten veshtrim te heshtur studentet e panumert qe koha i sjell perpara tij. Simbas regjistrave dhe vertetimeve nga burime te treta, ai eshte portreti origjinal i Christofer Marlowe. Nje punim vaji tipik i asaj kohe, dhe ne nje kend te saj bashke me shenimin e vitit 1585, si viti i berjes se portretit, eshte dhe nje citim latinisht: "Quod me nutrit me destruit". Christofer Marlowe eshte nje nga poetet dhe dramaturget me te medhenj te letersise angleze, i cili brenda jetes se tij te shkurter (jetoi vetem 29 vjet) qe ne gjendje te ndriconte me nje drite aq te forte sa qe ajo drite shihet edhe sot e kesaj dite. Marlow ishte nje nga 9 femijet e nje kepucari. Duke i pas dhene natyra (ose zoti)nje mendje shume te afte, ai vazhdon shkollen dhe ne nje fare pike i ofrohet edhe nje burse per te vazhduar ne kolegj, ku ai studion biblen, filozofi, histori. Ne fund, mbasi desh e perjashtuan nga shkolla per mungesa te shumta te paarsyeshme, me nderhyrje nga keshilli privat i mbretereshes, arriti te marre Bachelor of Arts nga Corpus Christi College ne Cambridge. Shume shpejt behet i njohur per poemat dhe dramat e tij, krijime qe i hapin dyert me te larta te shoqerise londineze, por ne te njeten kohe behet i njohtur ca edhe me shume per menyren jo te zakonshme te te jetuarit. Ai beri gjithshka. Ishte agjent i sherbimeve sekrete te mbretereshes, u burgos dy here per historira qe mbaruan me nga nje te vdekur. Nje here e perzune nga Hollanda si fallsifikator monedhash floriri (ne nje nga vacanzat e tij ne burg, thone se u njoh me nje cifut qe e inicioi ne fallsifikim monedhash), dhe se fundi arriti deri ne ate pike sa t`ia bente borxh kishes, kur deklaroi se bibla ishte inkonsistente. Kunder tij u pregadit nje dosje per atheizem dhe blasfemi, krime keto te denueshme me vdekje, dhe shoku i tij i dhomes, nen torture, pohoi se disa shenime qe flisnin mbi inkonsistencen e bibles, ishin shkruar nga dora e Christofer Marlowe. Para se ti vinte ora per te dale ne gjyq, Marlowe, mbasi kishte ngrene e kishte pire ne nje lokal me emer ne Londer, ben sherr me nje mikun e tij ne lidhje me pagesen e kontos, dhe ne zenie e siper, miku i tij, mbasi i merr nje thike qe Marlow e kishte ne dor, ia ngul tej pertej ne sy, duke e lene te vdekur ne vend. Mbas dy ditesh e varrosen ne nje varr pa emer, dhe me siguri Marlowe njeri do te ishte harruar neper erresiren e historise sikur te mos ekzistonte Marlowe poet e dramaturg. Marlowe ne 6 vjetet e tij te krijimtarise dramaturgjike shkroi shume vepra por nga me te njohurat per kritiken jane Dr Faust, The jew of Malta, Edward II , etj etj. ...Come with me, and be my love And we will all the pleasure prove That valleys, groves, hills and fields Woods or steepy mountains yields... Per te thone se nese Shekspiri ishte si drita e mengjezit ne letersine angleze, ai ishte Ylli i mengjezit i saj. Deri ketu, rendi kronologjik i ngjarjeve, megjithese ka te beje me nje personazh ne limitet e te jashtezakonshmes, eshte me se normal e i zakonshme per se. Por ajo qe e ben te vecante rastin e tij, eshte fakti se shume nga studiuesit, kritiket dhe historianet e sotem mendojne se nuk duhet bere dallim midis Marlowe dhe William Shakespeare, sepse ata jane i njejti person. Pervec analizes se menyres se te shkruajturit dhe te shprehurit, qe simbas kritikes, eshte shume e perafert, nje teori qe mbeshtet njeshmerine midis dy personazheve, bazon analizen e vet pikerisht ne portretin qe u permend ne fillim te shkrimit. Simbas autorit te nje libri me titullin ""In Search of Christopher Marlowe: A Pictorian Biography", qe perpiqet te vertetoje kete teori, ne lidhje me adagion qe gjendesh ne portretin e permendur me lart, autori thote: ..."Simbas profesor Gilbert Highet, clasicist amerikan, paralelja e saj e sakte nuk gjendet ne asnje nga shkrimet e autoreve te vjeter greke dhe latine, te cilet Marlow mund ti kete perdorur si burime; po keshtu, ajo nuk gjendet as ne punimet e shkrimtareve angleze para Marlow-it. Cuditerish, riperdorimi i saj e pare gjehet ne nje veper disi me te vonet te Shekspirit; se pari ne Sonetin LXXIII, ne nje perkthim anglisht "i konsumuar prej asaj me te cilen ushqehesh", dhe ne nje varjant te nje versioni latin te Perikliut, akti i II, skena 2, rrjeshti 33, kur kaloresi i katert, qe mban nje pishtar te kthyer me koke posht qe po konsumohesh nga flaka e tij, ka nje moto:"'Quod me alit me extinguit"... Ne nje liber tjeter me titullin "The Murder of the Man Who Was Shakespeare", autori shpjegon: ..." Ne dimrin e vitit 1954 une vizitova profesor Gilbert Highet te Columbia University per te sqaruar nese motoja latine ne portretin e Corpus Christi College ishte perdorur nga autore greke ose latine te antikitetit, meqenese ekzistonte mundesia qe ajo moto, duke qene e mirenjohur nga latinistet elizabetiane tekohes, mund ti ishte ofruar Marlowe me ane te shkrimeve te tyre. Gilbert Highet eshte nje nga shkollaret clasiciste me te njohur te Amerikes, i cili eshte i specializuar ne greqisht dhe latinisht. Une i tregova atij moton, dhe e pyeta nese mund te percaktonte origjinen e saj ne antikitet. Me tha te prisja. Pastaj per mbi dy ore ai u mor me libra te leksikut latin dhe grek, libra referimesh dhe concordimesh te cdo natyre e pershkrimi. Mbasi e konsumoi veten dhe te gjitha librat e tij te refernces, ai me tha: "Asnje grek ose latin nuk e ka perdorur ndonjehere kete moto. As kete dhe as ndonje te perafert me te. Me duhet te konkludoj qe krijimi i saj eshte unik dhe teper individual-qartesish unik dhe individual." Konkluzioni, i parrezistueshem, eshte se duke qene se te gjitha pikat identifikuese te portretit te cojne tek Marlowe dhe se motoja e tij riduket ne nje nga pjeset e Shekspirit (Pericles), "motoja eshte unike dhe individuale", dhe meqenese teza ime eshte se Marlowe shkruajti veprat e Shekspirit, atehere kjo eshte nje konfirmim tjeter qe verteton autoresine e Marlowe, fakt i cili mund te vihet perkrah ngjashmerise se pabesueshme ndermejt portretit te Corpus Christi dhe gravures se autorit-autorit real- te pjeseve"... Ajo qe e ben me interesante kete pershkrimin te ketyre koheve te mjegullta e te largeta dhe qe ne nje fare menyre ben nje lidhje indirekte te ketyre autoreve te famshem me Shqiperine, ose me sakte me shqiptaret, eshte fakti se dihet historikisht se vepra e pare per skene e Christofer Marlowe ka qene "The True History of George Scanderbeg", bazuar ne jeten e Princit te Krishtere te Shqiperise, veper e cila ka humbur. Nje nga vecorite e Marlowe ishte se ai ishte aq i sukseshme si dramaturg sa veprat e tij luheshin ne teatrin dhe nga trupa me e mire e kohes. Ne qofte se ashtu sic thuhet nga disa specialiste, eshte e vertet se Marlowe eshte Shekspiri, do ishte shume interesante te dihej se cfare permbante e si zhvillohesh vepra e tij mbi Skenderbeun. Une nga Marlow njoh thuajse asgje, por Sheksipirin e kam lexuar gjeresisht. Jul Cesari i famshem, elegjia e Mark Antonit per Cesarin e vrare, ankthi i konspiratoreve dhe vdekja e palavdishme e tyre, mundet ne nje fare menyre te na japin nje ide se cfare force mund te arrije fjala ne penen e Shekspirit. Le te flase vete Shekspiri: BRUTUS Romans, countrymen, and lovers! hear me for my cause, and be silent, that you may hear: believe me for mine honour, and have respect to mine honour, that you may believe: censure me in your wisdom, and awake your senses, that you may the better judge. If there be any in this assembly, any dear friend of Caesar's, to him I say, that Brutus' love to Caesar was no less than his. If then that friend demand why Brutus rose against Caesar, this is my answer: --Not that I loved Caesar less, but that I loved Rome more. Had you rather Caesar were living and die all slaves, than that Caesar were dead, to live all free men? As Caesar loved me, I weep for him; as he was fortunate, I rejoice at it; as he was valiant, I honour him: but, as he was ambitious, I slew him. There is tears for his love; joy for his fortune; honour for his valour; and death for his ambition. Who is here so base that would be a bondman? If any, speak; for him have I offended. Who is here so rude that would not be a Roman? If any, speak; for him have I offended. Who is here so vile that will not love his country? If any, speak; for him have I offended. I pause for a reply. ANTONY Good friends, sweet friends, let me not stir you up To such a sudden flood of mutiny. They that have done this deed are honourable: What private griefs they have, alas, I know not, That made them do it: they are wise and honourable, And will, no doubt, with reasons answer you. I come not, friends, to steal away your hearts: I am no orator, as Brutus is; But, as you know me all, a plain blunt man, That love my friend; and that they know full well That gave me public leave to speak of him: For I have neither wit, nor words, nor worth, Action, nor utterance, nor the power of speech, To stir men's blood: I only speak right on; I tell you that which you yourselves do know; Show you sweet Caesar's wounds, poor poor dumb mouths, And bid them speak for me: but were I Brutus, And Brutus Antony, there were an Antony Would ruffle up your spirits and put a tongue In every wound of Caesar that should move The stones of Rome to rise and mutiny. Cfare do te kishte qene ne gjendje bardi i famshem te vinte ne gojen dhe ne vepren e Skenderbeut? Si do e kishte pershkruar rigjetjen e krishterimit prej tij dhe furine e shqiptareve mbi turqit e pafe? Asnje s`mund ta dije. Bile eshte e veshtire per ta marre edhe me mend. Ajo cfare mund te bejme eshte vetem te enderrojme, e te kenaqemi me shijen qe nje enderr e bukur te le kur zgjohesh ne mengjes. Ne fund te fundit edhe keto rrjeshta s`jane vecse nje enderr. Por nga ato qe shihen me sy hapur dhe ne mesin e nates.

03-12-2007, 05:51 AM	#8
Bond007 Plaku i forumit Anëtarësuar: Oct 2006 Postime: 1,584 Rrespekti: 84

03-12-2007, 05:53 AM	#9
Bond007 Plaku i forumit Anëtarësuar: Oct 2006 Postime: 1,584 Rrespekti: 84	Kosova gjatë luftërave austro-turke Ç’thonë dokumentet italiane për një periudhë ngjarjesh të mëdha, në të cilat ishte përfshirë Kosova e gjysmës së dytë të shek. XVII? Përse historiografia serbe, që i quan këto ngjarje si tragjedinë më të madhe serbe pas Betejës së Parë të Kosovës, anashkalon njoftimet burimore për zhvillimet në këtë periudhë dhe veçmas për përbërjen etnike të Kosovës dhe të trevave rreth saj...? PROF. DR. JAHJA DRANÇOLLI Në gjysmën e dytë shek. XVII, Kosova qe përfshirë në ngjarje përmasash të mëdha. E quajmë të nevojshme që me këtë rast të paraqesim disa njfotime që dalin nga dokumentet italiane, të cilat deri vonë nuk kanë qenë objekt I ndonjë studimi të veçantë në historiografinë tonë. Ndryshe nga historiografia shqiptare, historiografia serbe këto zhvillime i ka parë si tragjedinë më të madhe që i ngjau popullit serb pas Betejës së Parë të Kosovës (1389). Ç’thonë dokumentet? Dokumentet italiane që i referohen gjendjes në Kosovë dhe më gjerësisht trevave shqiptare, gjatë kësaj periudhe, ruhen kryesisht në arkive e biblioteka të Firencës, Milanos, Romës, Vatikanit, Venedikut etj. Krahas dokumenteve zyrtare, të dhëna me interes ndeshim edhe në vepra të historianëve të hershëm dhe të kronistëve të kohës, të cilët kishin përcjellë me kujdes luftërat dhe kryengritjet që kishin kapluar Ballkanin gjatë gjysmës së dytë të shek. XVII. Vend të veçantë në këtë aspekt zënë veprat monumentale të kontit Luigji Marsili, abatit Kamilo Kontarini, historianëve Simpliqano Bizozeri, Qiro Gjaneli etj. Rol të veçantë rreth ndriçimit të kësaj çështjeje paraqesin edhe njoftimet që ofrojnë relatorët e papatit, të cilët, nëpërmjet kishës romane, kishin qenë të inkuadruar drejtpërdrejt në ngjarjet që kishin përfshirë Kosovën. Dy burra të shquar të kishës shqiptare-romane, Pjetër Bogdani dhe Tomë Rospasari, madje qenë udhëheqës të kryengritjeve çlirimtare. Dokumentet në shqyrtim sjellin njoftime që hedhin dritë mbi raportet e popullsisë shqiptare të trevave, që u kapluan nga luftërat çlirimtare me përfaqësues kryesorë të ushtrisë austriake, të cilët, falë kryengritjes së popullsisë shqiptare, arritën të depërtonin pa pengesa deri në Lumë dhe në treva shqiptare të Maqedonisë së sotme. Kryengritësit shqiptarë, të kishterë e myslimanë, u rreshtuan përkrah forcave ushtarake austriake, duke krijuar njësi të veçanta me oficerë shqiptarë, si kapitenë, nënkolonelë etj. Ajo që tërheq më tepër vëmendjen, është fakti se këtu u vunë bazat e bashkëpunimit luftarak midis shqiptarëve të fiseve të ndryshme në luftë për liri, që shërbyen si gurthemeltar për historinë e ardhshme të kombit tonë. Për pjesëmarrjen e populates shqiptare myslimane në luftëra çlirimtare, në mënyrë të qartë bën fjalë edhe një relacion i Pjetër Budit, ku thuhet: “...jo pak here myslimanët ishin prirur që të merrnin pjesë në kryengritje të armatosura”. Ndërkaq, toleranca fetare e popullatës shqiptare, në prag të luftërave austro-turke, shihet edhe nga një relacion i Pjetër Bogdanit, I cili drejtoi ceromoninë fetare tradicionale të gushtit në brigjet e Drinit të Bardhë, në trevën e Prizrenit, në të cilën morën pjesë banorë katolikë, myslimanë dhe ortodoksë të kësaj treve. Idetë largvajtëse të Bogdanit Kaptinë të veçantë në kuvende ballkanike në luftë kundër turqve paraqet shëmbëlltyra madhore e argjipeshkvit humanist dhe burrit dituror Pjetër Bogdani. Rëndësia e këtij veprimtari shihet sidomos në organizimin e kryengritjeve çlirimtare shqiptare në Kosovë e Malësi kundër turqve dhe në koordinimin e lëvizjes çlirimtare shqiptare me ushtritë austriake e venedikase. Lidhur me aktivitetin e Bogdanit në Malësi dhe në Kosovë shprehen qartë edhe dokumentet zyrtare venedikase: “E questo prelato utile a negoziati con i Popoli dei Monti dell Albania...” Në këtë kuadër, Bogdani, së bashku me krerë të tjerë shqiptarë, me entuziazëm pritën trupat austriake në krye me gjeneralin Pikolomini në portat e Prizrenit. Në këtë qytet u zhvilluan edhe një varg bisedimesh midis Bogdanit e Pikolominit. Megjithatë, i tërë dokumentacioni i kohës, pa marrë parasysh se nga cili burim vjen, nuk është përfillur nga një pjesë e hiatorianëve të djeshëm dhe të sotëm serbë, të cilët, duke e heshtur aktivitetin luftarak e diplomatic të humanistit tonë, meritat e tij ia atribuajnë patrikut Arsenije Cërnojeviq III, i cili, ndryshe nga Bogdani, qe një figurë margjinale dhe nga frika e luftës kishte braktisur Pejën. E quaj me vend të theksoj se, në këtë periudhë ndërlikimesh dhe luftërash në Kosovë dhe më gjerë, Bogddani përpunoi një ide largvajtëse që shpiente në përspektivë sovranitetin shtetëror e kishtar. Një segment nga kjo ide është edhe ngritja e një institucioni të lartë kishtar shqiptar, më i lartë se ai I argjipeshkvisë, i cili do të ballafoaqohet nga pozita të njëjta me Patrikanën e Pejës. Argjipeshkvi ynë nuk kërkonte një kishë shqiptare-romane autoqefale, por një patriarkat të varur, sikurse ishte patriarkati i Republikës së Venedikut. Ky patriarkat do të fitonte të drejtën e ligjëruar që të përfshinte në vartësinë e vet tri argjipeshkvitë shqiptare-romane të asaj kohe, të Tivarit, Durrësit dhe të Shkupit. Paramendohej që qendra e këtij patriarkati të ishte treva e Kelmendit. Me këtë politikë largvajtëse shprehen prirjet e Bogdanit drejt bashkimit shtetëror, religjioz e kulturor të trojeve shqiptare në gjysmën e dytë të shek. XVII. Edhe pse Roma nuk e pranoi këtë ide, ajo mbeti në qarkullim një kohë të gjatë, madje filloi të popullarizohat aq shumë, saqë Bogdani filloi të mbiquhej Patriarku i Kelmendit dhe argjipeshkëv i Shkupit ose anasjelltas. Me këtë titull e gjejmë në dokumente zyrtare të kohës. Në anë tjetër, sipas L. Marsilit, qendra e patrikut të rashianëve ishte në Pejë, trevë e kelmendasve shqiptarë: “Il Patriarca dei Rasciani che stalla in Ipek, loco de “Albanesi Climenti”. Prania e shqiptarëve në Nish Burimet që i kemi në dorë, të cilat dalin nga provinienca italiane, japin njoftime edhe për aksionet e aleatëve të krishterë në luftë kundër turqve në Kosovë dhe pjesë të skajshme të saj. Këtej, sipas tyre provohet se gjenerali Pikolomini bëri përpjekje të vinte kontakte me shqiptarët e trevës së Nishit, Prokules e Toplicës dhe prej këndej të dilte në Lab (Llap), gjë që arriti pa vështirësi. Me të arritur këtu, ai rrethoi Prishtinën, ku ishin të vendosur trupat e Mahmut Pashës. Meqë u zu ngoje Nishi (qendër e njohur e Dardanisë së antikitetit) në realacion me shqiptarët, është me interes të përmendet një detaj që del nga jeta e Tomë Rospasarit, ku bëhet fjalë edhe për praninë e shqiptarëve në Nish gjatë luftërave austro- turke: “...venni a Belgrado, da dove fui novo richiamato e Nissa dall’ Eccellentissimo Generale Conte Vetrani per causa della lingua natione albanesi”. Zyrat e noterisë dhe kancelarisë italiane shënuan edhe ndërhyrjet e gjeneralit Pikolomini në trevën e Pejës, Prizrenit e Shkupit. Pasi që në fillim të muajit nëntor të vitit 1689 kishte hyrë Pikolomini në Prizren, atje qe i pritur duarhapur nga popullata e qytetit, e shoqëruar nga 20.000 vullnetarë. Për ta përfituar masën vullnetare, merita u takonte Bogdanit dhe françeskanit Tomë Rospasarit. Gjithashtu, Pikolomini u prit mirë edhe në Shkup nga popullata shqiptare e qytetit, gjë që dëshmohet nga një korrespondencë nga Vjena që mban datën e 20 nëntorit 1689: “Arbërit dhe Arnautët, si dhe popuj të tjerë të kësaj treve, si të krishterë, ashtu dhe myslimanë...” (Venezia, Fondazione Cini). Gjenerali Pikolomini ushqente shpresa të mëdha se, përveç populates shqiptare të Prizrenit e Pejës, do t’i përfitonte për aleatë edhe malësorët shqiptarë të Malit të Zi. Kur është fjala për malësorët, është me interes të spikatet këtu një pasazh, ku si miq të perandorit austriak Leopoldit I përmendën edhe shqiptarët e Rozhajës dhe të Bellopojës. Prishja e aleancës shqiptaro- austriake Republika e Venedikut i përcillte me vigjilencë të madhe ngjarjet që kapluan Kosovën gjatë viteve 1689-1690. Senati venedikas dhe proveditorët e Venedikut në Dalmaci qenë të interesuar për çlirimin e Pejës nga sunduesi turk. Në këtë kohë, kishte hyrë në Pejë gjeneral Pikolomini. Nga burimet venedikase del e qartë se Pikolomini nuk pati rast të takohej me patrikun Arsenije III Cërnojeviq, I cili, pasi që kishte kapluar zjarri I luftës Pejën, kishte ikur në Nikshiq. Popullata shqiptare, e shtyrë në një anë nga besimtarët venedikas dhe në anën tjetër nga veprimet e ashpra të hercogut Holshtajn, i cili mori postin e kryeeprorit ushtarak pas vdekjes së Pikolominit, dukshëm filloi të largohej nga aleatët e deridjeshëm austriakë. Praninë austriake në trevën e Kosovës e vështirësoi edhe vdekja e Pjetër Bogdanit, bashkëpunëtor më i shquar i Pikolominit. Situata mori pikën e vlimit midis aleatëve austriakë e shqiptarë, sidomos kur trupat e hercogut Holshtajn u futën në Lumë për t’i djegur më tepër se tridhjetë fshatra shqiptare. Eshtë për të vënë re se dokumentet e burimit venedikas, për shkaqe të politikës së çastit, në këtë pikë ruajnë një dozë subjektivizmi. Po këto burime, edhe pse për disa ngjarje japin hollësi me interes të veçantë, heshtin gjendjen në Kosovë pas disfatës së aleancës së krishterë në Kaçanik. Përjashtim në këtë aspekt bën një njoftim që mban datën e 12 shkurtit të vitit 1690, ku një dëshmitar flet në mënyrë mbresëlënëse për tragjedinë e Kosovës...: “Egërsitë e reja të tatarëve për ta shfryrë shtazarinë e vet çnjerëzore mbi arbërit dhe arnautët, duke djegur shumë fshatra, duke i vrarë mizorisht ata banorë të mjerë vetëm nga që kishin treguar respekt dhe kishin ndihmuar ushtrinë gjermane...” Çështje në vete gjatë luftërave austro-turke ndër shqiptarët paraqet procesi i islamizmit dhe revolta e shqiptarëve myslimanë kundër pushtetit turk. Pjesëmarrja e shqiptarëve myslimanë në luftëra kundër pushtuesve osman nuk qe i vogël, gjë që provohet më së miri nga një lajm i P. Budit drejtuar kardinalit Gjokadino në vitin 1621. Sipas disa njoftimeve që ruhen në dorëshkrimet e Bibliotekës e të Arkivit Shtetëror të Bosnjës, autor i të cilave është konti Luigji Marsili, provohet se shqiptarët në përgjithësi qenë të ndarë në gjashtë apo shtatë krahina, të gjithë i përkasin ritit ortodoks: “Gli Albanesi...tutti di rito scismatico”, përveç Kelmendit që në tërësi i përkiste religjionit katolik. Serbë, apo shqiptarë të ritit ortodoks? Ky njoftim dhe disa njoftime të tjera të ngjashme të burimit të njëjtë, ripohojnë se, nga kapërcyelli i shek. XVII ende nuk ishte kryer procesi i islamizimit ndër shqiptarët dhe se kryengritësit skizmatik që i ndeshim në luftëra kundër turqve, nuk qenë serbë të udhëhequr nga Arsenie Cërnojeviqi III, sikur përpiqen të shpjegojnë disa historianë serbë, por shqiptarët e ritit ortodoks, në shumicë dhe serbët ortodoksë në pakicë, të cilët luftuan kundër armikut të përbashkët. Dokumentacioni i kohës provon se treva e Kosovës gjatë luftërave austro-turke, kryesisht qe e banuar nga popullsia shqiptare dhe se kjo trevë përfshihej në kuadër të konceptit shqiptar. Që këtej, popullatën vendëse të trojeve në fjalë në të shumtën e rasteve e ndeshim të bartnin etnonimin “albanesi”, “arnaut”, që në essence kanë kuptim të njëjtë. Por në të njëjtën kohë dokumentet që dalin nga zyra e papatit, Kosovën e regjistrojnë në kuadër të konceptit Servia (Serbia). Kështu, te P. Bogdani, edhe pse qe shqiptar i Kosovës, në shkrime të veta italisht e latinisht, përdorte emërtimet gjeografike që kishte përvetësuar administrata kishtare katolike, e cila për sa u përket trojeve shqiptare përdorte edhe emërtimet e trashëguara nga periudha paraosmane, konkretisht emërtimet e zyrtarizuara gjatë sundimit anzhuin në shek. XIII. Kështu, bie fjala, ai quante Arbëri (Albania), ashtu si dhe aktet e zyrave perëndimore, vetëm viset që kishin hyrë në Mbretërinë e Arbërisë të krijuar në kohën e Karl Anzhusë (1272), kure Kosovën, sadoqë banohej nga popullata shqiptare, vazhdonte të përfshinte, ashtu si në shekullin XIII nën emërtimin Servia, edhe pse shteti serb, si dhe Mbretëria e Arbërisë, kishin tre shekuj që ishin përmbysur. Krahas etnonimit “albanese” dhe shtetit “Albania”, gjatë përiudhës që kemi në shqyrtim, ndeshim edhe etnonimin epirot dhe shtetin e Epirit; maqedon e Maqedoni, që i referohen etnonimit Arbër dhe shtetit të Arbërisë. Përveç konceptit Kosova, si pjesë e Arbërisë dhe pjesë e Epirit, në një relacion që ruhet në Arkivin Mediçi të Firencës, e ndeshim Kosovën si koncept të rajonit të gjerë: “Relazioni di quanto nel paese di Cossova”. Pasqyrë më të qartë për aspektin gjeopolotik të Arbërisë gjatë luftërave austro-turke e shohim të shpjeguar në njërën ndër veprat e Luigji Marsilit, personalitet që njihte drejtpërdrejt gjendjen në Shqipëri. Ky di për Shqipërin turke (Albania Turca), Shqipërinë e lirë (Albania Libera) dhe Shqipërinë venedikase (Albania Veneta). Duke përmbyllur, e quaj më vend të konstatoj se dokumentacioni italian plotëson mjaft mirë dokumentacionin e burimit austriak e turk për çështjen e Kosovës gjatë luftërave austro-turke dhe kjo lëndë ofron dëshmi të pakundërshtueshme për inkuadrimin e shqiptarëve të Kosovës në rrjedhat e ngjarjeve të mëdha të kësaj kohe.

03-12-2007, 05:54 AM	#10
Bond007 Plaku i forumit Anëtarësuar: Oct 2006 Postime: 1,584 Rrespekti: 84	Doreshkrim Historik Unikal i shek. XVIII Fondit të Muzeut Kombëtar i dorëzohet një dorëshkrim historik unikal -I takon shekullit të XVIII- TIRANE, 17 Korrik/ATSH-Klotilda Harka Një dorëshkrim me titull "Lashtësitë ilire", prej 800 faqe me format të madh, unikal për historinë e popullit shqiptar, i cili daton fillimet e shekullit XVIII-të, është zbuluar në Padova të Italisë nga Prof.Dr.Dhimitër Pilika - bëri të ditur për ATSH-në drejtori i Muzeut Historik Kombëtar, dr.Moikom Zeqo. Kopja e fotokopjuar e dorëshkrimit, i është dorëzuar të Mërkurën fondit të MHK-së nga Prof. Dr. Pilika. Dorëshkrimi është i shkruar në latinishten humanistike dhe mban autorësinë e një grupi autorësh, emrat e të cilëve nuk shënohen në libër. Sipas prof. Pilikës, "origjina e dorëshkrimit ka mundësi të lidhet me një grup studiuesish, që mund të kenë jetuar dhe në Shqipëri". Më pas dorëshkrimi është dorëzuar në arkivin e Venedikut dhe aktualisht ndodhet ne arkivin e Padovës (Itali), ku Pilika bëri fotokopjimin fotografik të gjithë dorëshkrimit. Zbardhja e dorëshkrimit është bërë në Francë, që sipas Zeqos është një thesar për këtë muze pasi asnjë popull në Evropë, po as edhe në botë, në fillim të shek. XVIII-të, nuk ka një dorëshkrim me këtë volum dhe këtë përmbajtje. Sipas drejtorit Zeqo, dorëshkrimi është i shkruar në latinisht në kaligrafi dore, dhe ka si nëntituj: "Për çështjen e Ilirisë së Vogël dhe Dalmacisë - diskutime" si dhe "Analet e Ilirisë që nga përmbytja e Noes deri në kohën e Çezarit (perandor romak), principatat ilire", dhe është i ndarë në dy pjesë "Libri I dhe "libri II". Sipas Zeqos, "ky studim është i organizuar sipas sistemit shkencor, me citime të autorëve antikë dhe mesjetarë dhe fillon me listën e kapitujve si dhe me listën e autorëve ku është mbështetur studimi shumëdimensional". Në listën e autorëve një vend të veçantë zënë dhe humanistët e mëdhenj shqiptarë si: Marin Barleti i shek. XVI-të dhe Frang Bardhi i shek. XVII-të. Autorët kanë shfrytëzuar për literaturë 100 autorë të antikitetit grek e romak, autorë ilir të shek. IV-ët si dhe etër të Kishës, si Shën Ambroi, Akuini, Delarmini, etj. Libri në dorëshkrim, është një nga studimet e rëndësishme që është bërë deri më sot për ilirët, ku i jepet rëndësi tezës se shqiptarët janë pasardhës të ilirëve, tezë që shkencërisht u formulua në fund të shek. XIX-të. Gjithashtu në këtë studim janë marrë në konsideratë të gjitha burimet për qytete kryesore shqiptare si: Durrësi, Apollonia, Shkodra, Lyhnidi, Vlora, etj. Zeqo shprehet se, "një pasuri kolosale është koleksioni i mbishkrimeve latine të monumenteve romake në truallin shqiptar". Mbishkrimet i përkasin monumenteve mbivarrore të shek.II-të - shek.III-të, dhe që aktualisht nuk ekzistojnë më. Këto mbishkrime latine janë një dimension arkeologjik që pasuron historinë e Shqipërisë me të dhëna të reja. Kështu mbishkrime që lidhen me Shkodrën, qytetin ilir të Salones (Dalmacinë), mbajnë shpesh emrin etnik të Ilirisë. Mbishkrimet latine flasin për hyjnitë pagane të cilat kanë pasur rol të madh tek ilirët dhe për disa hyjni të periudhës së krishtërimit si: Misra dhe Sabat. Zeqo sqaron se, "grupi i autorëve që kanë hartuar këtë libër mendohet të jenë drejtuar nga një redaksi që ka qënë e interesuar për një studim të posaçëm për Shqipërinë dhe shqiptarët. Dorëshkrimi ka disa duar të kaligrafisë ku me rëndësi duken disa të dhëna të autorëve të shek. VI-të për qytetet e Ilirisë. Latinishtja ka qënë gjuha botërore në atë kohë për Evropën dhe si e tillë u përdor në të gjitha kancelaritë në fillim të shek. XVIII-të. Zeqo pohon se "ky mund të jetë përpiluar nga priftërinj françeskanë të cilët kanë pasur kuriozitet për Shqipërinë e Veriut dhe Dalmacinë dhe kjo sipas tij vërtetohet nga fakti që në dorëshkrim shumë citime të papëve flasin për situatën kishtare të Shqipërisë së Veriut duke përmendur këtu Dekretet e Grigorit të Madh. Studiuesi Pilika ka zbuluar edhe dorëshkrime të tjera siç është edhe një dorëshkrim i shek. XIV në italisht, i cili flet për princër shqipetarë ,fotokopjen e të cilës ka premtuar se do t'ja dhurojë Muzeut Kombëtar.Ai është autor i një libri kushtuar problemit të pellazgëve prej 500 faqesh bazuar mbi 5000 dokumenta që argumentojnë vazhdimësinë pellazgo-iliro-shqiptare. Ai është zbulues i vulës sekrete të Skënderbeut e cila i përket shek. XV, i shumë veprave albanologjike të botuara në Çeki, Hungari, Francë si dhe zbulimin e "Bletës shqiptare" të Thimi Mitkos. Fotokopja e dorëshkrimit u riprodhua me rreze lazer nën kujdesin e drejtorit të Institutit të Studimeve të Serbones ne Francë, z. Domenique Brique./f.n/ 2002-07-17

Veglat e Temës
Shfaq Versionin E Printimit Dërgoje me e-mail këtë faqe
Shfaq Modët
Modë Lineare Ndrysho Në Modën Hibride Ndrysho Në Modën Tematuese